کاربر:Rezapour/صفحه تمرین

مهدی بازرگان

روشنفکر دینی، سیاستمدار شیعی
شناسنامه
شهر تولد	تهران
کشور تولد	ایران
تاریخ درگذشت	۳۰ دی ۱۳۷۳ش
شهر درگذشت	زوریخ
کشور درگذشت	سوئیس
آرامگاه	مقبره بیات در شهر قم
فرزندان	عبدالعلی بازرگان
دین	اسلام
مذهب	شیعه
اطلاعات سیاسی
مناصب	نخست وزیر دولت موقت

هر سه در همایش "بازرگان، اصلاحات و نقد انقلاب" شرکت کردند که به‌مناسبت بیست و پنجمین سالروز درگذشت مهدی بازرگان اولین نخست‌وزیر انقلاب اسلامی در کانون توحید برگزار شد.

تسنیم دیده شود

کتاب راه طی شده مهم است.

نظر اسلام نسبت به زنان در مقایسه با مردان (۱۳۵۴)

ما باران خواستیم، سیل آمد. تکذیب فروش جنگنده‌های اف۱۴ و عدمِ ارتباط استعفا با اشغال سفارت آمریکا، سال ۱۳۵۹ (مجموعه آثار ۲۲)

انقلاب یک رهبر سلبی و یک رهبر ایجابی دارد رهبر سلبی شاه است و رهبر ایجابی امام خمینی است. اول به فکر ایران ! دوم به فکر ایران !! سوم هم به فکر ایران !!! سال ۱۳۳۰ش.

بازی جوانان با سیاست، سال ۱۳۳۱ (مجموعه آثار۴) زمستان تهران و دود بخاری‌ها، سال ۱۳۲۳ (مجموعه آثار۴)

زندگی‌نامه

مهدی بازرگان در سال ۱۲۸۶ش، یک سال پس از پیروزی مشروطیت در تهران متولد شد. پدر او فردی بازاری، ثروتمند و مذهبی بود.

بازرگان برای تحصیل به مکتب‌خانه سنتی نرفت. او در یکی از مدارس جدید به نام دبستان سلطانی درس خواند. سپس در مدرسه دارالمعلمین تهران رفت که رئیس آن ابوالحسن فروغی، برادر محمدعلی فروغی بود و نقش تعیین‌کننده‌ای در افکار بازرگان داشت.

بازرگان در دوران جوانی

بازرگان، در امتحان اعزام به خارج، رتبه پنجم را به دست آورد و در سال ۱۳۰۶ جزء اولین گروه محصلین ممتاز کشور، برای تحصیل به فرانسه اعزام شد.

بازرگان در فرانسه در رشته ترمودینامیک و نساجی در مدرسه سانترال که از بهترین مدارس بود به پایان رساند و با اینکه به او پیشنهاد شد یکی دوسال در آلمان و انگلستان به تکمیل و تمرین رشته‌اش بپردازد، اما نپذیرفت و در سال ۱۳۱۳ پس از ۷ سال تحصیل در فرانسه به کشور بازگشت. او در دوره‌ای در فرانسه می‌زیست که گروه‌های مذهبی کاتولیک در فرانسه فعال بودند.

او پس از بازگشت به ایران، به خدمت سربازی رفت و در سال ۱۳۱۵ در دانشکده فنی دانشگاه تهران مشغول به تدریس شد و نخستین دانشیار دانشکده فنی نام گرفت.

بازرگان در دو دوره و مجموع شش سال ریاست دانشکده فنی را بر عهده داشت. در زمان ریاست دانشگاه به اصلاح نظام‌های اداری و آموزشی و تکمیل و تجهیز آزمایشگاه‌ها پرداخت.او در دانشگاه علاوه بر فعالیت‌های علمی، فعالیت‌های مذهبی بسیاری نیز داشت؛ تأسیس و حمایت از انجمن‌های اسلامی توسط بازرگان و ساخت مسجد در دانشگاه از فعالیت‌های او بوده است.

مهدی چمران، مهندس بازرگان در آن دوره را سمبل یک استاد مسلمان در دانشگاه معرفی می‌کند که نزد گروه‌های مختلف مقبولیت داشت.

بازرگان در سال ۱۳۱۸ش با خانم ملک طباطبایی ازدواج کرد.حاصل این ازدواج، پنج فرزند به نام‌های زهرا، عبدالعلی، فرشته، فتانه و محمد نوید بود. او در سال ۱۳۱۹ش با آیت الله طالقانی آشنا شد و این آشنایی بعدها به دوستی و همکاری صمیمانه‌ای بدل شد که تا وفات طالقانی ادامه داشت.

وی در دوران نخست وزیری محمد مصدق، رییس هیأت مدیره خَلع ید از شرکت نفت بریتانیایی بود که پس از مدتی کوتاه از این مقام استعفا کرد. او سپس رییس مدیریت لوله‌کشی آب تهران که در آن زمان طرحی ناتمام و پرمسئله بود، منصوب شد و پروژه لوله‌کشی آب تهران را تکمیل کرد.

بازرگان پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، نخست‌وزیر دولت موقت و نماینده مجلس اول بود.

بازرگان روز ۳۰ دی ۱۳۷۳ش، پس از یک دوره بیماری، در جریان سفر درمانی در زوریخ سوئیس درگذشت. پیکر او به تهران منتقل شد، مقابل حسینیه ارشاد، تشییع و سپس در قم دفن شد. بنا به وصیت بازرگان، پیکرش در مقبره بیات روبروی حرم حضرت معصومه (س) دفن شد.

من و آیت الله خمینی هر دو به ایران و اسلام اعتقاد داریم ولی تفاوت در آن است که ایشان می گوید اول اسلام بعد ایران و من می گویم اول ایران و بعد اسلام. من وقتی از اروپا برگشتم افکار کسروی رواج داشت و او مدعی بود «کیش» و «دانش» سازگار نیست و من می خواستم نشان دهم که چنین نبوده و نیست بلکه کیش با دانش سازگار است. اوج چنین تلاشی در کتاب «راه طی شده» خود را نشان می دهد که در سال ۱۳۲۷ منتشر شده است.

مجموعه آثار بازرگان، جلد اول.

آثار

بازرگان نویسنده‌ای پرکار بود و کتاب‌های بسیاری را تألیف کرد. مجموعه آثار مهدی بازرگان در ۳۵ جلد جمع آوری شده است. بنیاد بازرگان، بیش از سیصد عنوان کتاب از او را نام برده که بیشتر آن‌ها در آغاز سخنرانی بوده و سپس با ویرایش و تکمیل منتشر شده‌اند. بسیاری از این آثار کم حجم هستند و در دوران پیش از انقلاب در قالب کتاب‌های ارزان قیمت جیبی انتشار یافته‌اند. آثار «راه طی شده»، «ذره بی انتها»، «عشق و پرستش» و مجموعه سیر تحول قرآن از مهم‌ترین آثار بازرگان دانسته شده است.

فعالیت‌های سیاسی

محققان معتقدند بازرگان تا سال ۱۳۳۰ش به معنای معمول فردی سیاسی نبود بلکه بیشتر یک استاد دانشگاه متدین ، سخنور و نویسنده‌ای پرکار بود. بازرگان عضو جبهه ملی شد اما موقعیت قدرت‌مندی در این جریان نداشت تا اینکه کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش واقع شد و بازرگان دبیر شورای مرکزی نهضت مقاومت ملی گردید. بازرگان در نتیجه فعالیت‌ها در سال ۱۳۳۴ به مدت پنج ماه و سپس در سال ۱۳۳۶ هشت ماه زندانی بود.

بازرگان در میان‌سالی

بازرگان در بهار سال ۱۳۴۰ با همکاری شخصیت‌هایی مانند یدالله سحابی و آیت‌الله طالقانی نهضت آزادی ایران را تشکیل داد. در دوران انقلاب سفید، نهضت آزادی و به تبع آن بازرگان با اصلاحات ارضی حکومت شاه مخالفت کردند و آن‌را توطئه‌ای برای توسعه نفوذ سیاسی حکومت ارزیابی کرد. همین سبب زندانی شدن بازرگان گردید. مهندس بازرگان در دادگاه نظامی سال ٤٢ جمله معروفی را گفت که ما آخرین گروهی هستیم که به زبان قانون با شما سخن می‌گوییم و بعد از ما دیگر با این زبان با شما صحبت نخواهند کرد.

بازرگان در سال ۱۳۴۱ش بازداشت و تا سال ۱۳۴۶ در زندان بود. پس از آزادی به جهت عدم امکان فعالیت سیاسی و تشکیلات علنی، بیشتر فعالیت‌هایش را به صورت فکری علی و فرهنگی ادامه داد.

بازرگان برای مراسم چهلم شهدای قم تنها فردی است که با صدور بیانیه از مردم برای شرکت در مسجد آذربایجانی‌های بازار تهران برای مجلس بزرگداشت شهدای قم در واقعه ۱۹ دی ۱۳۵۶ش دعوت کند، مهندس بازرگان است. او همچنین در اردیبهشت ۱۳۵۷ش به‌صورت مخفیانه مصاحبه‌ای با خبرنگار بلژیکی انجام داد که بازتاب وسیعی در شبکه‌های خارجی داشت و در این مصاحبه گفته بود که ملت باید بین شاه و آزادی یکی را انتخاب کند. این مصاحبه را سرآغاز ارتباط بین‌المللی و انعکاس مبارزات مسالمت‌آمیز دانسته‌اند.

بازرگان در آبان ۱۳۵۷ در پاریس به ملاقات امام خمینی رفت و چند جلسه با ایشان بحث و گفتگو داشت. پس از بازگشت به ایران بیانیه نهضت آزادی در ۱۴آبان ۱۳۵۷ش صادر شد و اعلام گردید:‏

• اکثریت قاطع ملت ایران، شاه و رژیم او را نمی‌خواهد و ملت ایران خواستار ‎ ‏حکومت اسلامی است.‏

• ‏اکثریت قاطع ملت ایران آیت‌الله خمینی را به رهبری خود برگزیده است.‏

ملاقات بازرگان با امام خمینی در قم

براساس برخی گزارش‌ها، بازرگان پس از بازگشت از پاریس، مدتی بازداشت شد و به او پیشنهاد ملاقات با شاه داده شد که او نپذیرفت. بازرگان در تاریخ ۱۵ بهمن ۱۳۵۷ش به پیشنهاد شهید مطهری توسط امام خمینی مأمور تشکیل دولت موقت گردید. البته او در تاریخ ۱۴ آبان ۱۳۵ش از سمت نخست‌وزیری استعفا داد.

بازرگان در اولین انتخابات مجلس، به عنوان نماینده تهران، به مجلس راه یافت و در فراکسیون اقلیت مجلس قرار گرفت. بازرگان در مجلس، نطق‌های پر تنشی داشت. او در دومین دوره انتخابات ریاست جمهوری به عنوان کاندیدا ثبت نام کرد، اما رد صلاحیت شد.

نهضت آزادی ایران

مقالهٔ اصلی: نهضت آزادی ایران

مهمترین آنها تأسیس نهضت آزادی ایران است که به دلایلی در بهار سال ۱۳۴۰ با همکاری شخصیت هایی چون دکتر یدالله سحابی، آیت الله طالقانی، عباس رادنیا و شماری دیگر تشکیل شد.

نهضت آزادی خود را جناح مذهبی نهضت ملی می‌دید و می‌خواست این نقش را به رسمیت بشناسد.

مهم ترین محورهای ایراد بر بازرگان این بوده و هست که او مدافع «سیاست گام به گام» در دوران مبارزه و بیشتر در دوران پس از انقلاب و در مقام رئیس دولت موقت بوده و از این شیوه پیروی می کرده است. شاید بتوان گفت روش و منش اعتدالی و میانه روانه بازرگان در تمامی امور زندگی از جمله در امر مبارزه و سیاست مورد نقد و ایراد انقلابیون چپ و راست قرار گرفته است.

این نهضت در اعتراض به جبهه ملی موجود و برای تقویت و گسترش مؤلفه مذهبی مقاومت بوجود آمد.

دولت موقت

مقالهٔ اصلی: دولت موقت

سیاستمداری میانه رو در دولتی انقلابی

استعفای او از نخست‌وزیری دولت موقت را از مسائل بحث‌برانگیز دانسته‌اند. او و وادارانش غالبا تعدد مراکز قدرت و تصمیم‌گیری و مداخله افراد غیرمسئول را سبب استعفا و شکست دولت موقت دانسته‌اند. اما دیگران تفاوت میان بینش و نگرش او و رهبری انقلاب را نسبت به اسلام و مفاهیم انقلابی و در گرایش‌های سیاسی را علت عمده گسیختگی این پیوند و ناپایداری حکومت بازرگان می‌دانند.

بازرگان در ۱۴ آبان ۱۳۵ش از سمت نخست‌وزیری استعفا داد.

شهید مطهری او را برای مقام نخست وزیری به امام پیشنهاد کرد

نامه امام خمینی در پذیرش استعفای بازرگان: ضمن قدردانی از‎ ‏زحمات و خدمات طاقتفرسای ایشان در دورۀ انتقال، و با اعتماد به دیانت و امانت و‎ ‏حسن نیت مشارٌالیه، استعفا را قبول نمودم.

اندیشه‌های سیاسی

بازرگان را سیاستمداری اخلاق‌گرا معرفی کرده‌اند به‌ لحاظ‌ مشی‌ علمی‌ دارای‌ سیستم‌ تفکر و اجرایی‌ ‏‎ ‎‏بسیار منظمی‌ بود و مبتنی‌ بر همین‌ امر قبول‌ ریسک‌ و خطر نمی‌کرد.‏

برخی محققان بازرگان میراثدار مشروطه و مشروطه خواهان معتدل بود. بازرگان در کتاب بعثت و ایدئولوژی هیئت علمایی را مطرح می‌کند که آن‌را تحت تاثیر همان هیئت علمایی دانسته‌اند که در مشروطه گفته شده بود.

بازرگان به دموکراسی اعتقاد داشت. او از یک‌طرف با استفاده از مفاهیم ریاضی «مشتق» و «انتگرال» و «بی‌نهایت کوچک‌ها» به دموکراسی پایه علمی می‌دهد (حکمت انتگرالی است که از طریق مراجعه به آرای عمومی صورت می‌گیرد و اختیار را بر سبیل مشتق به دست اکثریت می‌سپارد(خواجه‌سروی، «بازرگان»، ج۱۴، ص۵۶۵.)) و آن‌را منطبق با قوانین طبیعت می‌داند و از سوی دیگر آن‌را در متن دین اسلام موجود دانسته و هرگونه تضادش با اسلام را رد می‌کند.

بازرگان طرفدار نظریه تداخل رابطه دین و سیاست بوده و تلاش می‌کرد بر مبنای آن اهداف و ساختار حکومت و نقش فرد و جامعه را مشخص کند. اما بازرگان در سال ۱۳۷۱ سخنرانی با عنوان «خدا و آخرت؛ هدف بعثت انبیاء» داشت که به صورت مکتوب نیز چاپ شد. برخی با استناد به این سخنرانی اعتقاد پیدا کردند که بازرگان از نظر پیشین خود در ارتباط دین و سیاست دست برداشته است.

بازرگان و سازمان مجاهدین

از جمله می توان به نسل اول سازمان مجاهدین اشاره کرد که برخی شاگرد مستقیم بازرگان بودند.

پس از فضای تندی که پس از تغییر ایدئولوژی سازمان، علیه بازرگان تدارک دیده شده است.

یکی از این جریانها بنیانگذاران «سازمان مجاهدین خلق ایران» با پیشگامی محمد حنیف نژاد بودند. اینان غالبا در دانشگاههای مختلف دانشجوی بازرگان بودند و بیشتر از طریق انجمن های اسلامی دانشگاهها با بازرگان در ارتباط بودند و پس از تشکیل نهضت آزادی ایران در بهار ۱۳۴۰ به عضویت نهضت درآمدند. گفته شده که کتاب «راه طی شده» متن اصلی سازمان در دوران فعالیت های آموزشی در مرحله آغازین بود.

مهدی بازرگان در مراسم معرفی نخست وزیر دولت موقت از سوی امام خمینی

فعالیت‌های دینی

بازرگان در کنار شهید مطهری و آیت الله طالقانی

مهدی بازرگان در کنار آیت الله شریعتمداری و سید احمد خمینی

تأسیس و یا تقویت «انجمن» سازی در دانشگاهها اهتمام کرد. او نخسین انجمن اسلامی دانشجویان مسلمان دانشکده فنی را تأسس کرد و برای آنان نمازخانه درنظر گفت. بازرگان میراثدار مشروطیت بود می پنداشت با همیاری دو جناح دانشگاهی ملی و روحانی می توان به پیشرفت کشور و در جبهه مبارزه با استبداد و تأمین منافع ملی و آزادی مردم نایل آمد.

بازرگان به موجه سازی گزاره‌ها و به ویژه اصول دین با داده های علوم تجربی اعتقاد داشت که البته اگر او به واقع به تناقض غیر قابل حل دین و علم می رسید، جانب دین را می گرفت. چرا که وحی را مفید علم و معرفت بخش می دانست. این دیدگاه مورد انتقاد بسیاری از جمله شهید مطهری واقع شد.

او در مقطعی که دین را علت عقب‌ماندگی قلمداد می‌کردند و پیشرفت را ملازم با کنارگذاشتن مذهب می‌دانستند، به مقابله با این فکر پرداخته و کتاب مذهب در اروپا را می‌نویسد.

حداد عادل نویسنده معاصر معتقد است تأثیر مهم و اصلی بازرگان در محیط دانشگاه، محافل و اجتماعات تحصیل‌کرده‌های جدید که گمان می‌کردند هرکس با علوم و تمدن غربی آشنا گردد ناگزیر از دین رویگردان خواهد بود، دفاع از اسلام از طریق سازگار نشان دادن دین و علم و بالاتر از آن علمی بودن دین بود.

و هم یک قرآن پژوه نامدار معاصر است که تحقیقات قرآنی اش حول «سیر تحول قرآن» و نیز روش شناسی «به پای وحی» وی مورد توجه عموم قرآن پژوهان ایرانی و غربی قرار گرفته است. کتاب هفت جلدی «بازگشت به قرآن» او در دوران پس از انقلاب از تداوم و اهمیت قرآن شناسی و نگاه قرآنی وی حکایت می کند.امروز فرزند خلفش مهندس عبدالعلی بازرگان راه و سنت قرآن پژوهشی و اصلاح فکر دینی با محوریت قرآن را هرچند با تفاوت ادامه می دهد. کتاب چهار جلدی «نظم قرآن» ایشان به نوعی نگاه علمی و ریاضی به قرآن است.

فعالیت‌های دینی بازرگان، همیشه بر فعالیت‌های سیاسی او مقدم بود. از اوان تدریس در دانشگاه با دانشجویان محشور بود و با آنان در تأسیس انجمن اسلامی دانشجویان و سپس در انجمن اسلامی معلمین و بعدها در تشکیل انجمن‌های اسلامی مهندسین و پزشکان مشارکت داشت. اولین نمازخانه را در دانشکده فنی در محیط دانشگاه تهران ایجاد کرد و با ایراد سخنرانی‌های متعدد در مجالس و محافل مذهبی و علمی، خلاء اعتقادی و علمی جوانان را پر می‌کرد و در برابر تبلیغات ضددینی، احزابی همچون حزب توده و جریان‌های تجددزده و دین‌ستیز نقشی مؤثر داشت و پشتوانه علمی و معنوی جوانان دین‌مدار بود.

بازرگان در دوره‌ای در فرانسه می‌زیست که احیای فکر مذهبی در این کشور بود و گروه‌های کاتولیک در آنجا بروز داشتند. انجمن کاتولیک دانشجویان در دوره تحصیل بازرگان در فرانسه شکل گرفت و محققان تأسیس و حمایت از انجمن‌های اسلامی توسط بازرگان تاثیر گزار دانسته‌اند.

بازرگان به همراه امام خمینی در دههه چهل با رای دادن زنان مخالفت کرد.

کلمه تنها را از کتاب خدا و دین برای آخرت (کتاب آخر) به پیشنهاد یوسفی اشکوری برداشت.

مراوده با فرانسوی‌های مذهبی این تاثیر را بر بازرگان گذارد که پیگیر افکار مذهبی خود شود و ریشه عقب‌ماندگی اجتماعی را در خداپرستی نداند.

گزارش شده که در فرانسه به انجام فرایض مذهبی پایبند ماند حتی اگر موجب شرمندگی برخی هم‌شاگردی‌هایش می‌شد.

در فرانسه کتاب‌های فرانسوی در باره اسلام را می‌خواند، در جلسات شرق‌شناس فرانسوی لویی ماسینیون حاضر می‌شد.

فرهنگ مذهبی در آن دوره اروپا بر بازرگان تأثیر گذاش فرهنگی که سرمنشأ آن در انجمن‌های کاتولیک بود.

اثبات قواعد طهارت با شیمی

درمورد مسائل دینی و اعتقادات مذهبی ما دغدغه فکری داشتند و ما را بسیار به خواندن و تدبر در آیات قرآن توصیه و تأکید می‌نمودند. علی‌رغم مشغله کاری و اجتماعی و سیاسی که همیشه درگیرش بودند، بعدازظهرهای پنجشنبه را برای فرزندان به آموزش قرآن تخصیص داده بودند. در این کلاس اختصاصی کتاب سه جلدی خودآموز قرآن را که خود برای آموزش آسان قرآن نوشته بودند به ما آموزش می‌دادند».

اگر در ایران بمانم بی‌دین می‌شوم

پانویس

الگوی پانویس غیرفعال شده است. لطفا از الگوی پانوشت استفاده شود

منابع