روح المعانی (کتاب)

اطلاعات کتاب
نویسنده	شهاب‌الدین آلوسی
تاریخ نگارش	قرن سیزده قمری
موضوع	تفسیر
زبان	عربی

روحُ المَعانی از تفاسیر مهم نزد اهل‌سنت، نوشته شهاب‌الدین ابوالثَناء آلوسی (۱۲۱۷ق - ۱۲۷۰ق). تفسیر روح المعانی را دائرة‌المعارف تفسیری نامیده‌اند که آراء مفسرانِ پیش از خود را ذکر کرده و به نقد و بررسی آنها نیز پرداخته است. آلوسی به جهت گرایش‌های صوفیانه خود، بخش‌هایی را به تفسیرهای عرفانی اختصاص داده است. آلوسی پیرو مذهب اهل‌سنت بوده و او را دارای گرایشات سلفی توصیف کرده‌اند.

آلوسی در تفسیر خود تلاش بسیاری در نقد شیعه داشته است. بخشی از مخالفت‌های او با آراء شیعیان در مورد نزول آیه یا آیاتی در شأن اهل‌بیت(ع) و استفاده‌های شیعیان از این شأن‌نزول‌ها مثل آیه تطهیر، آیه مباهله و آیه ولایت است. بخشی دیگر نیز ناظر به اعتقاد شیعیان ازجمله ایمان ابوطالب، ازدواج موقت و اعتقاد به ارث‌بردن حضرت زهرا (س) از پیامبر اکرم(ص) است.

البته بیان فضائل اهل‌بیت(ع) در تفسیر روح‌المعانی را بسیار زیاد دانسته‌اند. در این تفسیر ذکر فضائل اهل‌بیت(ع) گاه به صورت خاص برای اهل‌بیت ذکر می‌شود؛ از جمله آیه نجوا و آیه سقایة الحاج. گاه نیز به صورت مشترک می‌آید؛ به نحوی که شامل تعدادی افراد از جمله اهل‌بیت است. آلوسی در روح المعانی حضرت فاطمه(س) را از همه زنان عالم حتی حضرت مریم و عایشه همسر پیامبر نیز برتر می‌داند زیرا فاطمه(س) «بضعة رسول اللّه؛ پاره تن پیامبر» است. آلوسی امام علی(ع) را دروازه مدینة العلم و برادر پیامبر اکرم معرفی کرده است. نزول آیه ولایت درباره امام علی(ع) را می‌پذیرد، اما استفاده از این آیه بر خلافت و جانشینی امام علی(ع) پس از پیامبر را رد می‌کند که شیعیان پاسخ‌هایی به وی داده‌اند. آلوسی نظر صوفیه پیرامون خلافت باطنی امام علی(ع) نقل می‌کند و پژوهشگران پس از او این کلام را اعتقاد خود آلوسی نیز دانسته‌اند.

معرفی

تفسیر روح المعانی با نام کامل «روحُ المَعانی فی تَفسیرِ القُرآن العَظیم و السَّبْع المَثَانِي‏» تألیف شهاب‌الدین ابوالثَناء آلوسی است. این تفسیر به زبان عربی بوده و تمام ۳۰ جزء قرآن را شامل می‌شود. تفسیر روح المعانی از تفسیرهای مهم اهل‌سنت بوده و از جایگاه ویژه‌ای نزد آنان برخوردار است. برخی عالمان شیعه نیز این تفسیر را از مهم‌ترین تفاسیر برشمرده‌اند که البته متذکر شده‌اند که خالی از شبهات نیست. این تفسیر در سال ۱۳۰۱ق در قاهره به چاپ رسید.

آلوسی در مقدمه کتاب انگیزه خود از نگارش کتاب را دیدن یک خواب بیان کرده است. به باور برخی پژوهشگران خطر گسترش مذهب تشیع در عراق، و تمایل شیعیان به حمایت از دولت ایران که پرچم‌دار مذهب شیعه و با دولت عثمانی که پرچم‌دار مذهب اهل‌سنت تقابل داشت، سبب گردید آلوسی به طور جدی به تألیف این تفسیر بپردازد. لازمه این علت این بود که در این تفسیر عقاید شیعیان و نیز ایراداتی که در تاریخ اسلام مطرح کرده‌اند و طعنی که به صحابه زده‌اند، پاسخ داده شود. همین عامل و روشی که آلوسی در پیش گرفت سبب گرایش اهل‌سنت به تفسیر روح المعانی بوده است. نگارش آن پانزده سال طول کشید و در سال ۱۲۶۷ق به پایان رسید.

روح المعانی را دائرة‌المعارفی تفسیری نامیده‌اند که علاوه بر نقل آراء گذشتگان به نقد و بررسی آنها نیز پرداخته است. گفته شده تفسیر فخر رازی تاثیر بسیاری بر تفسیر روح المعانی داشته و حتی برخی محققان آن را نسخه دوم تفسیر فخر رازی دانسته‌اند. آلوسی از تفسیر الکشاف، تفسیر ابی‌سعود العمادی تفسیر ابن‌کثیر و تفسیر بیضاوی نیز بسیار استفاده کرده است. همچنین تفسیرهای پس از آن ازجمله تفسیر المنار در موضوعات مختلف به روح المعانی استشهاد کرده و حتی در موضوع اسباب‌النزول به روح المعانی بیش‌تر از تفسیر سیوطی اعتماد شده است. برخی نقل‌ها وجود دارد که فرزند آلوسی تغییراتی در تفسیر پدر خود به وجود آورده است.

روش و ساختار

تفسیر آلوسی با مقدمه‌ای مفصل آغاز می‌شود. در این مقدمه موضوعاتی مانند معنای تفسیر و تأویل، معنای تفسیر به رأی و محدوده آن، اسامی قرآن، غیر مخلوق‌بودن قرآن، حروف سبعه و دلایل اعجاز قرآن بیان شده است. ترتیبی که آلوسی در تفسیر روح‌المعانی برای تفسیر سوره‌ها و آیات در پیش گرفته را چنین برشمرده‌اند: ۱. وجه تسمیه سوره و بیان نام‌های دیگر سوره. ۲. فضیلت سوره. ۳. مکی و یا مدنی‌بودن سوره. ۴. تعداد آیات. ۵. ارتباط و مناسبت سوره با سوره قبل. ۶. اشاره به محل نزول برخی آیات. ۷. بیان نسخ و عدم نسخ آیات. ۸. بیان آیه مورد تفسیر. ۹. بحث ادبی. ۱۰. بحث لغوی. ۱۱. نقل اسباب نزول. ۱۲. تفسیر آیه با آیات دیگر. ۱۳. برداشت‌های عرفانی تحت عنوان «الکلام من باب الاشارة». ۱۴. بحث موضوعی به مناسبت آیات.

تفسیر آلوسی را در بحث‌های لغوی بسیار قدرتمند دانسته‌اند. آلوسی قرائات مختلف را ذکر می‌کند اما خود را محدود به پذیرش نظر متواتر نمی‌داند. در این تفسیر از اشعار عربی برای استفاده معانی لغوی کلمات، بسیار استفاده شده است. آلوسی در بخش‌هایی از تفسیر روح المعانی از اشعار فارسی نیز استفاده کرده که آن را نشان از آشنایی نویسنده با زبان فارسی دانسته‌اند.

آلوسی در روح‌المعانی بخش‌هایی را به نوع تفسیرهای عرفانی اختصاص داده و آنها را تفسیر اشاری نام می‌نهد. برای تأیید وجود بُعدی باطنی وَرای ظواهر آیات، به بعضی از روایات تمسک می‌کند. وی در تفسیر اشاری از تفسیرهای نیشابوری، قشیری، و ابن‌عربی بهره برده است. آلوسی درباره مسائل فقهی و کلامی در این تفسیر به درازا سخن گفته است.

از دیگر مشخصه‌های تفسیر روح المعانی نقد روایات اسرائیلیات است. او پیرامون اسرائیلیات مقابله محکمی داشته و حتی روایاتی که بسیاری از مفسران آن را ذکر کرده و آن‌ها را صحیح دانسته‌اند، نقد می‌کند. او نسبت به مفسرانی که این روایات را نقل کرده‌اند با تندی صحبت کرده و گاه آنها را به تمسخر می‌گیرد.

نویسنده

شهاب‌الدین محمود بن عبدالله حسینی آلوسی با کنیه أبوالثناء در سال ۱۲۱۷ق در شهر بغداد متولد شد. آلوسی از خانواده‌های مشهور در عراق و منسوب به منطقه‌ای به نام آلوس است. ابوالثناء آلوسی ملقب به «علامه» و «آلوسی کبیر» است. وی از سادات بوده و نسبش به امام موسی کاظم(ع) برگشت می‌کرد. او در سال ۱۲۷۰ق در شهر بغداد درگذشت و در همان شهر به خاک سپرده شد.

آلوسی در روزگار خود، شهرت بسیاری کسب کرد و برای دوره‌ای، مفتی شهر بغداد شد و سپس عزل شد. شهرت علمی آلوسی بیش‌تر به سبب تفسیر معروف روح المعانی است. برخی دیگر از آثار او عبارتند از«رسالة فی الامامة رداً علی الشیعة»، «الاجوبة العراقیة عن الأسئلة الایرانیة»، «التبیان فی مسائل ایران» و «شرح العینیة فی مدح سیدنا علی(ع)».

آلوسی پیرو مذهب اهل‌سنت با گرایشاتی به مکتب سلفی بوده است. البته سلفی‌بودن او متفاوت از سلفی‌بودن ابن‌تیمیه و محمد بن عبدالوهاب است و در برخی موضوعات اختلاف‌های جدی با آنان داشته است. آلوسی در فقه، پیرو مذهب ابوحنفیه و در علم کلام اشعری بود. آلوسی را ادیب توانایی خوانده‌اند. بسیاری از عالمان به او اجازه نقل روایت داده‌اند. در مورد او گفته شده که حافظهٔ نیرومندی داشت و از خود او نقل شده که گفت هرگز ذهنم در خصوص چیزی که آن را حفظ کرده‌ام به من خیانت نورزیده است.

رویکرد نسبت به شیعه

آلوسی به جهت اعتقادات خود و همچنین اقتضایی که در زمانه خود احساس می‌کرد، تلاش بسیاری در نقد مذاهب دیگر از جمله شیعه داشت. مدل اشکالات آلوسی بر شیعه را در دو دسته قرار داده‌اند:

• برخی از اشکالاتی که در روح المعانی بر شیعه وارد شده در مورد نزول آیه یا آیاتی در شأن اهل بیت(ع) است. آلوسی همچنین بر نوع استفاده‌ای که شیعیان از این شأن‌نزول‌ها داشته‌اند، نیز اشکال وارد می‌کند؛ از جمله این آیات آیه تطهیر، آیه مباهله و آیه ولایت است.
• برخی اشکالات تفسیر روح المعانی بر اعتقادات شیعه، ارتباطی با آیات ندارد؛ اما نویسنده به آن پرداخته و اعتقاد شیعیان در این موضوعات را مورد بررسی قرار داده است. از جمله این نوع موضوعات، شبهه در ایمان ابوطالب، ازدواج موقت (متعه)، عقیده شیعه در ارث‌بردن حضرت زهرا (س) از پیامبر اسلام(ص) است.

آلوسی در کتاب روح المعانی در مورد اعتقاد شیعه به تحریف قرآن مطالب متعددی را نقل کرده و با استفاده از روایاتی که در کتاب الکافی آمده و نقل کلام برخی از عالمان شیعه به این موضوع پرداخته است. برخی عالمان شیعه به بررسی اقوال مطرح شده در کتاب روح المعانی پرداخته و به آن‌ها پاسخ داده‌اند. آلوسی در موارد متعدد برای نقل اعتقاد شیعه به نقل کلام عالمان شیعه مانند شیخ مفید و شیخ طوسی پرداخته است.

محمدهادی معرفت، قرآن‌پژوه معاصر، معتقد است آلوسی در تفسیر خود، شیوه بدبینی به شیعه و تهمت‌های ناروای پیشینیان خویش را دنبال کرده و در هر مناسبت و گاه بدون مناسبت، تهمت‌هایی به شیعه بسته است. برای نمونه در تفسیر روح المعانی به نقل از ابن شهرآشوب مازندرانی در کتابی به نام «مثالب» چنین نقل می‌کند که در قرآن سوره‌ای به نام سوره ولایت وجود داشته و این سوره به صورت کامل حذف گردیده است. آلوسی موارد دیگری از تحریف را به نقل از این کتاب بیان داشته است. محمدهادی معرفت با بررسی نسخه‌های کتاب مثالب متذکر شده که هیچ یک از این نسخه‌ها اشاره‌ای به سوره حذف شده به نام «ولایت» ندارد. او معتقد است این مطلب توسط نویسندهٔ زرتشتی کتاب «دبستان المذاهب» به شیعه نسبت داده شده و در هیچ یک از منابع شیعه یافت نشده است.

آلوسی پیرامون آغاز زمان روزه می‌گوید شیعیان اول روز شرعی را طلوع آفتاب می‌دانند و به همین جهت انجام محرمات روزه را در میان اذان صبح تا طلوع آفتاب می‌پذیرند. ابوالقاسم خوئی از فقیهان شیعه کلام آلوسی را تهمتی بر علیه شیعیان دانسته و بر او خرده می‌گیرد که در حالی که در بغداد بوده و به عالمان شیعه و کتاب‌های آنان دسترسی داشته، چگونه چنین مطلب نادرستی را به شیعیان نسبت داده است.

رویکرد نسبت به اهل‌بیت

اقرارهای آلوسی به فضائل اهل‌بیت(ع) در تفسیر روح‌المعانی را بسیار زیاد دانسته‌اند. برخی پژوهشگران به این نتیجه رسیده‌اند که در این تفسیر در موضوعات مختلف از روایات اهل‌بیت(ع) استفاده شده است. در این تفسیر ذکر فضائل اهل‌بیت(ع) به دو صورت قابل مشاهده است؛ برخی از این فضایل، خاص اهل‌بیت هستند. از جمله آیه نجوی و آیه سقایةالحاج است. اما برخی فضائل مشترک هستند به نحوی که شامل تعدادی از افراد می‌شود و از جمله این افراد علی(ع) و یا دیگر اهل‌بیت هستند.

در تفسیر روح المعانی از امام سجاد(ع) با تعبیر «رئیس العارفین علی زین العابدین» یاد شده است. همچنین در نقل داستان زینب بنت جحش به روایتی از امام سجاد(ع) استناد شده است. در موارد متعددی روایات امام باقر(ع) و امام صادق(ع) و امام رضا(ع) نقل شده است. به استدلال امام کاظم(ع) براساس آیه ۵۰ سوره اعراف استناد شده است. همچنین به نظر امام جواد(ع) که در پاسخ به معتصم عباسی و در معنای آیه ۱۸ سوره جن گفته شده، نیز اشاره کرده است.

آلوسی در تفسیر روح المعانی روایات پنج تن آل‌عبا که شامل پیامبر(ص)، امام علی(ع)، حضرت فاطمه(س) و حسنین(ع) می‌شود و پیامبر این‌ها را اهل‌بیت خود می‌نامد، از جمله روایات بی‌شمار معرفی می‌کند. البته در تفسیر و تبیین واژه «اهل‌البیت» در قرآن، با استناد به سیاق آیات و برخی روایات، مصادیق آن را گسترش داده و معتقد است این تعبیر شامل همسران، فرزندان، بستگان نزدیک پیامبر و حتی قطب الاقطاب صوفیه نیز می‌شود. آلوسی دلالت آیه تطهیر در نزد شیعیان بر عصمت اهل‌بیت را زیر سوال می‌برد. او با اینکه به مانند شیعیان تعبیر اراده در آیه تطهیر را اراده تکوینی می‌داند، اما معتقد است از این تعبیر عصمت برداشت نمی‌شود. نقدهایی بر این دیدگاه آلوسی ذکر شده است.

امام علی(ع)

آلوسی در تفسیر روح المعانی امام علی(ع) را باب مدینة العلم و برادر پیامبر اسلام معرفی کرده است. او آیه ولایت را نازل شده در مورد امام علی(ع) می‌داند، اما استفاده از این آیه بر خلافت و جانشینی امام علی(ع) پس از پیامبر را رد می‌کند که شیعیان پاسخ‌هایی به استدلال‌های وی ارائه کرده‌اند. اما آلوسی در ادامه تفسیر این آیه، مطلبی از صوفیه پیرامون خلافت باطنی امام علی(ع) نقل می‌کند. وی ردی بر این نظر نمی‌گوید و دیگران این کلام را اعتقاد خود آلوسی نیز دانسته‌اند. آلوسی خلافت باطنی و نبوت را به دو شیرخورده از یک پستان تشبیه می‌کند و کلام پیامبر که گفت من و علی از یک نور خلق شده‌ایم را در اشاره به همین مطلب دانسته است.

آلوسی به پیروی از برخی عارفان روایات اهل‌سنت که اشاره به جانشینی خلفای سه‌گانه دارد را در اشاره به خلافت ظاهری، و روایات خلافت امام علی(ع) پس از پیامبر را در اشاره به خلافت باطنی تفسیر می‌کند. او معتقد است این دو خلافت در مورد امام علی(ع) جمع شده همان‌گونه که در مورد مهدی در ایام ظهورش جمع خواهد شد.

در تفسیر روح المعانی به مانند برخی بزرگان تفسیری اهل‌سنت نزول آیه مباهله در حق پیامبر اسلام(ص)، امام علی(ع)، حضرت زهرا(ع) و حسنین(ع) را قول مشهور می‌داند که محدثان بر این نظر تکیه کرده‌اند. اما در ذیل تعبیر «انفسنا» در این آیه معتقد است که این تعبیر اشاره به خود پیامبر دارد و تعبیر «ابناء» شامل امام علی(ع) نیز می‌شود. از نگاه آلوسی، در عرف، داماد (شوهر دختر) فرزند محسوب می‌شود. آلوسی در ادامه تلاش می‌کند در برابر نقدها از سخن خود دفاع کند و سپس می‌گوید اگر هم تعبیر «انفسنا» منطبق بر امام علی(ع) باشد نمی‌توان از آن در اثبات خلافت ایشان استدلال کرد. نقدهایی بر دیدگاه آلوسی در تفسیر واژه انفسنا ذکر شده است.

حضرت فاطمه(س)

آلوسی در ذیل تفسیر تعبیر «نساء العالمین» در آیه ۴۲ سوره آل‌عمران در برابر کسانی که معتقد به برتری حضرت مریم بر همه زنان از ابتدا تا انتها هستند، تبیین می‌کند که نساء العالمین مختص زنان زمان حضرت مریم است و مریم(س) تنها بر زنان زمان خود افضلیت داشته است. آلوسی تصریح می‌کند که حضرت فاطمه(س) بر همه زنان عالم از ابتدا تا انتها برتری دارد زیرا او «بضعة رسول اللّه» است. وی تأکید می‌کند که اگر به نبوت مریم(س) نیز اعتقاد داشته باشیم، نمی‌توانیم وی را برتر از حضرت زهرا بدانیم.

آلوسی حضرت زهرا را از عایشه نیز برتر می‌داند و به این سوال که عایشه دو سوم روایات را نقل کرده،‌ چنین پاسخ می‌دهد که این مطلب تنها عالم‌بودن عایشه را اثبات می‌کند و نفی علم از حضرت زهرا(س) نمی‌کند؛ زیرا آن حضرت پس از پیامبر چندان زمانی زنده نبود تا دانسته‌های خود را به دیگران بگوید. علاوه بر این اگر این استدلال صحیح باشد لازم می‌اید بگوییم که عایشه از پدر خود ابوبکر نیز برتر بوده است؛ زیرا روایات بیشتری نسبت به پدرش نقل کرده است.

آلوسی در تفسیر سوره انسان نکته‌ای دارد که برخی عالمان شیعه نیز این نکته را از او نقل کرده‌اند. آلوسی در ذیل این سوره متذکر می‌شود که اگر بپذیریم که این سوره در شأن خاندان اهل‌بیت(ع) نازل شده می‌توان بیان داشت خداوند وقتی نعمت‌های بهشتی را ذکر می‌کند به حرمت حضرت فاطمه(س) نامی از حورالعین نمی‌برد.