انتخابات
انتخابات فرآیندی قانونی است که به شهروندان اجازه میدهد تا نمایندگان خود را برای اداره جامعه انتخاب کنند. این فرآیند بهعنوان ابزاری نو برای کنترل قدرت و جلوگیری از استبداد دانسته شده است. در فقه شیعه، دو دیدگاه اصلی درباره ماهیت انتخابات وجود دارد: گروهی آن را صرفاً وسیلهای برای کشف حاکم شرعی میدانند که مشروعیت الهی دارد، درحالیکه گروه دیگر، با تأکید بر مفاهیمی چون وکالت، نقش مردم را در مشروعیت نظام و تعیین سرنوشت خود بنیادین میدانند.
برخی معتقدند انتخابات ذاتاً جزو احکام شرعی نیست و حکم آن بسته به شرایط زمان و مصالح جامعه توسط کارشناسان تعیین میشود؛ ممکن است شرکت یا عدم شرکت در آن در شرایط مختلف، واجب یا حرام باشد. در مقابل، عدهای دیگر انتخابات را در چارچوب تشکیل دولت اسلامی، جزئی از احکام شرعی دانسته و بر وجوب شرکت در آن تأکید میکنند.
در خصوص حق یا تکلیف بودن انتخابات، سه رویکرد ارائه شده است: عدهای آن را حقی برای مردم میدانند که در استفاده از آن مختارند؛ گروهی دیگر آن را تکلیفی شرعی برای حفظ نظام اسلامی و براساس قاعده «تعاون برّ و تقوا» قلمداد میکنند. دیدگاهی میانه نیز معتقد است انتخابات حقی است که استیفای آن بر شهروندان واجب است، مانند حق حضانت که بر والدین واجب است. همچنین، ویژگیهای اساسی انتخابات شامل حق رأی همگانی، برابری رأیدهندگان، تساوی ارزش آرا، مخفی بودن رأی و رسمیت یافتن رأی اکثریت است.
مشروعیت انتخابات براساس دلایل عقلی (مانند گرایش طبیعی انسان به نظم اجتماعی) و نقلی (مانند وجوب شورا، امر به معروف و نهی از منکر، و حفظ نظام اسلامی) اثبات شده است.
جایگاه
به گفته پژوهشگران مسائل سیاسی، از زمان ورود مفهوم انتخابات به اندیشه دینی در ایران، فقها و متفکران اسلامی درباره مشروعیت و جایگاه آن در فقه بحث کردند.[۱] فقیهان برای سازگار کردن این ابزار مدرن[۲] با آموزههای اسلامی، در پی استخراج ادله شرعی مشروعیت یا عدم مشروعیت انتخابات برآمدند.[۳] میرزای نائینی در کتاب تنبیهالامه با استناد به ضرورت تشکیل مجلس شورا، اصل مشورت در نظام اسلامی[۴] و لزوم تبعیت از رأی اکثریت، از انتخابات در نظام سیاسی دفاع کرده است.[۵]
پژوهشگران حقوقی و سیاسی، انتخابات را نهادی مبتنی بر کرامت، آزادی اراده و حق تعیین سرنوشت میدانند.[۶] از دید آنان، انتخابات ابزار تعیین نوع حکومت،[۷] گزینش حاکمان و سنجش مقبولیت نظام است و نقش مهمی در حفظ و تقویت مشروعیت سیاسی دارد.[۸]
به گفته پژوهشگران، در نظامهای مردمسالار، انتخابات مهمترین نمود مشارکت سیاسی است[۹] که قابلیت تعمیم به حوزههای تقنین، اجرا و قضا را دارد.[۱۰] و در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بر اداره کشور به اتکای رأی مردم تأکید شده است؛ این امر از طریق انتخاب رئیس جمهور، نمایندگان مجلس شورای اسلامی و اعضای شوراهای اسلامی شهر و روستا توسط مردم و در برخی موارد از راه همهپرسی صورت میگیرد.[۱۱] نقش انتخابات در مشروعیتبخشی به نظام سیاسی ایران تا جایی پررنگ شد که پس از انقلاب اسلامی، امام خمینی از آن بهعنوان یک وظیفه الهی، ملی و انسانی یاد میکند.[۱۲]
در فقه نیز درباره نقش آن در تعیین حاکم بحث شد؛ حسینعلی منتظری انتخابات را در زمان غیبت که نص بر امام وجود ندارد، انعقاد امامت و ولایت منحصر به انتخاب مردم دانست.[۱۳] و سید علی خامنهای از آن با عنوان «حقالناس» یاد کرد که باید با نهایت دقت حفظ شود.[۱۴]
چیستی
انتخابات را فرآیندی قانونی دانستهاند که طی آن شهروندان واجد شرایط، نمایندگان یا مسئولانی مانند رئیسجمهور را برمیگزینند تا برای مدتی مشخص، اداره امور جامعه را برعهده گیرند.[۱۵] این فرایند با انتخاب حاکمان یا ناظران، ابزاری برای مهار قدرت و جلوگیری از استبداد دانسته شده است.[۱۶]
در فقه شیعه درباره ماهیت انتخابات دو دیدگاه وجود دارد:
- گروهی آن را صرفاً وسیلهای برای کشف حاکم شرعی میدانند که مشروعیت خود را از خدا گرفته است[۱۷] و در نتیجه، انتخابات بهخودیخود مشروعیتبخش نیست.[۱۸]
- در مقابل، برخی فقها با استناد به مفاهیمی چون عقد وکالت، برای انتخاب مردم نقشی بنیادین در مشروعیت نظام و تعیین کارگزاران قائلاند[۱۹] و انتخابات را ابزار تحقق اراده مردم و تعیین سرنوشتشان میدانند.[۲۰]
انتخابات در چارچوب احکام شرعی: بررسی جایگاه و مشروعیت
گروهی از پژوهشگران فقه سیاسی معتقدند انتخابات ذاتاً از موضوعات احکام شرعی نیست و شرع برای آن حکم مشخصی مقرر نکرده است. در این دیدگاه، حکم انتخابات به شرایط و مصالح زمان بستگی دارد و توسط کارشناسان تعیین میشود؛ برای مثال ممکن است در شرایطی شرکت نکردن در انتخابات از باب حرمت تضعیف نظام عدل حرام باشد و در شرایط دیگر، شرکت در آن از باب حرمت تقویت نظام جور حرام گردد. در نتیجه، فقیه نمیتواند درباره انتخابات فتوای کلی و همیشگی صادر کند.[۲۱] در مقابل این دیدگاه، بسیاری بر این عقیدهاند که در زمان تشکیل دولت اسلامی و بر اساس آموزههای فقه حکومتی، انتخابات در زمره احکام شرعی محسوب میشود و با استناد به برخی دلائل فقهی بر وجوب شرکت در انتخابات تأکید میکنند.[۲۲]
حق یا تکلیف بودن انتخابات
درباره ماهیت فقهی انتخابات سه رویکرد ارائه شده است: گروهی آن را حق میدانند و معتقدند مردم در استفاده از آن مختارند و اجبار به مشارکت جایز نیست.[۲۳] در مقابل، گروهی دیگر انتخابات را تکلیف شرعی میشمارند[۲۴] و براساس وظیفه حفظ نظام اسلامی که خدا بهعهده آنان گذاشته[۲۵] و همچنین قاعده «تعاون بر برّ و تقوا»[۲۶] وجوب شرکت در انتخابات را مطرح میکنند.[۲۷]
در میانه این دو دیدگاه گفته شده انتخابات حق شهروندان است، ولی نه ازجمله حقوقی که در آن اختیار تام داشته باشند؛ بلکه از صنف حقوقی است که استیفای آن بر شهروندان واجب است[۲۸] مانند حق حضانت فرزند که بر والدین واجب است این حق را استیفا کنند.[۲۹]
همچنین برخی پژوهشگران فقهی، آزادیهای عمومی از جمله انتخابات را در طبقه احکام و نه حقوق قرار میدهند؛[۳۰] بدین معنا که این امتیاز قابل انتقال یا ارث نیست و ترک آن، ترک واجب محسوب شده و مستوجب مجازات اخروی است.[۳۱]
ویژگیها
انتخابات در هر جامعهای مطابق با شرایط حاکم بر آن جامعه میتواند ویژگیهای خاصی داشته باشد؛ ولی برخی از ویژگیها را از مولفههای اساسی انتخابات نام بردهاند که بدون آنها، فرآیند انتخابات دچار خدشه خواهد شد.[۳۲] برخی از این ویژگیها که در کتب فقهی نیز به آن اشاره شده، عبارتند از:
- در نظر گرفتن حق رأی برای همگان به صورت مستقیم با با واسطه
- تساوی همه افرادی که به سن قانونی رسیدهاند برای رأی دادن
- برابر بودن ارزش رأی افراد در نتیجه انتخابات
- مخفی بودن نظر افراد شرکتکننده در انتخابات
- تضمین رسمیت یافتن رأی اکثریت در نتیجه انتخابات.[۳۳]
مبانی مشروعیت
مشروعیتبخشی به انتخابات بر اساس دلائل عقلی و نقلی، تلاشی است که توسط برخی از پژوهشگران فقهی انجام شده است.
- دلیل عقلی: علیاکبر رشاد از پژوهشگران فقه سیاسی، با طرح «مبانی فقه انتخابات»، مشروعیت انتخابات را بر پایه عقل و فطرت انسان تبیین میکند. او معتقد است گرایش طبیعی انسان به زندگی اجتماعی و نیاز به رفع تعارضها، اقتضای ایجاد نهادهای اداری و انتخاب مدیران دارد؛ فرآیندی عقلانی که دین نهتنها آن را منع نکرده، بلکه تأیید میکند.[۳۴]
- دلیل نقلی: دیگر پژوهشگران فقهی نیز با استناد به مبانی نقلی مانند وجوب شورا و مشورت در اداره امور،[۳۵] امر به معروف و نهی از منکر، بیعت و رجوع به رأی اکثریت، مشروعیت شرعی انتخابات را اثبات کردهاند.[۳۶] همچنین از منظر فقهی، حفظ نظام اسلامی بهعنوان مقدمه واجب، سبب وجوب شرکت در انتخابات شمرده میشود.[۳۷]
پانویس
- ↑ فراتی،«امکان یا امتناع انتخابات در فقه اسلامی»، مندرج در سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه.
- ↑ کاظمی، انتخابات و فقه سیاسی شیعه؛ مبانی و الزام ها، ۱۴۰۲ش، ص۲۴.
- ↑ فلاح و ایزدهی، «فقه سیاسی و مسئله انتخابات»، ص۸۰.
- ↑ نائینی، تنبیه الامه، ۱۳۸۲ش، ص۸۶ و ۱۳۵-۱۳۸.
- ↑ نائینی، تنبیه الامه، ۱۳۸۲ش، ص۱۱۵-۱۱۶.
- ↑ خسروی، «بررسی مفهوم انتخابات دموکراتیک»، ص۸۸.
- ↑ فلاح و ایزدهی، «فقه سیاسی و مسئله انتخابات»، ص۸۰.
- ↑ ملکافضلی اردکانی، «ماهیت و حکم شرکت در انتخابات از منظر فقه سیاسی اسلام»، ص۸۳.
- ↑ کاظمی، انتخابات و فقه سیاسی شیعه؛ مبانی و الزام ها، ۱۴۰۲ش، ص۲۳؛ فلاحزاده و عزیزی، «تأملی بر حق رأی در پرتو حقوق اسلامی»، ص۱۲۱.
- ↑ فلاح و ایزدهی، «فقه سیاسی و مسئله انتخابات»، ص۸۰.
- ↑ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل ششم.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۵ش، ج۱۸، ص۳۸۱.
- ↑ منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۵۶۰ و ص ۵۷۵.
- ↑ خامنهای، «بیانات دیدار ائمه جمعه سراسر کشور در تاریخ ۹۴/۱۰/۱۴»، مندرج در سایت خامنهای دات آی ار.
- ↑ مهیار، فرهنگ ابجدی عربی - فارسی، ذیل واژه نخب؛ دهخدا، لغتنامه دهخدا، ذیل واژه.
- ↑ قاضی شریعت پناهی، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، ۱۳۷۲ش، ص۶۷۸.
- ↑ جوادی آملی، ولایت فقیه، ۱۳۷۹ش، ص۹۲؛ جوادی آملی، ولایت فقیه ولایت فقاهت و عدالت، ۱۳۸۹ش، ص۲۱۰.
- ↑ فیرحی، فقه و سیاست در ایران معاصر، ۱۳۹۴ش، ص۴۴۵و ۴۴۹
- ↑ معرفت، ولایت فقیه، ۱۳۷۸ش، ص۲۸۲؛ منتظری، استفتائات، ج۲، ص۲۵۵.
- ↑ نیکونهاد و زارع، «نسبتسنجی درون مایه بیعت در اندیشه سیاسی شیعه با ماهیت و کارویژه رأی در حقوق اساسی مدرن»، ص۱۶۰-۱۶۲.
- ↑ سروش محلاتی، «آیا شرکت در انتخابات وظیفه شرعی است؟»، مندرج در سایت انصاف نیوز.
- ↑ بیرشک و دیگران، «تأملی در حکم فقهی مشارکت در انتخابات در نظام سیاسی اسلام»، ص۵۳-۶۲
- ↑ «توصیه آیت الله سیستانی درباره انتخابات عراق»، مندرج در سایت تسنیم.
- ↑ فلاحزاده و عزیزی، «تأملی بر حق رأی در پرتو حقوق اسلامی»، ص۱۳۶-۱۴۰؛ ملکافضلی، «ماهیت و حکم شرکت در انتخابات از منظر فقه سیاسی»، ص۸۹.
- ↑ بیرشک و دیگران، «تأملی در حکم فقهی مشارکت انتخاباتی در نظام سیاسی اسلام»، ص۵۴-۶۱.
- ↑ ملکافضلی، «ماهیت و حکم شرکت در انتخابات از منظر فقه سیاسی»، ص۹۶.
- ↑ امام خمینی، صحیفه نور، ۱۳۷۸ش، ج۱۵، ص۱۶۳.
- ↑ بیرشک و دیگران، «تأملی در حکم فقهی مشارکت در انتخابات در نظام سیاسی اسلام»، ص۵۳.
- ↑ فقیهی، «ماهیت و حکم شرکت در انتخابات از منظر فقه سیاسی»، مندرج در سایت نشست دورهای اساتید.
- ↑ صرامی، حق، حکم و تکلیف، ۱۳۸۵ش، ص۱۷۵-۱۷۶.
- ↑ فلاحزاده و عزیزی، «تأملی بر حق رأی در پرتو حقوق اسلامی»، ص۱۳۶.
- ↑ فلاح و ایزدهی، «فقه سیاسی و مسئله انتخابات»، ص۸۱.
- ↑ موسوی خلخالی، حاکمیت در اسلام، ۱۳۸۰ش، ص۷۴۸.
- ↑ رشاد، «مبانی فقه انتخابات»، مندرج در سایت آیت الله علیاکبر رشاد.
- ↑ ایزدهی، نظارت بر قدرت در فقه سیاسی، ۱۳۸۷ش، ص۱۴۰.
- ↑ نائینی، تنبیه الامه، ۱۳۸۲ش، ص۵۲.
- ↑ فلاح و ایزدهی، «فقه سیاسی و مسئله انتخابات»، ص۸۳-۹۱.
منابع
- «توصیه آیت الله سیستانی درباره انتخابات پارلمانی عراق»، مندرج در سایت تسنیم، تاریخ درج ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید ۱ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
- امام خمینی، سید روحالله، صحیفه امام، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ش.
- امام خمینی، سید روحالله، صحیفه نور، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸ش.
- ایزدهی، سید سجاد، نظارت بر قدرت در فقه سیاسی، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۷ش.
- بیرشک، حسین و آهنگری، احسان و سلطانی، اسحاق، «تأملی در حکم فقهی مشارکت انتخاباتی در نظام سیاسی اسلام»، دوفصلنامه پژوهشنامه میانرشتهای فقهی، شماره ۱۵، ۱۳۹۸ش.
- جوادی آملی، عبدالله، ولایت فقیه ولایت فقاهت و عدالت، قم، نشر اسراء، ۱۳۸۹ش.
- جوادی آملی، عبدالله، ولایت فقیه، قم، نشر اسراء، ۱۳۷۹ش.
- خامنهای، سید علی، «بیانات دیدار ائمه جمعه سراسر کشور در تاریخ ۹۴/۱۰/۱۴»، مندرج در سایت خامنهای دات آی آر، تاریخ درج ۲۲ دی ۱۳۹۴ش، تاریخ بازدید ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
- خسروی، حسن، «بررسی مفهوم انتخابات دموکراتیک»، در نشریه حقوق اساسی، شماره ۱۱، ۱۳۸۸ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه دهخدا، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
- رشاد، علیاکبر، «مبانی فقه انتخابات»، مندرج در سایت آیت الله علیاکبر رشاد، تاریخ بازدید ۹ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
- سروش محلاتی، محمد، «آیا شرکت در انتخابات وظیفه شرعی است؟» مندرج در سایت انصاف نیوز، تاریخ درج ۱۷ خرداد ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید ۸ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
- صرامی، سیفالله، حق، حکم و تکلیف؛ گفتوگو با جمعی از اساتید حوزه و دانشگاه، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۵ش.
- فراتی، عبدالوهاب، «امکان یا امتناع انتخابات در فقه اسلامی»، یادداشت در سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تاریخ درج ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید ۹ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
- فقیهی، محسن، «ماهیت و حکم شرکت در انتخابات از منظر فقه سیاسی»، مندرج در سایت نشست دورهای اساتید سطوح عالی و خارج حوزه علمیه قم، تاریخ درج ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید ۸ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
- فلاح، محمود و ایزدهی، سید سجاد، «فقه سیاسی شیعه و مسئله انتخاب»، فصلنامه معرفت سیاسی، شماره ۲۱، ۱۳۹۸ش.
- فلاحزاده، علیمحمد و عزیزی، حسین، «تأملی بر حق رأی در پرتو حقوق اسلامی»، در فصلنامه حکومت اسلامی، سال ۲۳، شماره ۲، ۱۳۹۷ش.
- فیرحی، داوود، فقه و سیاست در ایران معاصر، تهران، نشر نی، ۱۳۹۴ش.
- قاضی شریعت پناهی، ابوالفضل، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۲ش.
- کاظمی، سید محمدصادق، انتخابات و فقه سیاسی شیعه؛ مبانی و الزامها، تهران، دانشگاه امام صادق(ع)، ۱۴۰۲ش.
- معرفت، محمدهادی، ولایت فقیه، قم، انتشارات تمهید، ۱۳۷۸ش.
- منتظری، حسینعلی، دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الاسلامیة، قم، المرکز الاسلامی للدراسات الاسلامیة، ۱۴۰۹ق.
- منتظری، حسینعلی، استفتائات، تهران، نشر سایه، ۱۳۸۴ش.
- ملک افضلی اردکانی، محسن، «ماهیت و حکم شرکت در انتخابات از منظر فقه سیاسی اسلام»، در فصلنامه حکومت اسلامی، شماره ۶۶، ۱۳۹۱ش.
- موسوی خلخالی، سید محمدمهدی، حاکمیت در اسلام؛ بررسی مراحل دهگانه ولایت فقیه در عصر غیبت امام زمان(عج)، قم، جامعه مدرسین ۱۳۸۰ش.
- مهیار، رضا، فرهنگ ابجدی فارسی - عربی، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۰ق.
- نائینی، محمدحسین، تنبیه الامه و تنزیه المله، مصحح سید جواد ورعی، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۲ش.
- نیکونهاد، حامد و زارع، مهدی، «نسبتسنجی درونمایه بیعت در اندیشه سیاسی شیعه با ماهیت و کارویژه رأی درحقوق اساسی مدرن»، در فصلنامه پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، سال ششم، شماره ۱، ۱۳۹۸ش.