اسلامی‌سازی علوم انسانی
اسلامی‌سازی علوم انسانی به معنای بازتعریف و بازسازی علوم انسانی بر پایه‌ی مبانی معرفتی اسلام است. هدف این رویکرد، هم‌سو کردن شاخه‌هایی مانند روانشناسی و جامعه‌شناسی با جهان‌بینی اسلامی است. این گفتمان پس از انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ش در ایران گسترش یافته و در سیاست‌های فرهنگی و علمی این کشور مورد توجه قرار گرفته است، به‌گونه‌ای که نهادهایی همچون شورای عالی انقلاب فرهنگی مأموریت‌هایی در این زمینه بر عهده دارند.
این ایده دارای موافقان و مخالفانی است: موافقان، از جمله امام خمینی، سیدعلی خامنه‌ای، مرتضی مطهری و سید محمدباقر صدر، آن را گامی در جهت استقلال علمی و فرهنگی می‌دانند، در حالی‌که منتقدان، مانند عبدالکریم سروش و مصطفی ملکیان، اسلامی‌سازی علوم را ناسازگار با ماهیت جهان‌شمول علم تلقی می‌کنند.
چیستی و جایگاه
اسلامی‌سازی علوم انسانی در اصل، تلاشی برای بازتعریف و بازتولید علوم انسانی بر پایه آموزه‌های اسلامی است تا رشته‌هایی مانند روانشناسی، جامعه‌شناسی، مدیریت و اقتصاد با جهان‌بینی اسلامی هماهنگ شوند.[۱] ایده اسلامی‌سازی علوم بر این باور استوار است که علم از جهان‌بینی بی‌تأثیر نیست و هر نظام معرفتی بر مبانی فلسفی خاصی تکیه دارد.[۲] از آن‌جا که علوم انسانی مدرن در بستر تمدن غرب و بر پایه نگرش مادی و اومانیستی شکل گرفته‌اند، لازم است در جوامع اسلامی بازسازی شوند تا با مبانی دینی سازگار گردند.[۳]
به باور وژوهشگران، این رویکرد که ریشه در اندیشه سید جمال‌الدین اسدآبادی و محمد عبده دارد[۴] پس از انقلاب اسلامی در ایران گسترش یافت[۵] و تلفیق فلسفه یونانی و تعالیم اسلامی توسط فیلسوفان مسلمان نیز به‌عنوان نمونه‌ای تاریخی از آن شناخته می‌شود.[۶]
سیاست اسلامی‌سازی علوم در ایران
در ایران، پس از انقلاب، نهادهای مختلفی مسئول اجرای سیاست اسلامی‌سازی علوم انسانی شدند. شورای عالی انقلاب فرهنگی از دهه ۱۳۶۰ش هدایت این حوزه را برعهده داشته و با تشکیل «شورای تخصصی تحول و ارتقاء علوم انسانی» در سال ۱۳۸۸ش، این روند را پیگیری کرده است.[۷] دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌هایی چون فرهنگستان علوم اسلامی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، دانشگاه امام صادق(ع)، دانشگاه باقرالعلوم(ع) و مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی نیز با هدف توسعه علوم انسانی اسلامی تأسیس شده‌اند.[۸] مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت نیز مأمور تدوین الگوهای نظری و بومی در این زمینه است.[۹]
سیاست اسلامی‌سازی علوم انسانی در اسناد کلان کشور ایران نیز بازتاب یافته است؛ از جمله سند تحول بنیادین آموزش و پرورش،[۱۰] برنامه‌های پنجساله توسعه،[۱۱] سند تحول علوم انسانی،[۱۲] نقشه مهندسی فرهنگی کشور[۱۳] و سند دانشگاه اسلامی.[۱۴]
اقدامات عملی شامل بازنگری کتاب‌های درسی،[۱۵] ایجاد رشته‌های جدید مانند اقتصاد اسلامی[۱۶] و روانشناسی اسلامی،[۱۷] برگزاری همایش‌ها،[۱۸] اجرای طرح‌های پژوهشی[۱۹] و نامگذاری ۱۲ دی به‌عنوان روز علوم انسانی اسلامی بوده است.[۲۰] بااین‌حال، این ایده همچنان در مرحله نظری و سیاست‌گذاری قرار دارد[۲۱] و عواملی چون طولانی بودن فرآیند تولید علم دینی[۲۲] و کمبود چهره‌های علمی شاخص،[۲۳] از دلایل کندی پیشرفت در این حوزه ذکر شده‌اند.
مخالفان و موافقان اسلامی‌سازی علوم
چرا در زمینه‌ی علوم انسانی وقتی گفته می‌شود که بنشینیم فکر کنیم و علوم انسانیِ اسلامی را پیدا کنیم، یک عدّه‌ای فوراً برمی‌آشوبند که «آقا! علم است»؟ علم است؟ ... علم آن چیزی است که شما به آن دست پیدا کنید، بتوانید بفهمید آن را، از درون ذهن فعّال شما تراوش بکند. باید دنبال این باشیم که ما تولید علم بکنیم؛ تا کِی مصرف کنیم علم این‌وآن را؟ بله، مانعی ندارد که مثل کالایی که خودمان نداریم، دیگری دارد و از او می‌گیریم و استفاده میکنیم، از علم دیگران استفاده بکنیم امّا این نمی‌تواند دائمی باشد، این نمی‌تواند همیشگی باشد.[۲۴]
مخالفان اسلامی‌سازی علوم انسانی، علم را پدیده‌ای جهان‌شمول دانسته و تقسیم آن به اسلامی و غیراسلامی را از نظر معرفت‌شناختی ناموجه می‌شمارند.[۲۵] آن‌ها معتقدند دین در حوزه‌های اعتقادی و اخلاقی کارکرد دارد[۲۶] و توان پاسخ‌گویی به مسائل تجربی و اجتماعی را ندارد.[۲۷] عبدالکریم سروش، مصطفی ملکیان[۲۸] و بیژن عبدالکریمی از جمله منتقدان این ایده هستند که ترکیب علم تجربی و معرفت دینی را متناقض می‌دانند.[۲۹] در مقابل، افرادی همچون امام خمینی، سیدعلی خامنه‌ای، سید محمدباقر صدر، مرتضی مطهری، عبدالله جوادی آملی، محمدتقی مصباح یزدی، علی شریعتی، سید منیرالدین حسینی، سید حسین نصر، محمدمهدی میرباقری، علی‌اکبر رشاد، علیرضا اعرافی، حمید پارسانیا، عبدالحسین خسروپناه از موافقان این ایده هستند. آن‌ها اسلامی‌سازی علوم انسانی را گامی در جهت استقلال فرهنگی و فکری جوامع اسلامی و رهایی از وابستگی علمی به غرب می‌دانند.[۳۰]
| « | محی الدین حائری شیرازی: ما نباید منکر توانایی‌های علوم انسانی شویم. قرآن خواندن و قرآن حفظ کردن بدون داشتن قدرت تدبّر و فهم عمیق و بصیرتِ کافی، از انسانِ مخلص روبات می‌سازد و ما نمی‌توانیم غرب را ملامت کنیم که چرا در علوم انسانی پیش رفته‌اید؟ آن‌ها مرتباً کار تحقیقاتی می‌کنند و علم انسانی را تولید می‌کنند. ما هم مرتباً ترجمه میکنیم و آماده‌خوری میکنیم. ما باید هزینه‌ی تولید علوم انسانی را بپردازیم. این زرنگی نیست که آن‌ها تولید کنند و ما تولیدات آن‌ها را مرتباً ترجمه کنیم... ما هم تا زمانی که علوم انسانی را با مبانی خودمان تولید نکنیم و به ترجمه اکتفا کنیم، باید تاوان آن را بپردازیم.[۳۱] | » |
پانویس
- ↑ نگاه کنید به خسروپناه، فلسفه علوم انسانی، ۱۳۹۲ش، ص۱۲۹؛ شریفی، روش‌شناسی علوم انسانی اسلامی، ۱۳۹۵ش، ص۴۹-۵۰؛ علوانی، إسلامیة المعرفة بین الأمس و الیوم، ۱۴۱۷ق، ص۱۹.
- ↑ گلشنی، الگوی اسلامی-ایرانی توسعه علم، ۱۳۸۸ش، ص۹۶.
- ↑ نگاه کنید به موحد ابطحی، تحلیل بر اندیشه‌های علم دینی در جهان اسلام، ۱۳۹۵ش، ص۱۲-۱۴.
- ↑ موحد ابطحی، تحلیل بر اندیشه‌های علم دینی در جهان اسلام، ۱۳۹۵ش، ص۳۵-۴۶.
- ↑ «سند تولید علوم انسانی اسلامی»، ۱۴۰۱ش، ص۱۰-۱۲.
- ↑ طاهریان، «مدلی برای تحول و اسلامی سازی علوم با اقتباس از شکل گیری فلسفه اسلامی در دوران اوج تمدن اسلامی»، سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
- ↑ «آیین‌نامه تشکیل شورای تخصصی تحول و ارتقاء علوم انسانی»، سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
- ↑ موحد ابطحی، تحلیل بر اندیشه‌های علم دینی در جهان اسلام، ۱۳۹۵ش، ص۴۸.
- ↑ «وظایف مرکز»، سایت مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت.
- ↑ «مصوبه «سند تحول بنیادین آموزش و پرورش»، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
- ↑ «قانون برنامه پنجساله پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران»، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی؛ «قانون برنامه پنج ساله ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران»، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی؛ «قانون برنامه پنج ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران»، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
- ↑ «رئیس شورای تحول و ارتقاء علوم انسانی گفت: سند تحول علوم انسانی؛ بستری برای پیشرفت اسلامی-ایرانی و اثرگذاری اجتماعی»، سایت شورای عالی انقلاب فرهنگی.
- ↑ «نقشه مهندسی فرهنگی کشور»، ۱۳۹۳ش، ص۳۹.
- ↑ «مصوبه «سند دانشگاه اسلامی»، سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
- ↑ «پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در یک نگاه»، سایت پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
- ↑ «معرفی رشته اقتصاد اسلامی»، سایت دانشگاه خوارزمی.
- ↑ «سرفصل دوره کارشناسی ارشد روانشناسی اسلامی تصویب شد»، خبرگزاری مهر.
- ↑ موحد ابطحی، تحلیل بر اندیشه‌های علم دینی در جهان اسلام، ۱۳۹۵ش، ص۵۰-۵۱.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: احمدزاده، «واکاوی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی»، سایت پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی؛ اولیایی، «پروژه علوم انسانی اسلامی و بازخوانی چند رویکرد»، سایت روزنامه فرهیختگان.
- ↑ موافقت شورای فرهنگی عمومی با نامگذاری ۱۲ دی به نام روز علوم انسانی اسلامی؛ وبگاه شفقنا.
- ↑ موحد ابطحی، تحلیل بر اندیشه‌های علم دینی در جهان اسلام، ۱۳۹۵ش، ص۱۵.
- ↑ موحد ابطحی، تحلیل بر اندیشه‌های علم دینی در جهان اسلام، ۱۳۹۵ش، ص۱۶؛ برای نمونه نگاه کنید به: علوانی، إسلامیة المعرفة بین الأمس و الیوم، ۱۴۱۷ق، ص۱۱.
- ↑ موحد ابطحی، تحلیل بر اندیشه‌های علم دینی در جهان اسلام، ۱۳۹۵ش، ص۱۶.
- ↑ خامنه‌ای، «بیانات آیت‌الله سید علی خامنه‌ای در دیدار جمعی از استادان، نخبگان و پژوهشگران دانشگاه‌ها»، پایگاه دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای.
- ↑ سروش، « اسلام و علوم اجتماعی، نقدی بر دینی کردن علم»، ص۳۳۳-۳۳۴.
- ↑ سروش، «دین اقلی و اکثری»، ص۴-۵؛ سروش، « اسلام و علوم اجتماعی، نقدی بر دینی کردن علم»، ص۸۴-۱۱۲.
- ↑ سروش، درس‌هایی در فلسفه علم الاجتماع، ۱۳۸۵ش، ص۱۷.
- ↑ سروش، «دین اقلی و اکثری»، ص۴-۵؛ سروش، «اسلام و علوم اجتماعی، نقدی بر دینی کردن علم»، ص۸۴-۱۱۲؛ ملکیان، «امکان و چگونگی علم دینی»، ص۱۱-۱۲.
- ↑ عبدالکریمی، پایان تئولوژی، ۱۳۹۵ش، ج۱، ص۱۷۴-۱۷۵.
- ↑ موحد ابطحی، تحلیل بر اندیشه‌های علم دینی در جهان اسلام، ۱۳۹۵ش، ص۴۷.
- ↑ «آماده‌خوری در علوم انسانی، زمینه‌ساز ریزش‌هاست»، دفتر حفظ و نشرآثار حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای.
منابع
- «آماده‌خوری در علوم انسانی، زمینه‌ساز ریزش‌هاست»، سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ در مطلب: ۸ آذر ۱۳۸۸ش، تاریخ بازبینی: ۲۷ مهر ۱۴۰۵ش.
- «آیین‌نامه تشکیل شورای تخصصی تحول و ارتقاء علوم انسانی»، سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۷ آذر ۱۴۰۳ش.
- احمدزاده، سیدمصطفی، «واکاوی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی»، سایت پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۹ دی۱۴۰۳ش.
- اولیایی، احمد، «پروژه علوم انسانی اسلامی و بازخوانی چند رویکرد»، سایت روزنامه فرهیختگان، تاریخ بازدید: ۲۹ دی۱۴۰۳ش.
- «موافقت شورای فرهنگی عمومی با نامگذاری ۱۲ دی به نام روز علوم انسانی اسلامی»؛ وبگاه شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ آدر ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۱۱ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در یک نگاه»، سایت پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ بازدید: ۲۹ دی۱۴۰۳ش.
- خامنه‌ای، سید علی، «بیانات در دیدار جمعی از استادان، نخبگان و پژوهشگران دانشگاه‌ها»، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید: ۲۷ مهر ۱۴۰۵ش.
- خسروپناه، عبدالحسین، فلسفه علوم انسانی، تهران، سازمان بسیج اساتید، ۱۳۹۲ش.
- «رئیس شورای تحول و ارتقاء علوم انسانی گفت: سند تحول علوم انسانی؛ بستری برای پیشرفت اسلامی-ایرانی و اثرگذاری اجتماعی»، سایت شورای عالی انقلاب فرهنگی، تاریخ درج مطلب: ۱۹ دی ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۲۹ دی۱۴۰۳ش.
- «سرفصل دوره کارشناسی ارشد روانشناسی اسلامی تصویب شد»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۳ خرداد ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۲۹ دی۱۴۰۳ش.
- سروش، عبدالکریم، «دین اقلی و اکثری»، مجله کیان، شماره ۴۱، ۱۳۷۷ش.
- سروش، عبدالکریم، «اسلام و علوم اجتماعی، نقدی بر دینی کردن علم»، در علم دینی؛ دیدگاه‌ها و ملاحظات، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۵ش.
- سروش، عبدالکریم، درس‌هایی در فلسفه علم الاجتماع، تهران، نشر نی، ۱۳۸۵ش.
- «سند تولید علوم انسانی اسلامی»، قم، موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، ۱۴۰۱ش.
- شریفی، احمدحسین، روش‌شناسی علوم انسانی اسلامی، تهران، مرکز پژوهش‌های علوم انسانی اسلامی صدرا، ۱۳۹۵ش.
- طاهریان، مهدی، «مدلی برای تحول و اسلامی سازی علوم با اقتباس از شکل گیری فلسفه اسلامی در دوران اوج تمدن اسلامی»، سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳ اسفند ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۲۹ دی۱۴۰۳ش.
- عبدالکریمی، بیژن، پایان تئولوژی، تهران، نقد فرهنگ، ۱۳۹۵ش.
- علوانی، طه جابر فیاض، إسلامیة المعرفة بین الأمس و الیوم، قاهره، المعهد العالمی للفکر الإسلامی، ۱۴۱۷ق.
- «قانون برنامه پنجساله پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران»، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳۰ دی ۱۳۸۹ش، تاریخ بازدید: ۲۹ دی۱۴۰۳ش.
- «قانون برنامه پنج ساله ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران»، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای، تاریخ درج مطلب: ۱۶ فروردین ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۲۹ دی۱۴۰۳ش.
- «قانون برنامه پنج ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران»، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۴ تیر۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۲۹ دی۱۴۰۳ش.
- گلشنی، مهدی، الگوی اسلامی-ایرانی توسعه علم، تهران، مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور، ۱۳۸۸ش.
- «مصوبه «سند تحول بنیادین آموزش و پرورش»، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱ اسفند ۱۳۹۰ش، تاریخ بازدید: ۲۹ دی ۱۴۰۳ش.
- «مصوبه «سند دانشگاه اسلامی»، سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱ مرداد ۱۳۹۲ش، تاریخ بازدید: ۱۷ دی ۱۴۰۳ش.
- «معرفی رشته اقتصاد اسلامی»، سایت دانشگاه خوارزمی، تاریخ درج مطلب: ۶ بهمن ۱۳۹۴ش، تاریخ بازدید: ۲۹ دی۱۴۰۳ش.
- ملکیان، مصطفی، «امکان و چگونگی علم دینی»، روش شناسی علوم انسانی، شماره ۲۲، بهار ۱۳۷۹ش.
- موحد ابطحی، محمدتقی، تحلیل بر اندیشه‌های علم دینی در جهان اسلام، قم، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۵ش.
- «نقشه مهندسی فرهنگی کشور»، تهران، شورای عالی انقلاب فرهنگی، ۱۳۹۳ش.
- «وظایف مرکز»، سایت مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، تاریخ بازدید ۱۷ دی ۱۴۰۳ش.
| خویشاوندان سرشناس | سید جواد خامنه‌ای (پدر) • سید مجتبی خامنه‌ای (فرزند) • سید احمد بن زین‌العابدین علوی (جد مادری) • سید هاشم میردامادی نجف‌آبادی (پدربزرگ مادری) • محمد خیابانی (شوهرعمه) • سید محمد خامنه‌ای (برادر) • خاندان خامنه‌ای • خدیجه میردامادی (مادر) |  |
|---|---|---|
| استادان | ||
| آثار و اندیشه‌ها | آثار آیت‌الله خامنه‌ای • ترجمه کتاب صلح امام حسن(ع) • پیشوای صادق • کتاب انسان ۲۵۰ ساله • فلسطین • طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن • حدیث ولایت • آفتاب در مصاف • غناء • نامه‌ای برای تو • بیانیه گام دوم انقلاب • فتوای حرمت اهانت به مقدسات اهل‌سنت • نظریه انسان ۲۵۰ ساله • جهاد تبیین • حماسه امام سجاد • همرزمان حسین • اقتصاد مقاومتی • فتوای حرمت ساخت و به‌کارگیری سلاح هسته‌ای • دو امام مجاهد • نامه به دانشجویان حامی فلسطین در آمریکا • اسلامی‌سازی علوم انسانی • حوزه پیشرو و سرآمد • الگوی سوم زن • الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت | |
| فعالیت‌های سیاسی | ||
| تأسیس مراکز | ||
| اعضای دفتر، شورای استتفتاء و... | ||
| وابسته | ||