کشتی نوح
کشتی نوح بخشی از سرگذشت پیامبری حضرت نوح(ع) است که به فرمان خداوند و برای نجات نوح(ع)، مؤمنان و جفتهایی از حیوانات از طوفان بزرگ ساخته شد. براساس منابع اسلامی، ساخت این کشتی با هدایت الهی و آموزش جبرئیل(ع) انجام گرفت و کافران در جریان ساخت آن، نوح(ع) را به تمسخر میگرفتند. گزارش کشتی نوح در آیات متعددی از قرآن، بهویژه در سورههای هود و مؤمنون، آمده است؛ هرچند قرآن بیشتر بر جنبههای هدایتی و عبرتآموز این ماجرا تأکید دارد و جزئیات ساخت کشتی را بیان نکرده است.
بخشی از گزارشهای مربوط به جزئیات کشتی نوح(ع) متأثر از اسرائیلیات دانسته شده است. درباره ابعاد کشتی، مدت اقامت در آن، شمار نجاتیافتگان و محل فرود آمدن آن بر کوه جودی دیدگاههای گوناگونی نقل شده است؛ بااینحال، در برخی روایات طول کشتی ۸۰۰، عرض آن ۵۰۰ و ارتفاع آن ۸۰ ذراع ذکر شده و مشهور آن است که حدود هشتاد نفر از مؤمنان همراه نوح(ع) در آن نجات یافتند.
ادعاهای متعددی درباره کشف بقایای کشتی نوح(ع) در مناطقی مانند آرارات و البرز مطرح شده است و شواهدی همچون تصاویر راداری، ساختارهای کشتیمانند به آن نسبت داده شده است؛ بااینحال، بسیاری از پژوهشگران این ادعاها را بهدلیل فقدان مستندات علمی کافی نپذیرفتهاند. گزارشهایی درباره کشف الواح و قطعات چوب منسوب به کشتی نوح(ع) و وجود نامهایی مرتبط با پنجتن در آنها منتشر شده است، اما انتساب این آثار و تفسیرهای ارائهشده درباره آنها مورد تردید شماری از محققان قرار دارد.
پیشینه، ساخت و جایگاه کشتی نوح در قرآن
جریان کشتی نوح(ع) بخشی از سرگذشت پیامبری حضرت نوح(ع) است[۱] که در منابع اسلامی و تاریخی بازتاب گستردهای یافته است. براساس آیه ۱۴ سوره عنکبوت، نوح(ع) ۹۵۰ سال در میان قوم خود به دعوت مردم به یکتاپرستی پرداخت.[۲] به گفته مفسران، او در این مدت با تلاش فراوان قوم خویش را از بتپرستی بازداشت،[۳] اما جز گروهی اندک به وی ایمان نیاوردند.[۴] پس از سالها مخالفت و سرپیچی مردم، نوح(ع) از قوم خود به درگاه الهی شکایت کرد[۵] و خداوند به او وحی نمود که دیگر کسی از آنان ایمان نخواهد آورد.[۶] ازاینرو، نوح(ع) کافران را نفرین کرد[۷] و خداوند عذاب طوفان را برای نابودی آنان مقدر ساخت.[۸]
براساس آیات قرآن، خداوند برای نجات نوح(ع)، مؤمنان و نسل حیوانات، دستور به ساخت کشتی داد.[۹] همچنین مفسران با استناد به آیات قرآن، ساخت کشتی را تحت نظارت مستقیم خداوند دانسته و گزارش کردهاند که جبرئیل(ع) شیوه ساخت آن را به نوح(ع) آموزش داد.[۱۰] گفته میشود این کشتی بسیار بزرگ و بیسابقه بود[۱۱] و ظرفیت حمل مؤمنان، آذوقه و جفتهایی از حیوانات را داشت.[۱۲] به گفته برخی پژوهشگران، بخشی از روایات مربوط به جزئیات کشتی نوح(ع) تحت تأثیر اسرائیلیات قرار گرفته است.[۱۳] بر پایه برخی روایات، میان فرمان ساخت کشتی و وقوع طوفان حدود پنجاه سال فاصله بوده و نوح(ع) چندین بار مأمور کاشت درخت برای تأمین چوب مورد نیاز کشتی شده است.[۱۴]
قرآن گزارش میکند که کافران هنگام ساخت کشتی، نوح(ع) را به تمسخر میگرفتند.[۱۵] برخی روایات علت این تمسخر را ساخت کشتی در خشکی[۱۶] و برخی دیگر نجار شدن کسی است که قبلا ادعای پیامبری میکرده است.[۱۷] به گفته پژوهشگران، در آیات متعددی از قرآن به کشتی نوح اشاره شده و مهمترین گزارشها در سورههای هود و مؤمنون آمده است.[۱۸] بااینحال، قرآن جزئیات فراوانی درباره ساخت کشتی و طوفان بیان نکرده و بیشتر بر جنبههای هدایتی و عبرتآموز داستان تأکید کرده است.[۱۹] در برابر تفسیر مشهور، برخی دیدگاهها کشتی نوح را نمادی از دین و استمرار آیین او دانستهاند.[۲۰]
ابعاد، سرانجام کشتی و نجاتیافتگان
درباره ابعاد کشتی، مدت اقامت در آن،[۲۱] محل فرود آمدن[۲۲] و تعداد همراهان نوح(ع)[۲۳] دیدگاههای گوناگونی نقل شده است. بااینحال، به گفته علامه مجلسی،[۲۴] در برخی روایات معتبر[۲۵] طول کشتی ۸۰۰، عرض آن ۵۰۰ و ارتفاعش ۸۰ ذراع ذکر شده است. ذراع، واحدی برابر فاصله آرنج تا نوک انگشت میانی[۲۶] و حدود نیم متر دانسته شده است.[۲۷] بااینحال، برخی پژوهشگران احتمال دادهاند که مقصود از ذراع در اندازهگیری کشتی نوح، ذراعِ خود نوح(ع) بوده که بهدلیل جثه بزرگ او، از ذراع معمولی بلندتر بوده است.[۲۸] همچنین براساس آیه ۴۴ سوره هود، کشتی بر کوه جودی فرود آمد؛[۲۹] هرچند درباره موقعیت دقیق این کوه اختلاف نظر وجود دارد.[۳۰] در منابع تاریخی و تفسیری نیز مشهور آن است که حدود هشتاد نفر از مؤمنان همراه نوح(ع) در کشتی نجات یافتند.[۳۱] هرجند برخی معتقدند که تعداد افراد داخل کشتی هشت نفر بودند،[۳۲] برخی دیگر نیز تعداد این افراد را ده نفر دانستهاند.[۳۳]
کشف بقایای کشتی نوح و ارزیابیهای علمی
براساس برخی گزارشها، تلاشهای گستردهای برای شناسایی بقایای کشتی حضرت نوح(ع) انجام شده و گفته میشود بیش از هزار پژوهشگر از کشورهای مختلف در این زمینه تحقیق کردهاند.[۳۴] بهدنبال انتشار گزارشهایی درباره مشاهده ساختاری شبیه یک کشتی بزرگ در نزدیکی کوه آراراتِ ترکیه، گروهی از باستانشناسان و زمینشناسان از جمله رون وایت و بومگاردنر به بررسی این منطقه پرداختند.[۳۵] رون وایت پس از سالها تحقیق مدعی شد که تصاویر راداری، وجود بقایای کشتی نوح را تأیید میکند[۳۶] و بومگاردنر نیز از کشف موادی مشابه قیر طبیعی سخن گفت که با توصیفهای کتاب مقدس سازگار دانسته شده است.[۳۷] بااینحال، برخی پژوهشگران این ادعاها را بهدلیل نبود شواهد علمی قابل بررسی و انتشار نیافتن نتایج آزمایشها نپذیرفتهاند.[۳۸]
به گفته برخی محققان، در این منطقه آثاری همچون شبکهای از تیرهای فلزی، تصاویر راداری مشابه کشتی[۳۹] و فسیل فضولات حیوانات کشف شده است که از سوی برخی به کشتی نوح(ع) نسبت داده شدهاند.[۴۰] همچنین شماری از پژوهشگران، از جمله رابرت کورنیوک، کوه سلیمان در رشتهکوه البرز را محل احتمالی کشتی دانسته و از کشف جسمی بزرگ و کشتیمانند در این منطقه خبر دادهاند؛[۴۱] هرچند برخی متخصصان زمینشناسی این یافته را پدیدهای طبیعی و متشکل از سنگهای رسوبی ارزیابی کردهاند.[۴۲] با وجود طرح شواهد متعدد درباره کشتی نوح، بسیاری از پژوهشگران این ادعاها را به دلیل ناکافی بودن مستندات و نبود دسترسی عمومی به شواهد نپذیرفتهاند.[۴۳]
گزارش الواح منسوب به کشتی نوح و بازتابهای معاصر
براساس برخی گزارشهای تاریخی، باستانشناسان روسی چند قطعه چوب پوسیده و لوحی منقوش به نوشتههایی ناشناخته را کشف کرده و مدعی شدند که این آثار به کشتی نوح(ع) تعلق دارد.[۴۴] به گفته برخی منابع، گروهی از خطشناسان روسی و چینی پس از بررسی این لوحها اعلام کردند که نوشتههای آن به یکی از زبانهای سامی تعلق دارد و مفاد آن از توسل حضرت نوح(ع) به افرادی با نامهای محمد، ایلیا، شبر، شبیر و فاطمه حکایت میکند.[۴۴] گفته شده است که نامهای ایلیا، شبر و شبیر بهترتیب با نامهای علی(ع)، حسن(ع) و حسین(ع) مطابقت دارند؛ بااینحال، برخی پژوهشگران با توجه به نبود بررسیهای علمی و مستند کافی، این تطبیقها و انتساب لوحهای یادشده به کشتی نوح(ع) و نیز ارتباط آنها با پنجتن را قطعی ندانسته و مورد تردید قرار دادهاند.[۴۵]
در گزارشهای بعدی، درباره محل نگهداری این الواح نیز اختلاف نظر پدید آمد؛ بهگونهای که برخی نویسندگان، از جمله بیآزار شیرازی، محل نگهداری آنها را موزه آثار باستانی مسکو دانستهاند،[۴۶] درحالیکه برخی دیگر از نگهداری این آثار در موزه واتیکان سخن گفتهاند.[۴۷] در سال ۲۰۱۶م، پارکی با محوریت کشتی نوح(ع) در ایالت کنتاکی آمریکا افتتاح شد که در آن نمونهای بزرگ از کشتی نوح براساس توصیفهای عهد عتیق ساخته شده و بخشهایی درباره زندگی نوح، حیوانات کشتی و روایتهای گوناگون این داستان به نمایش درآمده است. گفته میشود این مجموعه سالانه حدود یک میلیون بازدیدکننده دارد.[۴۸]
نگارخانه
-
الواح منتسب به کشتی نوح که در سال ۱۹۵۴ در مجلات و نشریات مختلفی از جمله مجله استاروف بارتانیای لندن، نور خورشید منچستر، نشریه مسکو، هفته نامه میرر و همچنین مجله الهدی قاهره منتشر شده بود. -
حضرت نوح درحال نظارت بر ساخت کشتی-کتاب حبیب السیر (قرن دهم هجری) -
کشتی نوح - کتاب جامع التواریخ یا تاریخ رشیدی- قرن ۸ هجری
پانویس
- ↑ سوره نوح، آیه ۱.
- ↑ طباطبایی، ترجمه تفسیر المیزان، ۱۳۷۴ش، ج ۱۰، ص۴۰۱؛ ابن کثیر، قصص الانبیاء، ۱۴۱۱ق، ص۷۴.
- ↑ سوره نوح، آیه ۵؛ قطب راوندی، قصص الانبیاء(ع)، ۱۴۳۰ق، ج۱، ص۲۵۲؛ جاد المولی، قصههای قرآنی، ۱۳۸۰ش، ص۳۷.
- ↑ ابن کثیر، قصص الانبیاء، ۱۴۱۱ق، ص۷۲؛ بیومی مهرام، بررسی تاریخی قصص قرآن، ۱۳۸۹ش، ج۴، ص۱۶.
- ↑ سوره نوح، آیه ۶ و ۷.
- ↑ سوره هود، آیه ۳۶.
- ↑ سوره نوح، آیه ۲۶.
- ↑ سوره قمر، آیه ۱۴؛ سوره هود، آیه ۲۵-۴۹؛ سوره نوح، آیه ۱-۲۵.
- ↑ سوره هود، آیه ۳۷؛ سوره مومنون، آیه ۲۷.
- ↑ سوره قمر، آیه ۱۳.
- ↑ ابنکثیر، تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۴۶۰.
- ↑ سوره هود، آیه ۴۰؛ مکارم شیرازی، قصههای قرآن، ۱۳۸۰ش. ص۱۴۹.
- ↑ بیومی مهرام، بررسی تاریخی قصص القرآن، ۱۳۸۹، ج۴، ص۷۰.
- ↑ مجلسی، تاریخ پیامبران، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۲۶۳-۲۶۴.
- ↑ سوره هود، آیه ۳۸؛ ابن کثیر، قصص الانبیاء، ۱۴۱۱ق، ص۷۵.
- ↑ جزایری، النور المبین، ۱۳۸۱ق، ص۱۱۹؛ قطب راوندی، قصص الانبیاء، ۱۴۳۰ق، ج۱، ص۲۵۲.
- ↑ جاد المولی، قصههای قرآنی،، ۱۳۸۰ش، ص۴۰.
- ↑ بیومی مهرام، بررسی تاریخی قصص القرآن، ۱۳۸۹ش، ج۴، ص۷۰.
- ↑ بیومی مهرام، بررسی تاریخی قصص القرآن، ۱۳۸۹ش، ج۴، ص۷۰.
- ↑ مقدسی، آفرینش و تاریخ، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۵۳.
- ↑ رک: مجلسی، تاریخ پیامبران، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۲۷۴؛ ابن کثیر، قصص الانبیاء، ۱۴۱۱ق، ص۱۱۲-۱۱۳.
- ↑ مجلسی، تاریخ پیامبران، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۲۵۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۱۲۵.
- ↑ مجلسی، تاریخ پیامبران، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۲۶۵.
- ↑ صدوق، علل الشرایع، ۱۳۸۶ق، ج۲، ص۵۹۵.
- ↑ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه فارسی، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۷۰۵.
- ↑ مکارم شیرازی، قصههای قرآن، ۱۳۸۰ش، ص۴۹.
- ↑ یعقوبی، ترجمه تاریخیعقوبی، ۱۳۷۹ق، ج۱،ص۱۲-۱۴.
- ↑ مجلسی، تاریخ پیامبران، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۲۷۳.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: طریحی، مجمع البحرین، ۱۳۷۵ش، ج ۳، ص۲۹؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۱۱۲.
- ↑ قمی، تفسیر قمی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۳۲۷؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص ۲۵؛ مستوفی قزوینی، تاریخ گزیده،۱۳۶۴ش، ص۲۴؛ مجلسی، تاریخ پیامبران، ۱۳۸۰ش، ج۱، ۲۵۶- ۲۶۳.
- ↑ قطب راوندی، قصص الانبیاء، ۱۴۳۰ق، ج۱، ص۲۵۶.
- ↑ طبری، تاریخ طبری، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۱۳۱.
- ↑ شیخ شعاعی، مسجد، «بررسی باستانشناسی مکان کشتی نوح از منظر قرآن»، ۱۳۸۵ش، ص۳۳۹-۳۷۳.
- ↑ بیآزار شیرازی، «کشف کشتی نوح در جودی»، ۱۳۸۹ش، ص۱۹-۲۰؛ عماد زاده، قصص الانبیاء، ۱۳۷۶ش، ص۲۱۸؛ شیخ شعاعی، مسجد، «بررسی باستانشناسی مکان کشتی نوح از منظر قرآن»، ۱۳۸۵ش، ص۳۳۹-۳۷۳.
- ↑ بیآزار شیرازی، «کشف کشتی نوح در جودی»، ۱۳۸۹ش، ص۲۰.
- ↑ شیخ شعاعی، مسجد، «بررسی باستانشناسی مکان کشتی نوح از منظر قرآن»، ۱۳۸۵ش، ص۳۳۹-۳۷۳.
- ↑ شیخ شعاعی، مسجد، «بررسی باستانشناسی مکان کشتی نوح از منظر قرآن»، ۱۳۸۵ش، ص۳۳۹-۳۷۳.
- ↑ بیآزار شیرازی، «کشف کشتی نوح در جودی»، ۱۳۸۹ش، ص۲۵-۲۶.
- ↑ بیآزار شیرازی، «کشف کشتی نوح در جودی»، ۱۳۸۹ش، ص۲۵-۲۶؛ گری، «یافتههایی جدید از طوفان نوح»، ۱۳۷۸ش، ص۳.
- ↑ شیخ شعاعی، مسجد، «بررسی باستانشناسی مکان کشتی نوح از منظر قرآن»، ۱۳۸۵ش، ص۳۳۹-۳۷۳.
- ↑ شیخ شعاعی، مسجد، «بررسی باستان شناسی مکان کشتی نوح از منظر قرآن»، ۱۳۸۵ش، ص۳۳۹-۳۷۳.
- ↑ شیخ شعاعی، مسجد، «بررسی باستان شناسی مکان کشتی نوح از منظر قرآن»، ۱۳۸۵ش، ص۳۳۹-۳۷۳.
- ↑ ۴۴٫۰ ۴۴٫۱ بی آزار شیرازی، باستانشناسی و جغرافیای تاریخی قصص قرآن، ۱۳۸۰ش، ص۴۵؛ گری، «یافتههایی جدید از طوفان نوح»، ۱۳۷۸ش، ص۳.
- ↑ بیآزار شیرازی، باستانشناسی و جغرافیای تاریخی قصص قرآن، ۱۳۸۰ش، ص۴۵.
- ↑ بیآزار شیرازی، باستانشناسی و جغرافیای تاریخی قصص قرآن، ۱۳۸۰ش، ص۴۵.
- ↑ گری، «یافتههایی جدید از طوفان نوح»، ۱۳۷۸ش، ص۳.
- ↑ سایت پارک موزه کشتی نوح
منابع
- ابنکثیر، اسماعیل بن عمر، قصص الانبیاء، تحقیق؛ الدکتور مصطفی عبد الواحدی، بیروت، موسسه علوم القرآن، چاپ چهارم، ۱۴۱۱ق.
- ابنکثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۱۲ق.
- النجار، عبدالوهاب، قصص الانبیاء، بیروت، احیاء التراث العربی، چاپ نهم، ۱۴۰۶ق.
- انزابی نژاد، رضا، «زندگی پیامبران و قصص قرآن در ادبیات فارسی (۲) نوح استوارترین مرد حق»، نشریه پژوهشهای فلسفی دانشکده ادبیات و علوم انسانی تبریز، شماره ۱۱۹، پاییز ۱۳۵۵ش.
- بیآزار شیرازی، عبدالکریم، «کشف کشتی نوح در جودی»، فصلنامه تحقیقات علوم قرآن و حدیث، شماره ۱۳، ۱۳۸۹ش.
- بیآزار شیرازی، عبدالکریم، باستانشناسی و جغرافیای تاریخی قصص قرآن، تهران، دفتر نشر فرهنگ و معارف اسلامی، ۱۳۸۰ش.
- بیومی مهران، محمد، بررسی تاریخی قصص قرآن، ترجمه مسعود انصاری، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۳ش.
- جاد المولی، محمد بن احمد، قصههای قرآنی، مترجم مصطفی زمانی، قم، پژواک اندیشه، ۱۳۸۰ش.
- جزایری، نعمتالله بن عبدالله، النور المبین فی قصص الأنبیاء و المرسلین (قصص قرآن)؛ به ضمیمه زندگانی چهارده معصوم(ع)، مصحح: سیاح، احمد، مترجم: مشایخ، فاطمه، تهران، ۱۳۸۱ق.
- حسینی زاده، سید عبدالمجید، «کشتی نوح در قرآن، تورات و روایات اسلامی و یهودی»، پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، شماره سوم، ۱۳۹۲ش.
- دهخدا، علی اکبری، امثال و حکم، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۳ش.
- رازی، ابوالفتوح، مجموعه آثار کنگره بزرگداشت شیخ ابوالفتوح رازی، به کوشش: علی اکبر زمانی نژاد، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، ۱۳۸۴ش.
- سایت پارک موزه کشتی نوح
- شیخ شعاعی، فهیمه؛ مسجد، پرستو، «بررسی باستانشناسی مکان کشتی نوح از منظر قرآن»، مجموعه مقالات قرآن، ادب و هنر، اصفهان، دانشگاه اصفهان، ۱۳۸۵ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، علل الشرایع، نجف، مکتبه الحیدریة، ۱۳۸۵ق.
- شیخ صدوق، محمدبن علی، علل الشرایع، نجف، مطبعة الحیدریة، ۱۳۸۶ق.
- صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه، قم، فرهنگ اسلامی، ۱۴۰۶ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، ترجمه تفسیر المیزان، مترجم: محمد باقر موسوی، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم، ۱۳۷۴ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، ترجمه تفسیر مجمع البیان، ترجمه: حسین نوری و محمد مفتح، تهران، نشر فراهانی، ۱۳۵۲ش.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، نشر اساطیر، ۱۳۷۵ش.
- طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین، محقق: احمد حسینی اشکوری، تهران، مرتضوی، ۱۳۷۵ش.
- عمادزاده، حسین، قصص الانبیاء از آدم تا خاتم، تهران، انتشارات اسلام، ۱۳۷۶ش.
- قزوینی، سید محمد کاظم، موسوعة الامام الصادق، قم، چاپ علمیه، ۱۴۱۷ق.
- قطب راوندی، سعید بن هبهالله، قصص الانبیاء(ع)، محقق عبدالحلیم حلی، قم، مکتبة العلامة المجلسی، ۱۴۳۰ق.
- قمی، علی ابن ابراهیم، تفسیر قمی، محقق: طیب موسوی جزایری، قم، دارکتاب، ۱۳۶۳ش.
- ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران، انتشارات فرهنگ و اندیشه، ۱۳۷۴ش.
- گری، جاناتان، «یافتههایی جدید از طوفان نوح»، ضمیمه روزنامه اطلاعات، ترجمه کتایون افجهای، شماره ۲۱۷۱۶، ۱۵ شهریور، ۱۳۷۸ش.
- ماتریدی، محمد بن محمد، تأویلات أهل السنة(تفسیر الماتریدی)، محقق: باسلوم، مجدی، بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۲۶ق.
- مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، الوفاء، ۱۴۰۳ق.
- مجلسی، محمدباقر، تاریخ پیامبران، تحقیق سید علی امامیان، تهران، انتشارات سرور، ۱۳۸۰ش.
- مستوفی قزوینی، حمد الله بن ابی بکر، تاریخ گزیده، تحقیق عبدالحسین نوایی، تهران، امیر کبیر، ۱۳۶۴ش.
- مقدسی، مطهر بن طاهر، آفرینش و تاریخ، ترجمه محمد رضا شفیعی کدکنی، تهران، آگه، ۱۳۷۴ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۱ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، قصههای قرآن، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۰ش.
- مولانا، جلالالدین بلخی، مثنوی معنوی، تصحیح و مقابله موسوی، نشر طلوع، ۱۳۷۲ش.
- ندایی، فرامرز، تاریخ انبیاء از آدم تا خاتم، تهران، انتشارات اروند و سما، ۱۳۸۹ش.
- نوری موسوی، محسن، قصص الانبیاء و المرسلین علیهم السلام المیسره، بیروت، دار الکاتب العربی، ۱۴۲۹ق.
- هاشمی شاهرودی، محمود، فرهنگ فقه فارسی، قم، مؤسّسه دائرة المعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۷ش.
- یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ یعقوبی، بیروت، دارصادر، ۱۳۷۹ق.