مفضل بن عمر
| مشخصات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | مُفَضَّل بن عُمر جُعفی کوفی |
| ولادت | اواخر قرن اول قمری کوفه |
| محل زندگی | کوفه |
| مشخصات دینی | |
| از یاران | امام صادق(ع) • امام کاظم(ع) |
| فعالیتها | نقل روایت |
| مشایخ | جابر بن یزید جعفی، یونس بن ظبیان و خیبری بن علی طحان |
| شاگردان | محمد بن سنان، ابن ابی عمیر، عثمان بن عیسی، معلی بن خنیس، خلف بن حماد |
| آثار | توحید مفضل |
مُفَضَّل بن عُمر جُعفی کوفی از شاگردان و اصحاب امام صادق(ع) و امام موسی کاظم(ع) است. کتاب توحید مفضل اثر او و دلیل شهرت او شمرده شده است. مفضل را جزء وکلای امام صادق(ع) و امام کاظم(ع) در شهر کوفه و از فعالان در سازمان وکالت شمردهاند. گفته شده او، ۱۰۶ روایت از این دو امام نقل کرده است.
درباره شخصیت فکری و اعتقادی مفضل در میان دانشمندان رجالیِ شیعه اختلافنظر است. بیشتر عالمان شیعه همچون شیخ مفید و شیخ طوسی، او را از یارانِ مورد اعتماد و خاص امام صادق(ع) و امام کاظم(ع) دانستهاند؛ اما برخی عالمان رجالی مانند ابن غضایری، نجاشی و علامه حلی، او را تضعیف کرده و او را شخصی غالی و از گروه خَطّابیه شمردهاند. دستهای مانند کشی نیز درباره وثاقت یا عدم وثاقت او سکوت کردهاند.
زیستنامه
مُفَضَّل بن عُمر جُعفی کوفی با کنیه ابوعبدالله و ابومحمد،[۱] از قبیله جعفی بود و در اواخر قرن اول هجری قمری و در زمان امام باقر(ع) در کوفه متولد شد.[۲] نام او، مفضل جعفی نیز آمده است.[۳] مفضل زندگی خود را در کوفه گذراند و در همانجا درگذشت. سال وفات او دقیقا مشخص نیست؛ برخی سال وفات او را سال ۱۴۸ قمری نوشتهاند؛[۴] اما با توجه به اینکه بعضی دیگر از مورخان او را جزو شاگردان امام رضا(ع) ذکر کردهاند[۵] و با توجه به اینکه سال شهادت امام کاظم(ع) ۱۸۳ قمری است،[۶] مفضل احتمالا باید اندکی پس از این زمان فوت کرده باشد.
مورخان بهطور قطع او را همعصر امام صادق(ع) و امام کاظم(ع) و از یاران این دو امام دانستهاند؛ اما براساس برخی روایات، مفضل، امام باقر(ع) را نیز درک کرده و تا زمان امام رضا(ع) نیز زنده بوده است.[۷] مفضل از وکلای امام صادق(ع) در شهر کوفه بود و بنابر برخی روایات، اموالی از طرف امام در دست داشت تا برای حل اختلافات مالی شیعیان مصرف کند.[۸] برخی او را وکیل امام کاظم(ع) نیز دانستهاند.[۹]
روایت حدیث
گفته شده مفضل بن عمر، ۱۰۶[۱۰] یا ۱۱۱[۱۱] حدیث از امام صادق(ع) و امام کاظم(ع) نقل کرده است. در معجم رجال الحدیث اثر سید ابوالقاسم خویی آمده است که مفضل بن عمر از راویانی چون ابوایوب عطار، اسماعیل بن ابیفدیک، ثابت ثمالی، جابر بن یزید جعفی، یونس بن ظبیان و خیبری بن علی طحان روایت نقل کرده و برخی از راویانی که از مفضل روایت نقل کردهاند عبارتند از: محمد بن سنان، ابن ابیعمیر، عثمان بن عیسی، بشر بن جعفر، خالد بن یزید، عبدالرحمان بن کثیر، معلی بن خنیس، خلف بن حماد، زرعة بن محمد.[۱۲]
وثاقت یا عدم وثاقت
دانشمندان علم رجال درباره مفضل بن عمر و وثاقت و عدم وثاقت او نظرات متفاوتی ارائه کردهاند که این دیدگاهها را به سه دسته میتوان تقسیم کرد:
- عدم وثاقت: برخی رجالیان متقدم مانند ابن غضایری، ابن داود حلی، نجاشی و علامه حلی او را ضعیف، فاسد المذهب، مضطرب الروایة، مرتفع القول، جزو غالیان خَطّابی توصیف کردهاند.[۱۳] دستآویز این علما برای ضعیف بودن مفضل، چند روایت در ذم اوست که کشی در کتاب خود ذکر کرده است.[۱۴]
- وثاقت: بسیاری از عالمان[۱۵] مانند شیخ مفید در ارشاد[۱۶] و شیخ طوسی، در کتاب الغیبة،[۱۷] مفضل را از بزرگان اصحاب امام صادق(ع)، از خواص ایشان و از فقهای صالحین دانستهاند. بسیاری از رجالیان متأخر همچون ابوعلی حائری،[۱۸] عبدالله مامقانی[۱۹] و سید ابوالقاسم خویی[۲۰] نیز مفضل را شخصی موثق و دارای اعتقادات صحیح میدانند و با نقل روایاتِ مدح او و نسبتسنجی آنها با روایاتِ ذم او و همچنین جمعآوری قراین و شواهد متعدد، او را از اتهاماتی همچون غلو، خطابی بودن و اضطراب روایت و… تبرئه کردهاند.[۲۱] محدث نوری در مستدرک الوسایل نیز قرائن و شواهدی را در وثاقت وی نقل کرده است.[۲۲] گفته شده اتهام غلو به مفضل احتمال دارد به جهت نقل روایات او از سوی غالیان بوده باشد.[۲۳]
- سکوت درباره وثاقت مفضل: عدهای دیگر درباره وثاقت و یا ضعف مفضل بن عمر قضاوتی نکردهاند. ازجمله برقی در رجال خود، مفضل بن عمر را از اصحاب امام صادق ذکر کرده و به وثاقت یا ضعف او اشارهای نمیکند.[۲۴] شیخ طوسی نیز در الفهرست فقط وصیت و کتاب او را نقل میکند[۲۵] و در کتاب رجال او را یکبار از اصحاب امام صادق و بار دیگر از اصحاب امام کاظم میداند ولی متعرض وثاقت یا ضعف او نمیشود.[۲۶] کشی نیز در کتاب رجال خود بهطور کلی روایاتی که در مدح یا ذم او وارد شده را نقل کرده و نتیجهگیری نمیکند.[۲۷]
اسد حیدر در کتاب الامام الصادق و المذاهب الاربعة معتقد است که دو مفضل بن عمر وجود دارد؛ مفضل بن عمر جعفی و مفضل بن عمر صیرفی، که اولی ثقه و مورد اعتماد و دومی فاسد المذهب و از خطابیه است و شاید مخالفان به عمد، بین این دو خلط کردهاند.[۲۸] شاهد این مدعا اینکه روایاتی در کتب حدیثی شیعه از مفضل بن عمر بن القاسم الصیرفی یافت میشود.[۲۹]
تالیفات
برای مفضل بن عمر تألیفاتی ذکر شده است که عبارتند از:
- توحید مفضل.[۳۰] نجاشی این کتاب را کتاب الفکر ذکر کرده است.[۳۱] این کتاب مشتمل بر حدیثی طولانی از امام صادق(ع) با موضوع توحید و خداشناسی و اسرار آفرینش که طی چهار جلسه بر مفضل املا شده است. شهرت مفضل بیشتر به دلیل همین کتاب است. این کتاب را نشانه بزرگی و از یاران خاص و مورد اعتماد وعنایت بودن امام صادق(ع) تلقی کردهاند.[۳۲]
- کتاب الایمان و الاسلام
- کتاب یوم و لیلة
- کتاب علل الشرایع
- وصیة المفضل
- بدء الخلق والحث على الاعتبار.[۳۳]
پانویس
- ↑ نجاشی، رجال نجاشی، موسسة النشر الاسلامی، ج۱، ص۴۱۶.
- ↑ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۵۶۶.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۳۷۲ش، ج۱۹، ص۳۱۵؛ ترابی، الموسوعة الرجالیة المیسرة، ۱۴۲۳ق، ص۴۷۲.
- ↑ حسینی جلالی، فهرس التراث، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۱۵۷؛ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۵۶۶.
- ↑ مفضل بن عمر، توحید المفضّل، مکتبة الداوری، ج۱، ص۵.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۱۵.
- ↑ مفضل بن عمر، توحید المفضّل، مکتبة الداوری، ج۱، ص۴.
- ↑ قمی، تحفة الاحباب، ۱۳۷۰ش، ص۵۱۹.
- ↑ مفضل بن عمر، توحید المفضّل، مکتبة الداوری، ج۱، ص۵.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۳۷۲ش، ج۱۹، ص۳۱۵؛ ترابی، الموسوعة الرجالیة المیسرة، ۱۴۲۳ق، ص۴۷۲.
- ↑ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۵۶۶.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۳۷۲ش، ج۱۹، ص۳۱۶.
- ↑ ابن غضایری، رجال ابن غضایری (الضعفاء)، ۱۳۸۰ش، ش۱۱۷، ص۸۷؛ حلی، ابن داود، الرجال، منشورات الشریف الرضی، ج۱، ص۲۸۰؛ نجاشی، رجال نجاشی، موسسة النشر الاسلامی، ج۱، ص۴۱۶؛ علامه حلی، خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، ۱۳۸۱ش، ص۴۱۲.
- ↑ نگاه کنید به: کشی، اختیار معرفة الرجال، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۶۱۲-۶۲۱.
- ↑ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۵۶۷.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۱۶.
- ↑ نگاه کنید به: شیخ طوسی، الغیبة، ۱۴۱۱ق، ص۳۴۶و۳۴۷.
- ↑ مازندرانی، منتهی المقال، ۱۴۱۶ق ج۶، ص۳۱۰، شماره ۳۰۲۹.
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال، نشر جهان، ج۳، ص۲۳۸.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۳۷۲ش، ج۱۹، ص۳۱۵.
- ↑ نگاه کنید به: علیاری تبریزی، بهجه الآمال، ۱۴۱۲ق، ج۷، ص۷۰؛ شوشتری، قاموس الرجال، ۱۴۱۰ق، ج۹، ص۹۳؛ نمازی شاهرودی، مستدرکات علم رجال الحدیث، ۱۴۱۲ق، ج۷، ص۴۷۷.
- ↑ نوری، مستدرک الوسایل، ۱۴۲۹ق، ج۲۲، ص۹۵-۱۳۵.
- ↑ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۵۶۷.
- ↑ برقی، رجال البرقی، ۱۴۱۹ق، ص۹۰.
- ↑ شیخ طوسی، الفهرست، مکتبة مرتضویة، ص۲۵۱.
- ↑ شیخ طوسی، کتاب الرجال، ۱۴۱۵ق ص۳۰۷.
- ↑ کشی، اختیار معرفة الرجال، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۶۱۲-۶۲۱.
- ↑ اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، دار التعارف، ج۲، ص۱۰۴.
- ↑ ترابی، الموسوعة الرجالیة المیسرة، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۳۶۷.
- ↑ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۵۶۷.
- ↑ نجاشی، رجال نجاشی، موسسة النشر الاسلامی، ج۱، ص۴۱۶.
- ↑ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۵۶۷.
- ↑ نجاشی، رجال نجاشی، موسسة النشر الاسلامی، ج۱، ص۴۱۶؛ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۵۶۷.
منابع
- ابن غضایری، احمد بن حسین، رجال ابن غضایری (الضعفاء)، قم، دارالحدیث، ۱۳۸۰ش.
- برقی، احمد بن محمد، رجال البرقی، تهران، القیوم، ۱۴۱۹ق.
- ترابی، علی اکبر، الموسوعة الرجالیة المیسرة، قم، موسسه امام صادق(ع)، ۱۴۲۳ق.
- حسینی جلالی، سید محمدحسین، فهرس التراث، قم، دلیل ما، ۱۴۲۲ق.
- حلی، حسن بن یوسف، خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۸۱ش.
- حلی، ابن داود، الرجال، قم، منشورات الشریف الرضی.
- خویی، سید ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، قم، مرکز النشر الثقافة الاسلامیة فی العالم، ۱۳۷۲ش.
- سبحانی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۴۱۸ق.
- شوشتری، محمدتقی، قاموس الرجال، قم، مؤسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۰ق.
- طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، نجف، مکتبة مرتضویة، بیتا.
- طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، قم، دار المعارف الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
- طوسی، محمد بن حسن، کتاب الرجال، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۵ق.
- علیاری تبریزی، علی، بهجه الآمال، تهران، بنیاد فرهنگ اسلامی مرحوم کوشان پور، ۱۴۱۲ق.
- قمی، شیخ عباس، تحفة الاحباب، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۷۰ش.
- مازندرانی، محمد بن اسماعیل، منتهی المقال، قم، موسسة آل البیت لأحیاء التراث، ۱۴۱۶ق.
- مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال، تهران، نشر جهان.
- مفضل بن عمر، توحید المفضّل، تحقیق: کاظم المظفر، قم، مکتبة الداوری.
- مفید، محمد بن نعمان، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- نجاشی، رجال نجاشی، تحقیق: سید موسی شبیری زنجانی، قم، موسسة النشر الاسلامی.
- نمازی شاهرودی، علی، مستدرکات علم رجال الحدیث، تهران، شفق، ۱۴۱۲ق.
پیوند به بیرون