حمزة ‌بن حبيب

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
حمزة بن حبیب
اطلاعات یاران امامان
لقب: زیات
ولادت: سال ۸۰ قمری حلوان
محل زندگی: حلوان و کوفه
وفات: سال ۱۵۶ قمری ، حلوان
از یاران: امام صادق (ع)
فعالیت‌های اجتماعی: نقل روایت، از قراء سبعه، از تابعین
مشایخ: اعمش، ابن ابی لیلی، حُمران‌ بن اَعین و حكم‌ بن عتیبه
شاگردان: علی‌ بن حمزه كسایی، سفیان ثوری، وكیع‌ بن جراح و ابراهیم‌ بن ادهم
آثار: كتاب قراءة حمزة، كتاب الوقف و الابتداء، كتاب أسباع القرآن، كتاب العدد

حمزة ‌بن حبیب (۸۰ـ۱۵۶ق) امام قاریان کوفه و یكى از قراء سبعه است. هرچند قرائت او به جهت تلفظ همزه وصل مورد قبول برخی فقهاء نیست. شیخ‌طوسى وى را در شمار اصحاب امام صادق (ع) آورده است.

زندگی نامه

حمزه بن حبیب، امام قاریان کوفه و یکی از قاریان هفتگانه است. کنیه وى «ابوعُماره» و لقبش «زیات» بود. وی در سال ۸۰ق. در شهر حُلوان به‌دنیا آمد[۱] بنابراین، احتمالا برخى صحابه را دیده است.[۲] اصل او ایرانى است[۳] و چون مولاى تَیم‌اللّه بود،[۴] او را تَیمى نیز خوانده‌اند.[۵] ملقب شدن او به زیات (روغن‌فروش) به‌سبب شغل او بوده که از کوفه روغن به حلوان مى‌برده و در مقابل پنیر و گردو مى‌آورده است[۶] و ازاین‌رو، یک‌سال در کوفه و یک‌سال در حلوان زندگى مى‌کرده است.[۷] شیخ‌طوسى[۸] وى را در شمار اصحاب امام صادق علیه‌السلام آورده است.

حمزه در پانزده سالگى قرائت خود را تکمیل کرد و پس از عاصم‌ بن ابى‌ النجود و اعمش، در سال ۱۰۰ امام قرائت در کوفه شد،[۹] چنان‌که بسیارى از اهل کوفه و برخى از اهل حلوان قرائت را نزد او آموختند.[۱۰] حمزه بن حبیب در ۱۵۶ق. در حلوان درگذشت.[۱۱]

اساتید و شاگردان

حمزه قرائت را نزد گروهی از تابعین، امام جعفرصادق علیه‌السلام و برخی اصحاب مشهور ایشان، نظیر سلیمان‌ بن مهران اعمش، محمد بن عبدالرحمان‌ بن ابی‌ لیلی، حُمران‌ بن اَعین و حكم‌ بن عتیبه، فراگرفت.[۱۲] استادان اصلی او اعمش و ابن ابی لیلی بودند كه در قرائت قرآن، به ترتیب، از پیروان ابن‌ مسعود و علی علیه‌السلام به‌شمار می‌رفتند.[۱۳] در رؤیایی مشهور، اما عجیب كه به حمزه نسبت داده شده، سلسله طولی استادان قرائت وی آمده است.[۱۴]

برخی از مهم‌ترین شاگردان او، علی‌ بن حمزه كسایی، سفیان ثوری، وكیع‌ بن جراح و ابراهیم‌ بن ادهم بودند.[۱۵]

آثار

تألیفات حمزه، كه ابن‌ ندیم آنها را ذكر كرده، درباره قرآن و قرائات است:

  1. كتاب قراءة حمزة
  2. كتاب الوقف و الابتداء
  3. كتاب أسباع القرآن، درباره تقسیمات قرآن
  4. كتاب العدد[۱۶] درباره تعداد آیات قرآن
  5. کتابی در موضوع متشابه قرآن[۱۷]
  6. کتابی در موضوع مقطوع و موصول[۱۸] قرآن[۱۹] كه اثری از این دو کتاب اخیر نیست.

جایگاه وی نزد بزرگان

منابع متقدم وی را در علم و عمل ستوده‌اند.[۲۰] احمد بن حنبل و یحیی‌ بن معین او را ثقه دانسته‌اند[۲۱] و نَسائی روایت از او را جایز شمرده است.[۲۲] وی فردی عابد و زاهد بوده[۲۳] كه به یادگیری و یاددادن قرائت قرآن اشتیاق بسیار داشته و گویا در مقابل تعلیم قرآن مزدی نمی‌گرفته است.[۲۴] بزرگانی چون اعمش و ابوحنیفه از آگاهی او به قرآن و فرایض تجلیل كرده‌اند و سفیان ثوری او را سرآمد مردم روزگار خود در این دو علم دانسته است.[۲۵] ابن ندیم[۲۶] نیز او را از فقها شمرده و تألیف كتاب الفرائض را به او نسبت داده است، اما احتمالا شاگردانش آن را تألیف كرده‌اند.[۲۷]

از راویان حدیث

حمزه احادیثی نیز نزد خود داشته كه بعضی را روایت كرده است،[۲۸] اما به‌سبب خوابی كه دید، نقل حدیثِ پیامبر(ص) را به كلی كنار گذاشت.[۲۹] برخی اصحاب، او را در نقل حدیث راستگو دانسته‌اند که به علت ضعف حافظه او، غیر متقن و غیر معتبر شده است.[۳۰]

قرائت حمزه

دیدگاه علما

گزارشهای رسیده درباره قرائت حمزه در برخی موارد ناسازگار است. از سویی نقل شده است كه گروهی از علمای اهل سنت، نظیر احمد بن حنبل و ابوبكر شعبة‌ بن عیاش، به چند دلیل بر قرائت او خرده گرفته‌اند. تا جایی‌كه برخی آن را بدعت شمرده و نماز برطبق آن را صحیح ندانسته‌اند[۳۱]از سوی دیگر نقل شده كه حمزه خودش چنین قرائتی را خوش نمی‌داشته و دیگران را از آن نهی می‌كرده و ترك همزه در نماز را از استادی قاری می‌دانسته است.[۳۲] ابن‌ جزری، به‌منظور رفع تعارض این گزارشها، گفته است كه كراهت ابن‌حنبل و دیگران از قرائت حمزه، مربوط به قرائت شاگردان و راویان او و به‌سبب دخل و تصرف‌های ایجاد شده در قرائت اوست.[۳۳] ذهبی[۳۴] نیز معتقد است تنها جمعی از علمای قرن های نخست از قرائت حمزه انتقاد كرده‌اند، اما اجماع عالمان علم قرائات در دوره‌های بعدی بر قبول و اعتبار این قرائت و انكار مخالفان آن بوده است.

نقاط ضعف و ایرادها

به صورت کلی و اجمالی می‌توان چند ایراد بر قرائت حمزه بیان کرد:

  • زیاده روی در مدّ کلمات؛
  • وجود سکت‌ فراوان در آیات؛
  • تلفظ همزه ناخوانا در قرائت او؛

ناقلان قرائت حمزه

در میان تمامی راویانِ بی واسطه و با واسطه قرائت حمزه، دو تن كه قرائت او را از طریق ابوعیسی سلیم‌ بن عیسی حنفی، که دقیق‌ترین شاگرد وی بوده است،[۳۵] روایت كرده‌اند، از دیگران مشهورترند. این دو تن عبارتند از: ابومحمد خلف‌ بن هشام اسدی بغدادی (درگذشت ۲۲۹ق) و ابوعیسی خلّاد بن خالد شیبانی كوفی (درگذشت ۲۲۰ق).[۳۶]

قرائت حمزه در مغرب اسلامی

قرائت حمزه كه در مغرب اسلامی رواج نسبی یافته بود، با تلاش عالمی قیروانی به نام محمد بن عمر مَعافری مشهور به [[[محمد بن عمر معافری|ابن‌ خَیرون]] (درگذشت ۳۰۶ق)، كنار گذاشته شد و قرائت نافع لیثی ـ كه مالك‌ بن انس، پیشوای مالكیان، آن را پذیرفته بودـ جای آن را گرفت. با وجود این، قرائت حمزه هنوز هم در برخی نواحی مغرب‌اسلامی رواج دارد.[۳۷]

پانویس

  1. یاقوت حموى، ج۱۰، ص۲۹۰؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه
  2. یاقوت حموى، ج۱۰، ص۲۹۰؛ ذهبى، معرفة القرّاء الکبار على الطبقات و الاعصار، ج۱، ص۱۱۲
  3. ذهبى، سیراعلام‌النبلاء، ج۷، ص۹۰
  4. ابن‌حِبّان، مشاهیر علماء الامصار و اعلام فقهاء الاقطار، ص۲۶۶؛ سمعانى، ج۱، ص۴۹۹
  5. عجلى، ج۱، ص۳۲۲؛ ابن‌قتیبه، ص۵۲۹
  6. ابن‌سعد، ج۶، ص۳۸۵؛ ابن‌خلّکان، ج۲، ص۲۱۶
  7. ذهبى، معرفة القرّاء الکبار على الطبقات و الاعصار، ج۱، ص۱۱۳
  8. ص۱۹۰
  9. ذهبى، معرفة القرّاء الکبار على الطبقات و الاعصار، ج۱، ص۱۱۳، ۱۱۸؛ ابن‌جزرى، النشر، ج۱، ص۱۶۶
  10. ذهبى، معرفة القرّاء الکبار على الطبقات و الاعصار، ج۱، ص۱۱۳؛ ابن‌عماد، ج۱، ص۲۴۰
  11. ابن‌جزرى، غایة‌النهایة، ج۱، ص۲۶۳
  12. مِزّی، ج ۷، ص ۳۱۵؛ ابن‌جزری، غایة‌النهایة، ج۱، ص۲۶۱ـ۲۶۲
  13. ذهبی، معرفة القرّاء الكبار علی الطبقات و الاعصار، ج۱، ص۱۱۳، ۱۱۷؛ ابن‌جزری، غایة‌النهایة، ج۱، ص۲۶۲
  14. مزّی، ج۷، ص۳۱۸ـ۳۲۰
  15. مزّی، ج۷، ص۳۱۵ـ۳۱۶؛ ابن‌جزری، غایة النهایة، ج۱، ص۲۶۲ـ۲۶۳
  16. آقابزرگ طهرانی، ج۶، ص۲۹۹
  17. ابن‌ندیم، ص۳۹
  18. مقطوع و موصول به بحث از اتصال و انفصال کلمات و حروف به یکدیگر اشاره دارد. همانطور که در زبان فارسی نیز برخی اوقات کلمات به صورت متصل (میشود) و گاه به صورت منفصل(می شود) نوشته می‌شود. در این بحث به انواع اتصال و انفصال کلمات به یکدیگر و عوامل آنها اشاره دارد.[۱]
  19. ابن‌ندیم، ص۳۹
  20. ابن‌حبّان، كتاب الثقات، ج۶، ص۲۲۸
  21. ابن‌ابی‌حاتم، ج۳، ص۲۱۰
  22. یاقوت حموی، ج۱۰، ص۲۹۲
  23. ابن‌حبّان، كتاب الثقات، ج۶، ص۲۲۸
  24. ذهبی، معرفة القرّاء الكبار علی الطبقات و الاعصار، ج۱، ص۱۱۳ـ۱۱۷
  25. یاقوت حموی، ج۱۰، ص۲۹۲
  26. ص۳۲
  27. دایرة المعارف جهان اسلام، همانجا
  28. بخاری، ج۳، جزء۲، قسم ۱، ص ۵۲؛ ذهبی، سیراعلام‌النبلاء ج۷، ص۹۲؛ذهبی، معرفة القرّاء الكبار علی الطبقات و الاعصار، ج ۱، ص۱۱۷
  29. ذهبی، معرفة القرّاء الكبار علی الطبقات و الاعصار، ج۱، ص ۱۱۵
  30. ذهبی، میزان‌الاعتدال فی نقد الرجال، ج۱، ص۶۰۵
  31. یاقوت حموی، ج۱۰، ص۲۹۲ـ۲۹۳؛مزّی، ج۷، ص۳۱۷؛ذهبی، میزان‌الاعتدال فی نقد الرجال، ج۱، ص۶۰۵ـ۶۰۶
  32. یاقوت حموی، ج۱۰، ص ۲۹۳؛ذهبی، معرفة القرّاء الكبار علی الطبقات و الاعصار، ج۱، ص۱۱۵
  33. غایة‌النهایة، ج۱، ص۲۶۳
  34. میزان‌الاعتدال فی نقد الرجال، ج۱، ص۶۰۵؛ذهبی، سیراعلام‌النبلاء، ج۷، ص۹۱
  35. ابن‌جزری، النشر، ج۱، ص۱۶۵؛ ابن‌جزری، غایة‌النهایة، ج۱، ص۲۶۲
  36. خویی، ص۱۳۷ـ ۱۳۸
  37. دانشنامه جهان اسلام، همانجا

منابع

  • آقابزرگ طهرانی، الذریعه
  • ابن‌ابی‌حاتم، كتاب الجرح و التعدیل، حیدرآباد، دكن ۱۳۷۱ـ۱۳۷۳/ ۱۹۵۲ـ۱۹۵۳، چاپ افست بیروت، بی‌تا
  • ابن‌جزری، غایة‌النهایة فی طبقات القرّاء، چاپ برگشترسر، قاهره، بی‌تا
  • ابن‌جزری، النشر فی القراءات العشر، چاپ علی‌محمد ضباع، بیروت، بی‌تا
  • ابن‌حِبّان، كتاب الثقات، حیدرآباد، دكن ۱۳۹۳ـ۱۴۰۳/ ۱۹۷۳ـ۱۹۸۳، چاپ افست بیروت، بی‌تا
  • ابن‌حِبّان، مشاهیر علماء الامصار و اعلام فقهاء الاقطار، چاپ مرزوق علی ابراهیم، منصوره، مصر ۱۴۱۱/۱۹۹۱
  • ابن‌خلّكان، وفات الاعیان
  • ابن‌سعد، الطبقات الکبیر، (بیروت)
  • ابن‌عماد، شذرات الذهب؛
  • ابن‌قتیبه، المعارف، چاپ ثروت عكاشه، قاهره ۱۹۶۰
  • ابن‌ندیم، الفهرست، (تهران)
  • امین، اعیان الشیعه
  • محمدبن اسماعیل بخاری، كتاب التاریخ الكبیر، (بیروت ۱۴۰۷/ ۱۹۸۶)
  • ابوالقاسم خویی، البیان فی تفسیر القرآن، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۷
  • عثمان‌بن سعید دانی، كتاب التیسیر فی القراءات السبع، چاپ اوتو پرتسل، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۵
  • محمدبن احمد ذهبی، سیراعلام‌النبلاء، چاپ شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت ۱۴۰۱ـ۱۴۰۹
  • محمدبن احمد ذهبی، معرفة القرّاء الكبار علی الطبقات و الاعصار، چاپ بشار عواد معروف، شعیب ارنؤوط، و صالح مهدی عباس، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴
  • محمدبن احمد ذهبی، میزان‌الاعتدال فی نقد الرجال، چاپ علی محمد بجاوی، قاهره ۱۹۶۳ـ۱۹۶۴، چاپ افست بیروت، بی‌تا
  • سمعانی، الانساب
  • محمدبن حسن طوسی، رجال‌الطوسی، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۵
  • احمدبن عبداللّه عجلی، معرفة‌الثقات، چاپ عبدالعلیم عبدالعظیم بستوی، مدینه ۱۴۰۵/۱۹۸۵
  • یوسف‌بن عبدالرحمان مِزّی، تهذیب الكمال فی اسماءالرجال، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲
  • یاقوت‌بن عبداللّه یاقوت حموی، معجم‌الادباء، بیروت ۱۴۰۰/۱۹۸۰
  • EI2, s.v. "Hamza b. Habib" (by Ch. Pellat)

پیوند به بیرون

منبع مقاله: دانشنامه جهان اسلام