ابن میثم بحرانی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
میثم بن على بن میثم بحرانى

مقبره و مسجد ابن میثم در منامه، بحرین
زادروز ۶۳۶ق /۱۲۳۹م
درگذشت ۶۷۹ق / ۱۲۸۰م - منامه، بحرین
محل زندگی بحرین و حله در عراق
استادان ابوالسعادات اسعد بن عبدالقاهر بن اسعد اصفهانى و كمال الدین على بن سلیمان بحرانى
شاگردان خواجه نصیر الدین طوسی
شناخته‌شده برای شرح نهج البلاغه
نقش‌های برجسته محدث، فقیه و متكلم
لقب مفیدالدین
دین اسلام
مذهب شیعه
آثار قواعد المرام فى علم الكلام، شرح بزرگ نهج‌البلاغه مصباح السالكین

کمال الدین میثم بن علی بن میثم بحرانی (۶۳۶ - ۶۷۹یا۶۹۹ق)، محدث، فقیه و متکلم شیعی سده هفتم قمری. ابن میثم پس از تکمیل تحصیل خود به تربیت شاگردان و تألیف و تصنیف پرداخت و گفته‌اند خواجه نصیر الدین طوسی نزد او فقه خواند. شهرت عمده ابن میثم در کلام است و آثار زیادی در این زمینه و زمینه‌های دیگر به او نسبت داده‌ شده که قواعد المرام فی علم الکلام و اختیار مصباح السالکین از جمله آنهاست.

تحصیلات

برخی لقب او را مفیدالدین آورده‌اند.[۱] از زندگی او آگاهی اندکی در دست است. همین قدر گفته‌اند که در ۶۳۶ق به دنیا آمد[۲] و نزد ابوالسعادات اسعد بن عبدالقاهر بن اسعد اصفهانی و کمال الدین علی بن سلیمان بحرانی دانش آموخت.[۳]

اگرچه در منابع اشاره‌ای به محل تحصیل او نشده، ولی احتمالاً در عراق و در مراکز تجمع شیعیان مانند حله به تحصیل علم پرداخت. اما ظاهراً پس از آن به بحرین بازگشت و گوشه عزلت گزید.

تالیف و تدریس

پس از مدتی دانشمندان عراق، به‌ویژه اهل حله که او را مردی دانشمند می‌شمردند، از او خواستند که به تربیت شاگردان و تألیف و تصنیف بپردازد. ابن میثم در آغاز از سفر سر باز زد، اما سپس به عراق رفت[۴] و به احتمال قوی در حله اقامت گزید؛ زیرا کسانی که از او روایت کرده‌اند مانند سید عبدالکریم بن طاووس حلی[۵] و علامه حلی[۶] اهل حله هستند.

وی با خواجه نصیرالدین طوسی معاصر بود و گفته‌اند که خواجه نزد او فقه می‌خواند و او از خواجه کلام می‌آموخت.[۷]

شهرت عمده ابن میثم در کلام است و حتی در شرحی که بر نهج البلاغه نوشته، روش کلامی و فلسفی در پیش گرفته است.

ابن میثم در روزگار خود چندان شهرت داشته که او را با صفاتی چون فیلسوف، محقق و زبده فقها و محدثان و متکلم ماهر[۸] وصف کرده‌اند و طریحی[۹] او را در فقه همچون خواجه نصیرالدین در علم کلام دانسته است.

به گفته سلیمان ماحوزی بحرانی[۱۰] (که به درخواست شاگردان و دوستان، رساله‌ای در شرح حال او به نام السلافة البهیة فی الترجمة المیثمیه نگاشته است) فقیهان و محدثان و متکلمان و ادیبان به آراء و روایات ابن میثم، به تصریح یا به اشاره استناد جسته‌اند.[۱۱]

برخی نظرات کلامی

قواعد المرام فی علم الکلام

ابن میثم بحرانی، در طرح مسائل و سبک استدلال به روش خواجه نصیرالدین در تجرید الاعتقاد نظر داشته و مستند استدلال‌های او، برخلاف علامه حلّی، بیشتر عقل است نه نقل، اگرچه از نظر چیرگی بر همه آراء و عقاید گوناگون متکلمان از علامه حلی ضعیف‌تر می‌نماید.

ابن میثم، معرفت و شناخت خدا را عقلاً واجب دانسته و بر آن است که این معرفت از روی تقلید و به موجب نقل، قابل حصول نیست.[۱۲] وی ظاهراً در باب اثبات صانع، نظر معتزله را بر اشاعره برتری داده است.[۱۳] در باب نبوت، سبک دقیق فلسفی در پیش گرفته و آن را به مطالب «‌ما، هل، لِم َ، کیف و من‌» تطبیق داده و بیان کرده است.[۱۴] درباره حشر و معاد، نظر ابوالحسن بصری را پذیرفته و بر آن است که اجزاء اصلیه انسان که تحول و تغییر نمی‌یابد، محشور می‌شود.[۱۵]

آثار

مصباح السالکین یا شرح نهج البلاغه

حدود ۳۰ اثر به ابن میثم نسبت داده شده است:

آثار چاپی

آثار خطی و چاپ نشده

برای دیگر نسخ خطی او می‌توان به کتاب بروکلمان مراجعه کرد.[۳۱]

درگذشت

تاریخ درگذشت ابن میثم اگرچه در بیشتر منابع، ۶۷۹ق / ۱۲۸۰م ذکر شده، ولی با توجه به این نکته که وی در ۶۸۱ق تألیف الشرح الصغیر لنهج البلاغة را به پایان رساند[۳۲] می‌بایست پس از آن تاریخ درگذشته باشد؛ کنتوری نیز در یک جا ۶۹۹ق /۱۳۰۰م را تاریخ درگذشت او دانسته است.[۳۳]

قبر او را در الدونج یا هلتا در ماحوز بحرین دانسته‌اند. میرزا حسین نوری [۳۴] یادآور شده که براساس قراین و شواهد، قبر او می‌بایست در هلتا باشد، و برخی نیز اشاره کرده‌اند که قبر واقع در الدونج، از آنِ نیای او میثم بن معلی است نه کمال الدین ابن میثم.[۳۵]

پانویس

  1. شوشتری، مجالس المؤمنین، ج۲، ص۲۱۰؛ تنکابنی، ص۴۲۰
  2. ماحوزی، فهرست، قصص العلماء، ص۶۹
  3. افندی، ریاض العلماء، ج۵، ص۲۲۷
  4. ماحوزی، «‌السلافه البهیه فی الترجمه المیثمیه »، ج۱، ص۴۳، ۴۴
  5. افندی، ریاض العلماء، ج۵، ص۲۲۷
  6. خوانساری، روضات الجنات، ج۷، ص۲۱۶
  7. ماحوزی، «‌السلافة البهیه فی الترجمة المیثمیه »، ج۱، ص۴۷؛ نک: نوری، مستدرک الوسائل، ج۳، ص۴۲۶؛ خوانساری، روضات الجنات، ج۶، ص۳۰۲
  8. حرعاملی، امل الامل، ج۱، ص۳۳۲؛ ماحوزی، «‌السلافه »، ج۱، ص۴۲
  9. طریحی، مجمع البحرین، ج۶، ص۱۷۲
  10. ماحوزی بحرانی، «‌السلافه البهیه فی الترجمه المیثمیه »، ج۱، ص۴۷-۵۳
  11. ماحوزی بحرانی، «‌السلافه البهیه فی الترجمه المیثمیه »، ج۱، ص۴۷، ۴۸
  12. ابن میثم، قواعد المرام فی علم الکلام، ص۲۸
  13. ابن میثم، قواعد المرام فی علم الکلام، ص۶۳، ص۸۲، ص۸۴
  14. ابن میثم، قواعد المرام فی علم الکلام، ص۱۲۱
  15. ابن میثم، قواعد المرام فی علم الکلام، ص۱۳۹-۱۴۴؛ برای برخی دیگر از نظرات او، نک: شرح نهج البلاغه؛ شریف لاهیجی، محبوب القلوب، ج۲، ص۵۴۵ -۵۴۷
  16. شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۴
  17. استرآبادی، منهج المقال، ص۵۱۱
  18. کنتوری، کشف الحجب و الاستار عن اسماء الکتب و الاسفار، ص۳۴۹
  19. آقا بزرگ، الذریعه، ۲۳/۱۶۸
  20. الذریعة، ج۱۷، ص۱۷۹
  21. استرآبادی، ص۵۱۱.
  22. آقابزرگ تهرانی، ج۲۰، ص۱۹۸.
  23. طریحی، مجمع البحرین، ج۶، ص۱۷۲
  24. شریف لاهیجی، محبوب القلوب، ج۲، ص۵۴۵
  25. آقابزرگ، الذریعة، ج۲، ص۲۸
  26. شریف لاهیجی، محبوب القلوب، ج۲، ص۵۴۵
  27. افندی، ریاض العلماء، ج۲، ص۵۴۵
  28. کنتوری، کشف الحجب و الاستار عن اسماء الکتب و الاسفار، ص۴۹
  29. آقابزرگ، ج۲، ص۲۸، ج۳، ص۳۵۲
  30. نجف، فهرست مخطوطات مکتبه آیه الله حکیم العامه، ج۱، ص۱۶۴
  31. Brockelmann,vol.1/705
  32. آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعه، قرن ۷، ص۱۸۸
  33. کنتوری، کشف الحجب و الاستار عن اسماء الکتب و الاسفار، ص۲۹۱
  34. ج۳، ص۴۶۱
  35. نامه دانشوران، ج۳، ص۲۸۷

منابع

  • آستان قدس، فهرست.
  • آقابزرگ، الذریعه.
  • آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعه، قرن ۷، به کوشش علی نقی منزوی، بیروت ۱۹۷۲م.
  • ابن میثم، میثم، شرح نهج البلاغه، تهران، ۱۴۰۴ق.
  • همو، قواعد المرام فی علم الکلام، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۳۹۸ق.
  • استرآبادی، میرزا محمد، منهج المقال، تهران، ۱۳۰۶ق.
  • افندی اصفهانی، عبدالله، ریاض العلماء، به کوشش محمود مرعشی و احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ق.
  • بحرانی یوسف، کشکول، بیروت، ۱۴۰۶ق.
  • تنکابنی، محمد، قصص العلماء، تهران، ۱۳۶۴ش.
  • حرعاملی، محمد، امل الا¸مل، به کوشش احمد حسینی، بغداد، مکتبه الاندلس.
  • خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، تهران، ۱۳۸۲ق /۱۹۶۲م.
  • دانش پژوه، محمد تقی و بهاءالدین علمی انواری، فهرست کتابهای خطی مجلس شورای اسلامی شم ۲، تهران.
  • شریف لاهیجی، محمد، محبوب القلوب، نسخه عکسی موجود در کتابخانه مرکز؛ ششن، رمضان، نوادر مخطوطات العربیه فی مکاتبات ترکیا، بیروت، ۱۴۰۰ق.
  • شوشتری، قاضی نورالله، مجالس المؤمنین، تهران، ۱۳۶۵ش.
  • طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، به کوشش احمد حسینی، تهران، مکتبه المرتضویه.
  • عیسوی، احمد محمد و محمد سعید ملیح، فهرست مخطوطات المکتبه الغربیه بالجامع الکبیر بصنعاء، اسکندریه، منشأه المعارف.
  • فهرست مخطوطات خزانه الروضه الحیدریه، به کوشش احمد حسینی، نجف، ۱۳۹۱ق.
  • کنتوری، اعجاز حسین، کشف الحجب و الاستار عن اسماء الکتب و الاسفار، به کوشش م. هدایت حسین، کلکته، ۱۹۳۵م.
  • ماحوزی بحرانی، سلیمان، «‌السلافه البهیه فی الترجمه المیثمیه »، کشکول (نک: بحرانی در همین مآخذ).
  • همو، فهرست آل بابویه و علماء البحرین، به کوشش احمد حسینی و محمد مرعشی، قم، ۱۴۰۴ق.
  • نامه دانشوران، قم، دارالفکر.
  • نجف، محمد مهدی، فهرست مخطوطات مکتبه آیه الله حکیم العامه، نجف، ۱۳۸۱ق.
  • نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، تهران، ۱۳۱۸-۱۳۲۱ق.
  • Brockelmann, C., Geschichte der Arabischen Litteratur, Leiden, 1943-1949, Supplement.

پیوند به بیرون