کثرتگرایی دینی
کثرتگرایی دینی یا پلورالیسم دینی نظریهای که همه ادیان را برحق و پیروانشان را اهل نجات و رستگاری میداند. کثرتگرایی در حقانیت، کثرتگرایی در رستگاری و کثرتگرایی در رفتار را از اقسام کثرتگرایی دینی دانستهاند.
کثرتگرایی در حقانیت، حقانیت و صدق را به همه ادیان نسبت میدهد. برای اثبات مشروعیت این نوع کثرتگرایی به آیاتی مانند آیه ۴۴ و ۴۶ سوره مائده استناد شده که از سوی منتقدان مورد نقد قرار گرفته است. کثرتگرایی در رستگاری، نجات از عذاب و رستگاری را برای پیروان همه ادیان ممکن میداند. رستگاری و نجات مستضعفان فکری، مصداقی از این نوع کثرتگرایی در اسلام دانسته شده است. منظور از کثرتگرایی در رفتار، همزیستی مسالمتآمیز پیروان ادیان مختلف فارغ از تعصبات مذهبی است. برخی عالمان مسلمان، با توجه به آیاتی از قرآن، این نوع کثرتگرایی را مشروع دانستهاند.
کثرتگرایی دینی از دیدگاههای نوظهور در کلام جدید است که برای تبیین تنوع و اختلاف ادیان، در قرن بیستم میلادی نخستینبار در جهان مسیحیت از سوی جان هیک، فیلسوف انگلیسی، مطرح شد. گفته میشود در ایران نیز این مباحث پس از ترجمه کتاب «فلسفه دین» تألیف جان هیک و نگارش مقالاتی از عبدالکریم سروش در باب کثرتگرایی دینی، در میان متفکران رواج یافت.
مفهومشناسی
کثرتگرایی یا پلورالیسم دینی (Pluralism)، نظریهای است که برپایه آن همه ادیان، صرف نظر از اختلافات ریشهای آنها با یکدیگر، معتبرند و هیچیک بر دیگری برتری ندارند.[۱] براساس این نظریه، همه ادیان با دارا بودن بخشی از حقیقت، در حقانیت یکسانند و پیروان همه آنها نیز برحقاند.[۲] کثرتگرایی دینی بر سه قسم است: کثرتگرایی در حقانیت، کثرتگرایی در رفتار و کثرتگرایی در رستگاری یا نجات.[۳]
کثرتگرایی دینی، با عناوین مختلف دیگری نظیر «دعاوی متعارض ادیان مختلف در باب حقیقت»،[۴] «رستگاری پیروان ادیان دیگر»[۵] و «حقانیت سایر ادیان»[۶] مرتبط و با پرسشهایی از این دست سر و کار دارد: آیا همه ادیان یکی هستند؟ آیا رستگاری و سعادت در گرو پیروی از یک دین خاص است؟ آیا اختلاف میان ادیان، نشانه برحق بودن یکی و باطل بودن سایر ادیان است؟ آیا همه ادیان برحق هستند یا حقانیت منحصر در یک دین است؟[۷]
جایگاه و اهمیت
کثرتگرایی دینی از مباحث نوظهور کلامی[۸] و نظریهای معرفتشناسانه و دینشناسانه[۹] در جهت تبیین مسئله «تعدد و تنوع ادیان» است.[۱۰] این نظریه، از نیمه اول قرن بیستم میلادی به بعد، به یکی از موضوعات بحثبرانگیز[۱۱] در فلسفه دین تبدیل شد.[۱۲]
در برخی علوم اسلامی مانند تفسیر[۱۳] و اصول فقه[۱۴] مسئلهای با عنوان نسخ شرایع گذشته (باطل بودن شریعتهای پیش از شریعت اسلام) مطرح شده که با مسئله کثرتگرایی دینی مرتبط دانسته شده است.[۱۵] همچنین بحث درباره مسئله فرقه ناجیه و دیدگاههای مختلف پیرامون آن با موضوع و مسئله رستگاری و پلورالیسم دروندینی ارتباط دارد.[۱۶] مفسران نیز ذیل آیاتی همچون آیه ۶۲ سوره بقره و آیه ۶۹ سوره مائده به بیان مسائلی پرداختهاند که با مسئله پلورالیسم دینی در ارتباط است.[۱۷]
جان هیک نظریه پلورالیسم دینی را انقلابی در الهیات و آنرا بهنوعی، معادل انقلاب کُپِرنیکی در الهیات و کلام دانسته است.[۱۸] همانطور که کپرنیک خورشید را به جای زمین، مرکز عالم دانست، در نظریه کثرتگرایی دینی نیز به جای اینکه یک دین خاص محور و برحق باشد و بقیه تهی از حقانیت و نجات تلقی شوند، باید ایمان به خدا و انجام دستورات او را محور قرار داد و ادیان را جلوههای گوناگون آن در نظر گرفت.[۱۹]
تاریخچه
گفته میشود کثرتگرایی دینی به عنوان یک نگرش کلامی در باب تعدد ادیان، نخستینبار در جهان مسیحیت و از سوی جان هیک (۱۹۲۲-۲۰۱۲م)، فیلسوف انگلیسی، مطرح شد.[۲۰] این اندیشه سپس به جهان عرب وارد شد و در میان اندیشمندان عرب با عناوینی همچون «التعددیة الدینیة» یا «البلورالیة»، موافقان و مخالفانی پیدا کرد.[۲۱]
درباره ورود این نظریه به ایران، جعفر سبحانی، متکلم شیعی، فردی به نام میمندینژاد را نخستین کسی دانسته که در نیمه دوم قرن بیستم، آن را در ایران مطرح کرد.[۲۲] سبحانی، معتقد است دو امر موجب گسترش این بحث در ایران شد: ترجمه «کتاب فلسفه دین» از جان هیک و نگارش سلسله مقالاتی از عبدالکریم سروش در موضوع کثرتگرایی دینی که بعدها در کتابی با عنوان صراطهای مستقیم جمعآوری شد.[۲۳] به گفته محمدحسن قدردان قراملکی، کلامپژوه شیعی، بحث از کثرتگرایی دینی پیش از انقلاب اسلامی ایران در مذاکرات هانری کربن با علامه طباطبایی مطرح بوده است.[۲۴]
گروهی از کثرتگرایان با استناد به سخنانی از برخی متفکران مسلمان نظیر ابنعربی و مولوی، کثرتگرایی را به آنان نسبت دادهاند[۲۵] که با نقدهایی مواجه شدهاند.[۲۶]
کثرتگرایی در حقانیت
کثرتگرایی در حقانیت بدین معنا است که همه ادیان میتوانند برحق باشند؛[۲۷] ادیان گوناگون، جلوهها و چهرههای مختلف یک حقیقتاند و اختلافشان بهخاطر اختلاف در فهم و برداشت از آن حقیقت واحد است.[۲۸] گفته میشود منظور از کثرتگرایی دینی، هنگامی که به صورت مطلق بهکار میرود، کثرتگرایی در حقانیت است.[۲۹]
عبدالکریم سروش، از طرفداران نظریه کثرتگرایی دینی،[۳۰] معتقد است اختلاف ادیان، اختلاف بر سر حق و باطل نیست؛ بلکه اختلاف در نظرگاه و زاویه دید است. از نظر وی، حقیقت یکی است و سه پیامبر ادیان یهودیت، مسیحیت و اسلام از سه زاویه مختلف و در شرایط زمانی، زبانی و قومی متفاوت، به آن حقیقت واحد نظر نموده و سه دین مختلف عرضه کردهاند.[۳۱] پذیرش کثرتگرایی در حقانیت، پذیرش کثرتگرایی در رفتار و کثرتگرایی در رستگاری را نیز به همراه دارد.[۳۲]
شواهد قرآنی کثرتگرایی در حقانیت
گروهی از طرفداران مسلمان این نوع کثرتگرایی به آیاتی از قرآن تمسک کردهاند که برخی از آنها به شرح زیر است:
- آیاتی که قرآن، تورات و انجیل را نور و مایه هدایت قرار داده است مانند آیه ۴۴ و ۴۶ سوره مائده.[۳۳] جعفر سبحانی بر این نظر است این آیات و مشابه آن، مربوط به بخشی از تورات و انجیل است که تحریف نشده و شریعت اسلام نیز محتوای آنها را به رسمیت شناخته است. ازاینرو، ستایش این بخش از آیات از سوی قرآن به معنای رسمیت دادن به ادیان گذشته نیست.[۳۴]
- در آیه ۱۲۸ سوره بقره، حضرت ابراهیم از خداوند برای خودش و ذریهاش درخواست اسلام کرده و در آیه ۸۴ سوره یونس نیز حضرت موسی قوم خویش را «مسلمین» خوانده است. گفته شده، قرآن دین خاصی را به عنوان دین حق معرفی نکرده و اسلام در این آیات و مانند آن، به معنای «تسلیم شدن» و «سر تعظیم فرود آوردن» است و به «دین اسلام» اختصاص ندارد. ازاینرو، همه ادیان را در برمیگیرد.[۳۵] در نقد این مطلب گفتهاند واژه «اسلام» و همخانوادههای آن ۳۱۸ بار در قرآن بهکار رفته و چنین نیست در همه این موارد و همه جا به معنای «تسلیم شدن» باشد؛ بلکه در برخی آیات مانند آیه ۳ سوره مائده و آیه ۲۰ سوره آل عمران، به معنای اسلام به عنوان دین و آیینی خاص یا همان شریعت پیامبر خاتم(ص) است.[۳۶] محمد لگنهاوزن، پژوهشگر فلسفه و دینپژوه، نیز گفته است اسلام بهمعنای عام (تسلیم شدن)، بر همه ادیان الهی قابل اطلاق است؛ ولی معنای خاص آن فقط ناظر به دین خاص پیامبر خاتم(ص) است و در موقعیت فعلی بشر تنها دین الهی محسوب میشود.[۳۷]
- براساس آیاتی نظیر آیه ۴۸ سوره مائده، آیه ۴۲ سوره شوری و آیات ۱۱۸ و ۱۱۹ سوره هود، خداوند اگر میخواست، مردم را امت واحد و بر محور دین واحد قرار میداد، اما این کار را نکرد.[۳۸] پس معلوم میشود کثرت ادیان به خواست و اراده خدا بوده است.[۳۹] به این استدلال چنین پاسخ دادهاند که منظور قرآن این است که اگر خداوند میخواست، میتوانست همه انسانها را بر دین حق ملزم کند؛ اما اراده و مشیت الهی بر این قرار گرفته که انسانها با اراده و اختیار خود دین حق را برگزینند. بنابراین این آیات ارتباطی با رسمیت دادن به ادیان مختلف ندارند.[۴۰]
کثرتگرایی در رستگاری
کثرتگرایی در رستگاری یا نجات، رستگاری و نجات از عذاب جاودانه را به دین خاصی منحصر نمیکند و پیروان ادیان گوناگون را تحت شرایط خاصی، اهل نجات میداند.[۴۱] برای اثبات این نوع کثرتگرایی، به آیه ۶۲ سوره بقره چنین استدلال کردهاند که قرآن رستگاری را برای پیروان ادیان مختلف (به شرط ایمان به خدا و قیامت و انجام اعمال صالح)، یکسان دانسته است. بنابراین برای رستگار شدن، ایمان و عمل صالح کافی است و این دو شرط در همه ادیان قابل تحقق است.[۴۲] در نقد این استدلال گفته شده آیه ۶۲ بقره در پاسخ به پندار نادرست یهود و نصاری[۴۳] نازل شده که صرف یهودی یا نصرانی بودن را باعث نجات میدانستند. ازاینرو، این آیه ارتباطی با کثرتگرایی ندارد.[۴۴]
رستگاری مستضعفان فکری
برخی محققان، رستگاری مستضعفان فکری[یادداشت ۱] را نمونهای از کثرتگرایی در رستگاری در فرهنگ اسلامی دانستهاند.[۴۵] برخی مفسران و متکلمان، با توجه به آیات ۹۸ و ۹۹ سوره نساء و برخی روایات،[۴۶] مستضعفان فکری را اهل نجات دانستهاند؛[۴۷] البته برخی گفتهاند خداوند مستضعفان فکری را عذاب نمیکند، ولی به آنان پاداش نیز نمیدهد؛ چون پاداش در ازای عمل به تکالیف داده میشود و حکم این گروه در گرو لطف و فضل الهی است.[۴۸]
کثرتگرایی در رفتار
کثرتگرایی در رفتار، به معنای همزیستی مسالمتآمیز پیروان ادیان و مذاهب گوناگون، فارغ از تعصبات مذهبی، است.[۴۹] برخی محققان برای اثبات مشروعیت این نوع کثرتگرایی از نظر دین اسلام به آیاتی از قرآن استناد کردهاند.[۵۰] عبدالله جوادی آملی و جعفر سبحانی با استناد به آیه ۶۴ سوره آلعمران، معتقدند قرآن، مسلمانان را به همزیستی مسالمتآمیز با اهل کتاب زیر لوای توحید دعوت کرده است.[۵۱] سبحانی، توصیه امام علی(ع) به مالک اشتر،[یادداشت ۲] در زمان تصدی استانداری مصر، مبنی بر خوشرفتاری با همه مردم از هر دین و مذهبی را نمونهای از کثرتگرایی رفتاری در اسلام برشمرده است.[۵۲]
مبانی و دلایل کثرتگرایی
برخی مبانی کلامی و فلسفی کثرتگرایی به شرح زیر است:
- گوهر یگانه ادیان، از مهمترین مبانی کثرتگرایی دینی به شمار میرود.[۵۳] مطابق این مبنا، همه ادیان با وجود تفاوت در شرایع، مناسک و آموزههایشان، گوهر مشترک و یگانهای دارند و به همین دلیل هم همه آنها برحقاند.[۵۴]
- تنگناهای ادراک بشری ازجمله دلایلی است که براساس آن، کثرتگرایان معتقدند گویا هر کدام از پیامبران، به دلیل محدودیتهای معرفت بشری، از منظری خاص به حقیقت واحد نگریسته و تصویری متناسب با زمان، موقعیت و پیشدانستههای خود ارائه کردهاند.[۵۵]
- همسان بودن دلایلی که ادیان مختلف برای حقانیت خود ارائه میدهند، ازجمله پیشفرضهای کثرتگرایی دینی شمرده شده است.[۵۶]
- گستردگی رحمت و هدایت الهی از دیگر مبانی اندیشه کثرتگرایی است.[۵۷] براساس این مبنا، گستردگی رحمت و هدایتگری خداوند اقتضا میکند که همه یا بیشتر انسانها را از هر دینی که باشند، هدایت کرده و به رستگاری رهنمون سازد.[۵۸]
| دیدگاه | حقانیت | رستگاری | نظریهپرداز | |
|---|---|---|---|---|
| ۱ | کثرتگرایی | همه ادیان | همه ادیان | جان هیک |
| ۲ | انحصارگرایی | فقط یک دین خاص | فقط یک دین خاص | |
| ۳ | شمولگرایی | فقط یک دین خاص | امکان آن در همه ادیان | کارل رانِر |
پانوشت
- ↑ Asadu and others, Religious pluralism and its implications for church development, p2
- ↑ سروش، «صراطهای مستقیم»، ص۳.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به لگنهاوزن، اسلام و کثرتگرایی دینی، ۱۳۷۹ش، ص۳۴-۳۵ و ۷۶ و ۹۷.
- ↑ هیک، فلسفه دین، ۱۳۹۰ش، ص۲۴۳.
- ↑ Hick, God and Univers of faiths, 1973, p120- Coward, Sin and Salvation in the World Religions: a short introduction, 2003, P2-4
- ↑ Hick, Problems of religiuos pluralism, 1985, p28
- ↑ ولیخواه، پلورالیسم دینی از منظر قرآن و سنت، انتشارات راه ابریشم، ص۳۷-۳۹.
- ↑ سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۲۸۹.
- ↑ سروش، «صراطهای مستقیم»، ص۳.
- ↑ پترسون و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، ۱۳۹۳ش، ص۳۹۸.
- ↑ Hick, Disputed Questions in Theology and the Philosophy of Religion, 1997, P139
- ↑ سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۲۸۹؛ ابراهیمی، پلورالیسم دینی و قرآن، ۱۳۹۰ش، ص۲۳.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۱۴، ص۴۰۶.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به سید مرتضی، الذریعه الی اصول الشریعه، ۱۳۷۶ش، ج۱، ص۴۲۵؛ محقق حلی، معارج الاصول، ۱۴۲۳ق، ص۱۶۲.
- ↑ قدردان قراملکی، کلام فلسفی، ۱۳۸۳ش، ص۱۱۱.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به غزالی، فیصل التفرقة بین الاسلام و الزندقة، ۱۴۱۷ق، ص۱۰۶-۱۰۷؛ سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۲۹۲.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۳، ص۵۳۵-۵۳۷؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۱۹۳؛ سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۸۸ش، ج۱۴، ص۲۶۶.
- ↑ Hick, God and Univers of Faiths, 1973, p120
- ↑ Hick, God and Univers of Faiths, 1973, p123-124
- ↑ خسروپناه، کلام جدید با رویکرد اسلامی، ۱۳۹۰ش، ص۱۹۳.
- ↑ ممدوح سعد، التعددیة الدینیة (قرائة نقدیة من خلال التعریف الإجرائی)، مبادرات طابة، ص۶؛ هاشمی، «قرآن و کثرتگرایی دینی (پلورالیسم)؛ مبانی، زمینهها و انگیزهها»، ص۳.
- ↑ سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۲۹۴.
- ↑ سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۲۹۵.
- ↑ قدردان قراملکی، کلام فلسفی، ۱۳۸۳ش، ص۱۰۲-۱۰۳.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به هیک، «تعدد ادیان»، ص۳۴؛ سروش، «صراطهای مستقیم»، ص۶؛ Hick, God and the Univers of Faiths, 1993, P14.
- ↑ ربانی گلپایگانی، تحلیل و نقد پلورالیسم دینی، ۱۳۷۹ش، ص۷۲؛ یوسفیان، کلام جدید، ۱۴۰۱ش، ص۲۹۵-۲۹۶.
- ↑ هیک، فلسفه دین، ۱۳۹۰ش، ص۲۴۴-۲۴۵.
- ↑ ابراهیمی، پلورالیسم دینی و قرآن، ۱۳۹۰ش، ص۳۸.
- ↑ یوسفیان، کلام جدید، ۱۴۰۱ش، ص۲۹۲.
- ↑ یوسفیان، کلام جدید، ۱۴۰۱ش، ص۲۹۲.
- ↑ سروش، «صراطهای مستقیم»، ص۶.
- ↑ پترسون و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، ۱۳۹۳ش، ص۴۰۶.
- ↑ مدبر، پلورالیسم دینی از منظر قرآن کریم، ۱۳۸۸ش، ص۴۸؛ سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۳۱۶.
- ↑ سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۳۱۸.
- ↑ «گفتگو با بهاء الدین خرمشاهی: قرآن پلورالیسم دینی را میپذیرد.»، سایت زیتون.
- ↑ قدردان قراملکی، «نقد مدعیات قرآنی پلورالیسم دینی»، ص۱۳۹.
- ↑ لگنهاوزن، اسلام و کثرتگرایی دینی، ۱۳۷۹ش، ص۹۸-۹۹.
- ↑ سوره مائده، آیه ۴۸؛ سوره شوری، آیه ۴۲؛ سوره هود، آیات ۱۱۸ و ۱۱۹.
- ↑ سروش، «صراطهای مستقیم»، ص۷؛ بینا، «حکمت متعالی ادیان: گفتگو با محمود بینا»، ص۷-۸.
- ↑ قدردان قراملکی، «نقد مدعیات قرآنی پلورالیسم دینی»، ص۱۴۱.
- ↑ یوسفیان، کلام جدید، ۱۴۰۱ش، ص۲۹۰.
- ↑ سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۳۱۴-۳۱۵؛ قدردان قراملکی، «نقد مدعیات قرآنی پلورالیسم دینی»، ص۱۴۷.
- ↑ نگاه کنید به: سوره بقره، آیه ۱۳۵؛ سوره مائده، آیه ۱۸.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام، ۱۳۸۲ش، ج۲، ۳۱۵؛ ربانی گلپایگانی، تحلیل و نقد پلورالیسم دینی، ۱۳۷۹ش، ص۴۹.
- ↑ یوسفیان، کلام جدید، ۱۴۰۱ش، ص۲۹۰-۲۹۱.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۴۰۴-۴۰۷.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به علامه مجلسی، مرآة العقول، ۱۳۶۳ش، ج۱۱، ص۲۰۳؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۵۰-۵۱؛ مطهری، عدل الهی، ۱۳۹۱ش، ص۲۸۹.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، احیاء التراث العربی، ج۳، ص۳۰۳؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۵۲؛ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۹ش، ج۲۰، ص۲۴۱.
- ↑ سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۳۰۰.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۳۰۶-۳۰۷؛ یوسفیان، کلام جدید، ۱۴۰۱ش، ص۲۸۸.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۹ش، ج۶، ص۲۱۱-۲۱۲؛ سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۳۰۷؛ یوسفیان، کلام جدید، ۱۴۰۱ش، ص۲۸۸.
- ↑ سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۳۰۸.
- ↑ حسینی، «قرآن و کثرتگرایی دینی (پلورالیسم)؛ مبانی، زمینهها و انگیزهها»، ص۷.
- ↑ لگنهاوزن، اسلام و کثرتگرایی دینی، ۱۳۷۹ش، ص۱۲۰؛ پیترسون و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، ۱۳۹۳ش، ص۴۰۸-۴۰۹.
- ↑ سروش، «صراطهای مستقیم»، ص۶؛ یوسفیان، کلام جدید، ۱۴۰۱ش، ص۲۹۸-۲۹۹.
- ↑ حسینی، «قرآن و کثرتگرایی دینی (پلورالیسم)؛ مبانی، زمینهها و انگیزهها»، ص۸.
- ↑ یوسفیان، کلام جدید، ۱۴۰۱ش، ص۳۰۱؛ حسینی، «قرآن و کثرتگرایی دینی (پلورالیسم)؛ مبانی، زمینهها و انگیزهها»، ص۱۲.
- ↑ سروش، «صراطهای مستقیم»، ص۱۱؛ Hick, God and the Univers of Faith, 1973, P122.
یادداشت
- ↑ مستضعف فکری به کسی میگویند که از نظر فکری یا بدنی، ناتوان از شناخت معارف دین و حق از باطل است و دشمنی با حق نیز ندارد.(طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۵۱؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۸۷؛ سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۳۲۰.)
- ↑ در فرازی از نامه امام علی(ع) به مالک اشتر چنین آمده است: «و مهربانی بر رعیت را برای دل خود پوششی گردان و دوستی ورزیدن با آنان را و مهربانی کردن با همگان و مباش همچون جانوری شکاری که خوردنشان را غنیمت شماری؛ چه رعیت دو دستهاند: دستهای برادر دینی تواند و دسته دیگر در آفرینش با تو همانندند.(نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، نامه ۵۳، ص۴۲۷؛ شهیدی، ترجمه نهج البلاغه، ۱۳۷۸ش، ص۳۲۶.)
منابع
- ابراهیمی، موسی، پلورالیسم دینی و قرآن، قم، مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)، ۱۳۹۰ش.
- بینا، محمود، «حکمت متعالی ادیان در گفتگو با محمود بینا»، هفت آسمان، شماره ۱، سال ۱۳۸۸ش.
- پترسون، مایکل و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، ترجمه احمد نراقی و ابراهیم سلطانی، طرح نو، چاپ هشتم، ۱۳۹۳ش.
- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم، مؤسسه اسراء، ۱۳۸۹ش.
- خسروپناه، عبدالحسین، کلام جدید با رویکرد اسلامی، قم، دفتر نشر معارف، چاپ دوم، ۱۳۹۰ش.
- ربانی گلپایگانی، علی، تحلیل و نقد پلورالیسم دینی، تهران، مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، ۱۳۷۹ش.
- سبحانی، جعفر، مدخل مسائل جدید در علم کلام، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۳۸۲ش.
- سبحانی، جعفر، منشور جاوید، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۳۸۸ش.
- سروش، عبدالکریم، «صراطهای مستقیم: سخنی در پلورالیسم دینی؛ مثبت و منفی»، کیان، شماره ۳۶، سال ۱۳۷۶ش.
- سید مرتضی، علی بن الحسین، الذریعه الی اصول الشریعه، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۶ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، احیاء التراث العربی، بیتا.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی التفسیر القرآن، قم، انتشارات اسماعیلیان، ۱۳۶۳ش.
- علامه مجلسی، محمدباقر، مرآة العقول، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۶۳ش.
- غزالی، محمد بن محمد، فیصل التفرقة بین الاسلام و الزندقة، بیجا، دارالبیضا، ۱۴۱۷ق.
- فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- قدردان قراملکی، محمدحسن، «نقد مدعیات قرآنی پلورالیسم دینی»، قبسات، شماره ۳۷، پاییز ۱۳۸۴ش.
- قدردان قراملکی، محمدحسن، کلام فلسفی، قم، انتشارات وثوق، چاپ اول، ۱۳۸۳ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- «گفتگو با بهاء الدین خرمشاهی: قرآن پلورالیسم دینی را میپذیرد.»، سایت زیتون، تاریخ درج مطلب: ۲۳ فروردین ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۲۰ اسفند ۱۴۰۲ش.
- لگنهاوزن، محمد، اسلام و کثرتگرایی دینی، ترجمه نرگس جواندل، قم، انتشارات مؤسسه فرهنگی طه، ۱۳۷۹ش.
- محقق حلی، محمد بن حسن، معارج الاصول، لندن، مؤسسة الامام علی، ۱۴۲۳ق.
- مدبر، علی، پلورالیسم دینی از منظر قرآن کریم، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۸ش.
- مروینام، محسن، «شمولگرایی نجات از دیدگاه کارل رانر و استاد مطهری و نقش آن در گفتگوی مسیحیت و اسلام»، جستارهای فلسفه دین، دوره ۹، شماره ۱، سال ۱۳۹۹ش.
- مطهری، مرتضی، عدل الهی، قم، انتشارات صدرا، چاپ سی و هشتم، ۱۳۹۱ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۴ش.
- ممدوح سعد، احمد، التعددیة الدینیة (قرائة نقدیة من خلال التعریف الإجرائی، بیجا، مبادرات طابة، بیتا.
- ولیخواه، محمد، پلورالیسم دینی از منظر قرآن و سنت، تهران، انتشارات راه ابریشم، بیتا.
- هاشمی، سیدحسین، «قرآن و کثرتگرایی دینی (پلورالیسم)؛ مبانی، زمینهها و انگیزهها»، پژوهشهای قرآنی، شماره ۳۱، آذر ۱۳۸۱ش.
- هیک، جان، «تعدد ادیان»، ترجمه بهاءالدین خرمشاهی، کیان، شماره ۱۶، سال ۱۳۷۲ش.
- هیک، جان، فلسفه دین، ترجمه بهزاد سالکی، تهران، انتشارات بین المللی الهدی، چاپ چهارم، ۱۳۹۰ش.
- یوسفی، زینب و دیگران، «از انحصارگرایی در حقانیت تا شمول گرایی در نجات و تعامل انسان ها: بررسی دیدگاه جوادی آملی»، جستارهای فلسفه دین، شماره ۱، بهار و تابستان، ۱۴۰۰ش.
- یوسفیان، حسن، کلام جدید، قم، انتشارات سمت، چاپ نهم، ۱۴۰۱ش.
- Asadu, George and others, «Religious pluralism and its implications for church development», HTS Teologiese Study, N:76, Julay 2020.
- Coward, Harold, Sin and Salvation in The World Religions: a short introduction, One World Publications, 2003.
- Hedges, Paul and Alan Race, Christian Approaches to onather Faiths, SCM Press, 2008.
- Hick, John, Disputed Qustions in Theology and Philosophy of Religion, Yale University Press, 1997.
- Hick, John, God and The Uniserv of Faiths, Macmillan Press, 1973.
- Hick, John, Problems of Religiuos Pluralism, Unaited Kingdom, Macmillan Press, 1985.