انحصارگرایی دینی
انحصارگرایی دینی دیدگاهی است که تنها یک دین را دین حق میداند و بر این اساس، حقانیت و رستگاری تنها از راه پیروی از آن دین خاص به دست میآید. این دیدگاه، در مقابل کثرتگرایی دینی قرار دارد.
گزارشهایی از متون مقدس سه دین یهودیت، مسیحیت و اسلام و پیروان آنها نقل شده که گفته میشود بر انحصارگرایی دلالت میکند. انحصارگرایان مسلمان با استناد به آیاتی مانند آیه ۱ سوره فرقان، ۲۸ سوره سبأ، ۴۰ سوره احزاب و ۱۱۵ سوره انعام، شریعت حضرت محمد(ص) را آخرین شریعت الهی و نسخکننده شریعتهای پیشین میدانند و معتقدند رستگاری و نجات تنها در پیروی از این شریعت و ایمان به آن ممکن است.
انحصارگرایان یهودی، یهودیت و انحصارگرایان مسیحی نیز مسیحیت را تنها دین حق تلقی میکنند و نجات و رستگاری را نیز در آن منحصر میدانند.
برپایه مهمترین برهان کلامی انحصارگرایان، رستگاری وابسته به لطف و عنایت خداوند است و تلاش انسان برای رستگار شدن، خارج از راهی که خدا تعیین کرده، به شکست میانجامد. ازاینرو، برای رسیدن به رستگاری، باید فهمید که نیروی نجاتبخش الهی در کجا ظهور یافته و سپس به سراغ آن رفته و از آن پیروی کرد.
مفهومشناسی و جایگاه
انحصارگرایی دینی، نظریهای است که حقانیت و رستگاری را فقط در یک دین خاص منحصر میداند.[۱] اگرچه مبانی فکری انحصارگرایی دینی در متون مقدس ادیان مختلف وجود داشته و الهیدانان درباره آن بحث کردهاند، ولی در الهیات جدید در مقابل نظریه کثرتگرایی دینی بار دیگر مورد توجه الهیدانان و دینپژوهان قرار گرفته است.[۲] تقسیم نگرشهای مختلف در باب تنوع ادیان به انحصارگرایی، کثرتگرایی و شمولگرایی را به جان هیک (درگذشت: ۲۰۱۲م)، فیلسوفِ دین انگلیسی، نسبت دادهاند.[۳] این تقسیمبندی در ادبیات فلسفه دین و کلام جدید به یکی از مسائل مهم و چالشبرانگیز در این حوزهها تبدیل شده است.[۴]
| دیدگاه | حقانیت | رستگاری | نظریهپرداز | |
|---|---|---|---|---|
| ۱ | انحصارگرایی | فقط یک دین خاص | فقط یک دین خاص | |
| ۲ | کثرتگرایی | همه ادیان | همه ادیان | جان هیک |
| ۳ | شمولگرایی | فقط یک دین خاص | امکان آن در همه ادیان | کارل رانِر |
مدعای انحصارگرایان
انحصارگرایان بر این باورند که رستگاری، رهایی، کمال یا هر چیز دیگری که به عنوان هدف نهایی دین تلقی میشود، منحصراً در تبعیت از یک دین خاص بهدست میآید؛ ادیان دیگر، اگرچه ممکن است مشتمل بر برخی حقایق باشند، اما دین حق منحصر در یک دین است. ازاینرو، پیروان سایر ادیان، حتی اگر دیندارانی اصیل و به لحاظ اخلاقی و عملی، درستکار باشند، نمیتوانند از طریق دین خود رستگار شوند.[۵] انحصارگرایان با غیرت و اشتیاق دین خود را تبلیغ میکنند و معتقدند که برای نجات دگیران باید یگانه راه رستگاری و دین حق را به آنها نشان داد.[۶] آنان بر این باورند که پیامبر یا بنیانگذار دینیای که آنها از او پیروی میکنند، یگانه مجرا و تجلیگاه فعل الهی در زمین است.[۷]
گفته شده مدعای انحصارگرایان مبنی بر اینکه تنها یک دین خاص حق و تنها راه نجات است، نگاه طبیعی و اولیهٔ تمام ادیان و دینداران است. در نتیجه از نگاه دینداران، هر دینی که با دین آنان مخالف باشد، نادرست تلقی میشود.[۸]
برهان کلامی انحصارگرایان
به اعتقاد بسیاری از انحصارگرایان، رستگاری صرفاً در گرو لطف و عنایت خداوند است و تلاش انسان برای رستگار شدن در غیر طریق خداوند محکوم به شکست است. ازاینرو، لازمه رستگاری این است که پی ببریم به این که نیروی رستگاریبخش الهی در کجا متجلی شده است و به سراغ همان برویم و از آن پیروی کنیم.[۹]
دلایل انحصارگرایی در اسلام
انحصارگرایان مسلمان با استناد به برخی آیات قرآن، دین اسلام و شریعت محمدی را تنها دین و شریعت حق دانسته و سعادت و نجات را تنها در پیروی از آن دانستهاند.
دین نزد خدا اسلام است
از نظر برخی مفسران، مقصود از آیه «إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ؛ دین نزد خداوند، اسلام است.»[۱۰] این است که خداوند با ابلاغ دین اسلام به مردم، سایر ادیان گذشته را منسوخ نمود. ازاینرو، از میان ادیان موجود، دین اسلام تنها دین حق بوده و فقط پیروی از تعالیم آن موجب رستگاری است.[۱۱]
برخی دیگر از مفسران با توجه به همین آیه و آیاتی مانند آیه ۸۰ سوره آلعمران و آیه ۳۰ سوره روم، معتقدند قرآن از دین واحد سخن گفته نه ادیان، دین واحد نیز همان اسلام است. منظور از اسلام، تسلیم بودن در برابر خداوند و نفی عبادت و اطاعت غیر او است. بنابراین همه پیامبران در طول تاریخ به تبلیغ و ترویج این دینِ واحد مأمور بودهاند؛ بدون آن که کوچکترین تغییری در آن ایجاد کنند و این دینِ واحد، ثابت است و هرگز نسخ نمیشود.[۱۲]
جهانی بودن و خاتمیت شریعت محمدی
عالمان مسلمانی مانند عبدالله جوادی آملی و جعفر سبحانی با اعتقاد به جهانی بودن و خاتمیت دین اسلام، آن را تنها دین حق و راه رستگاری میدانند.[۱۳] استدلال آنان بر دو پایه استوار است:
- تعدد و نسخ شرایع پیشین: بر اساس آیاتی از قرآن (مانند آیه ۴۸ سوره مائده و آیات ۱۷ سوره جاثیه و ۱۸ سوره جاثیه،)، شرایع و قوانین عملی پیامبران گذشته، متنوع و متناسب با شرایط استعدادهای انسانهای زمان خود بودهاند. این شرایع در عصر خویش حق بودند، اما توسط دین و شریعیت بعدی نسخ شدهاند.[۱۴]
- جهانیبودن و خاتمیت شریعت اسلام: با استناد به آیاتی مانند آیه ۱ سوره فرقان، ۲۸ سوره سبأ، ۴۰ سوره احزاب و ۱۱۵ سوره انعام، شریعت پیامبر اسلام، شریعتی جهانی و آخرین شریعت است و تمام شرایع پیشین را نسخ میکند.[۱۵]
بر این اساس، تصریح کردهاند که پس از بعثت پیامبر اسلام وظیفه همه مردم، پیروی از شریعت جامع و کامل اوست و نجات و رستگاری تنها در گرو پیروی از این دین است.[۱۶]
رستگاری مستضعفان فکری
برخی مفسران و متکلمان مسلمان، با توجه به آیات ۹۸ و آیه ۹۹ سوره نساء و برخی روایات از امامان شیعه،[۱۷] مستضعفان فکری را، حتی اگر از پیروان ادیان دیگری غیر از اسلام باشند، اهل نجات دانستهاند.[۱۸] گروهی نیز گفتهاند خداوند مستضعفان فکری را عذاب نمیکند؛ ولی به آنان نیز پاداش و ثواب نمیدهد؛ چرا که پاداش و ثواب در ازای عمل به تکالیف داده میشود و حکم این گروه در گرو لطف و فضل الهی است.[۱۹]
مستضعفان فکری کسانیاند که از نظر فکری یا بدنی قادر به شناسایی حق از باطل و شناخت معارف دین نیستند. آنان دشمنی با حق ندارند، بهطوری که اگر به آنها عرضه شود از پذیرش آن سر باز نمیزنند.[۲۰]
انحصارگرایی مذهبی
- برای اطلاعات بیشتر، اینها را هم ببینید: حدیث افتراق و فرقه ناجیه
انحصارگرایی مذهبی آن است که هر یک از فرقهها یا مذاهب درون یک دین خاص، مذهب خود را حق و پیروی از آن را موجب رستگاری و نجات بداند و به گمراهی پیروان سایر فرقهها معتقد باشد.[۲۱] در درون دین اسلام و در میان مسلمانان، اختلافنظر جدی بر سر مسئله امامت و جانشینی پیامبر(ص)ایجاد شد و فرقههای مذهبی مختلفی شکل گرفت که هر یک دیگری را تکفیر مینمود و از نجات و رستگاری دور میدانست.[۲۲] برخی با استناد به حدیث افتراق،[۲۳] مذاهب و فرقههای مسلمان را ۷۳ فرقه معرفی کردهاند که تنها یک فرقه از آنها اهل نجات و رستگاری و بقیه گمراه و اهل هلاکتند. البته درباره تعیین مصداق فرقه ناجیه میان عالمان مذاهب مختلف اختلافنظر است. غالبا هر کدام از آنان مذهب خویش را فرقه ناجیه، و فرقههای دیگر را گمراه میدانند.[۲۴]
انحصارگرایی در سایر ادیان
نمونههایی از انحصارگرایی در سخنان پیروان سایر ادیان ابراهیمی، یعنی یهودیت و مسیحیت،[۲۵] گزارش شده است:
انحصارگرایی در یهودیت
انحصارگرایان یهودی بر این باورند که تورات، تنها منبع حقیقت و یهودیت تنها دین وحیانی است. ازاینرو، رستگاری و نجات تنها از راه پیروی از این دین به دست میآید.[۲۶] آنان با توجه به برخی متون دینی خود، یهودیان را قوم برگزیده و ماندگار میدانند.[۲۷]
انحصارگرایی در مسیحیت
در مسیحیت نیز با استناد به متون مقدس، تأکید شده که حقانیت و نجات تنها از راه پیروی از این دین ممکن است و دیگر ادیان از این موهبت محرومند.[۲۸] از مسیحیت این آموزه تبلیغ میشود که عیسی مسیح تنها راه رسیدن به خداست.[۲۹] برای نمونه در رساله اعمال رسولان گفته شده «در هیچکس غیر از او نجات نیست، زیرا اسم دیگری زیر آسمان به مردم عطا نشده که بدان نجات یابند.»[۳۰] در انجیل یوحنا نیز آمده است: «راه منم و زندگی منم. هیچکس نمیتواند به خدا برسد، مگر بهوسیله من.»[۳۱] انحصارگرایان مسیحی با استناد به آموزه تَجَسُّد[یادداشت ۱] و فِدْیه (عیسی با مصلوب شدن، بشریت را از گناه نخستین نجات داد) بر این باورند که عیسی مسیح برای نجات بشریت به صلیب آویخته شد و نجات تنها با پیروی از او ممکن است.[۳۲] براساس آموزههای مسیحیت کاتولیک، همه کسانی که بیرون از کلیسا باقی بمانند، از رستگاری محروم و محکوم به عذاب ابدی هستند؛ مگر آنکه پیش از مرگ به کلیسا بپیوندند.[۳۳]
بنا به گزارش قرآن در آیه «وَ قَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَىٰ؛ و میگفتند: هرگز کسی جز یهود و نصاری، داخل در بهشت نمیشود.»[۳۴] و همچنین آیاتی مانند آیه ۱۸ سوره مائده و آیات ۸۰ سوره بقره و ۱۳۵ سوره بقره، یهودیها و نصرانیهای عصر پیامبر اسلام(ص)، رستگاری و نجات را به دین خودشان منحصر میدانستند که البته قرآن مدعای آنان را ابطال کرده است.[۳۵]
انحصارگرایی دینی به ادیان ابراهیمی محدود نمیشود و پیروان دو دین هندو و بودا، از قدیمیترین ادیان جهان، نیز اگرچه کمتر به آن تمایل دارند، ولی نمونههایی از انحصارگرایی در آنها یافت میشود.[۳۶]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ پترسون و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، ۱۳۹۳ش، ص۴۰۲-۴۰۴؛ یوسفیان، کلام جدید، ۱۴۰۱ش، ص۲۸۱.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به هیک، فلسفه دین، ۱۳۹۰ش، ص۲۴۳؛ پلانتینجا و دیگران، جستارهایی در فلسفه دین، ۱۳۸۰ش، ص۸۶-۸۷؛ یاندل و دیگران، فلسفه دین، ۱۳۹۲ش، ص۳۳۴.
- ↑ پترسون و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، ۱۳۹۳ش، ص۴۰۲.
- ↑ هیک، فلسفه دین، ۱۳۹۰ش، ص۲۴۳؛ پلانتینجا و دیگران، جستارهایی در فلسفه دین، ۱۳۸۰ش، ص۸۶-۸۷؛ یاندل و دیگران، فلسفه دین، ۱۳۹۲ش، ص۳۳۴.
- ↑ پترسون و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، ۱۳۹۳ش، ص۴۰۲.
- ↑ پترسون و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، ۱۳۹۳ش، ص۴۰۲.
- ↑ پترسون و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، ۱۳۹۳ش، ص۴۰۴.
- ↑ خسروپناه، کلام جدید با رویکرد اسلامی، ۱۳۹۰ش، ص۱۹۷؛ یاندل و دیگران، فلسفه دین، ۱۳۹۲ش، ص۳۳۴.
- ↑ پترسون و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، ۱۳۹۳ش، ص۴۰۲.
- ↑ سوره آل عمران، آیه ۱۹.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به ابوالفتوح رازی، روض الجنان و روح الجنان، ۱۳۷۶ش، ج۴، ص۴۱۸؛ هاشمی رفسنجانی، تفسیر راهنما، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۳۳۵.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۳۵۰-۳۵۱؛ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۱۸۱ و ج۲۷، ص۱۲۶-۱۲۷؛ سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۲۹۶-۲۹۸.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۹ش، ج۶، ص۲۲۰؛ سبحانی، مفاهیم القرآن، مؤسسه امام صادق(ع)، ج۳، ص۲۱۴.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۱۸۱؛ سبحانی، مفاهیم القرآن، مؤسسه امام صادق(ع)، ج۳، ص۴۳.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۱۸۱؛ سبحانی، مفاهیم القرآن، مؤسسه امام صادق(ع)، ج۳، ص۴۳.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۹ش، ج۶، ص۲۲۰؛ سبحانی، مفاهیم القرآن، مؤسسه امام صادق(ع)، ج۳، ص۲۱۴.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۴۰۴-۴۰۷.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به علامه مجلسی، مرآة العقول، ۱۳۶۳ش، ج۱۱، ص۲۰۳؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۵۰-۵۱؛ مطهری، عدل الهی، ۱۳۹۱ش، ص۲۸۹.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، دار احیاء التراث العربی، ج۳، ص۳۰۳؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۵۲؛ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۹ش، ج۲۰، ص۲۴۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۵۱؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۸۷؛ سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۳۲۰.
- ↑ قدردان قراملکی، کلام فلسفی، ۱۳۸۳ش، ص۱۸۲.
- ↑ قراملکی، کلام فلسفی، ۱۳۸۳ش، ص۱۸۲.
- ↑ ابنحنبل، مسند، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۱۴۵؛ ابنماجه، سنن ابنماجه، دارالفکر، ج۲، ص۳۶۴؛ علامه مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۴ق، ج۲۸، ص۳-۷.
- ↑ بغدادی، الفرق بین الفرق، ۱۴۰۸ق، ص۱۱-۲۱؛ اسفراینی، التبصیر فی الدین، ۱۴۰۸ق، ص۲۳-۲۵؛ ملطی شافعی، التنبیه و الردّ، ۱۴۱۳ق، ص۱۲.
- ↑ Gensler, Ethics and Golden Rule, 2013, P36.
- ↑ Brill, Judaism and Other Religions: Models of Understanding, 2010, P151
- ↑ Brill, Judaism and Other Religions: Models of Understanding, 2010, P151
- ↑ قربانی، «مؤلفههای انحصارگرایی در سنت مسیحی»، ص۳۲.
- ↑ Religious exclusivism, Web site: New World Encyclopedia.
- ↑ اعمال رسولان، ۵:۱۲.
- ↑ یوحنا، ۶:۱۴.
- ↑ یوسفیان، کلام جدید، ۱۴۰۱ش، ص۲۸۱.
- ↑ یاندل و دیگران، فلسفه دین، ۱۳۹۲ش، ص۳۳۵.
- ↑ سوره بقره، آیه ۱۱۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۹، ص۲۳۸.
- ↑ Religious exclusivism, Web site: New World Encyclopedia.
یادداشت
- ↑ خداانگاری مسیح و باور به سرشت الهی او.
منابع
- ابنحنبل، احمد بن محمد، مسند، تحقیق ابوالمعاطی نوری، بیروت، عالم الکتب، ۱۴۱۹ق.
- ابن ماجه، محمد بن یزید، سنن ابن ماجه، تحقیق محمدفؤاد عبدالباقی، بیروت، دارالفکر، بیتا.
- ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان، تصحیح محمدجعفر یاحقی، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۶ش.
- اسفراینی، شهفور بن طاهر، التبصیر فیالدین و تمییز الفرقة الناجیة عن الفرق الهالکین، تحقیق محمدزاهد کوثری، بیروت، ۱۴۰۸ق/۱۹۸۸م.
- بغدادی، عبدالقاهر، الفرق بین الفرق و بیان الفرقة الناجیة منهم، بیروت، دار الجیل-دار الآفاق، ۱۴۰۸ق.
- پترسون، مایکل و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، ترجمه احمد نراقی و ابراهیم سلطانی، تهران، طرح نو، چاپ هشتم، ۱۳۹۳ش.
- پلانتینجا و دیگران، جستارهایی در فلسفه دین، ترجمه مرتضی فتحیزاده، قم، انتشارات اشراق، ۱۳۸۰ش.
- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم، مؤسسه اسراء، ۱۳۸۹ش.
- خسروپناه، عبدالحسین، کلام جدید با رویکرد اسلامی، قم، دفتر نشر معارف، چاپ دوم، ۱۳۹۰ش.
- سبحانی، جعفر، مدخل مسائل جدید در علم کلام، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۳۸۲ش.
- سبحانی، جعفر، مفاهیم القرآن، قم، انتشارات مؤسسه امام صادق(ع)، بیتا.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، احیاء التراث العربی، بیتا.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی التفسیر القرآن، قم، انتشارات اسماعیلیان، ۱۳۶۳ش.
- علامه مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- علامه مجلسی، محمدباقر، مرآة العقول، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۶۳ش.
- فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- قدردان قراملکی، محمدحسن، کلام فلسفی، قم، انتشارات وثوق، چاپ اول، ۱۳۸۳ش.
- قربانی، قدرتالله، «مؤلفههای انحصارگرایی در سنت مسیحی»، در مجله پژوهشهای فلسفی-کلامی، شماره ۱، سال ۱۳۹۹ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- مطهری، مرتضی، عدل الهی، قم، انتشارات صدرا، چاپ سی و هشتم، ۱۳۹۱ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، قم، انتشارات صدرا، ۱۳۹۰ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۴ش.
- ملطی شافعی، محمد بن احمد، التنبیه والرد علی اهل الأهواء و البدع، قاهره، مکتبة مدبولی، ۱۴۱۳ق.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر، تفسیر راهنما، قم، انتشارات بوستان کتاب، ۱۳۸۶ش.
- هیک، جان، فلسفه دین، ترجمه بهزاد سالکی، تهران، انتشارات بین المللی الهدی، چاپ چهارم، ۱۳۹۰ش.
- یاندل، کیت و دیگران، فلسفه دین، ترجمه سیدمرتضی حسینی شاهرودی، مشهد، انتشارات دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ۱۳۹۲ش.
- یوسفیان، حسن، کلام جدید، قم، انتشارات سمت، چاپ نهم، ۱۴۰۱ش.
- Gensler, Harry J, Ethics and Golden Rule, New York, 2013.
- Brill, Alan, Judaism and Other Religions: Models of Understanding, Palgrave Macmillan, 2010.