شمولگرایی دینی
شُمولگرایی دینی دیدگاهی که براساس آن حقانیت و صدق، منحصر در یک دین خاص است؛ اما پیروان سایر ادیان نیز میتوانند اهل نجات باشند و به رستگاری نایل آیند.[۱] برخی، شمولگرایی دینی را نظریهای مستقل و در مقابل کثرتگرایی دینی و انحصارگرایی دینی در پاسخ به تنوع و تعدد ادیان دانستهاند؛[۲] اما بعضی دینپژوهان، آن را نوعی انحصارگرایی نرم به حساب آوردهاند.[۳]
شمولگرایان از سویی همانند انحصارگرایان، معتقدند که تنها یک راه برای رستگاری وجود دارد و این راه نیز صرفاً در یک دین خاص قابل شناسایی است؛ از سوی دیگر همانند کثرتگرایان بر این باورند که لطف و عنایت خدا به شکلهای گوناگون در ادیان مختلف تجلی یافته و طرفداران ادیان مختلف میتوانند رستگار شوند.[۴]
برخی محققان، مرتضی مطهری (درگذشت: ۱۳۵۸ش)، متفکر شیعه، را از طرفداران شمولگرایی دینی به شمار آوردهاند.[۵] مطهری با تفکیک مفهوم مسلمانِ فطری از مسلمانِ جغرافیایی، بر این باور است که اگر کسی دارای صفت تسلیم بود؛ ولی به هر علتی، حقیقت دین اسلام بر او پوشیده مانده و او در این راه بیتقصیر باشد، با توجه به آیه «مَا کنَّا مُعَذِّبِینَ حَتَّیٰ نَبْعَثَ رَسُولًا»[۶] خداوند او را عذاب نمیکند. از نظر مطهری، چنین فردی اگر در جستجوی حقیقت باشد و در برابر آن سر تسلیم فرود آورد، حتی اگر دین دیگری داشته باشد، مسلمان فطری به حساب میآید و اهل نجات است.[۷]
نظریه شمولگرایی در کلام جدید با نام کارْل رانِر، الهیدان و دینپژوه کاتولیک قرن بیستم میلادی، پیوند خورده است.[۸] او معتقد است مسیحیت یک دین مطلق است که رستگاری تنها از طریق آن به دست میآید؛ با این وجود کسانی را که صادقانه خداجو هستند و اهل ادیان دیگرند، «مسیحیان بینام»، لقب داده و آنها را نیز اهل نجات و رستگاری دانسته است.[۹] گفته میشود بعدها این دیدگاه به کلیسا وارد شد و شورای دوم واتیکان،[یادداشت ۱] در اعلامیهای اعلام کرد که کلیسای کاتولیک هیچ امر مقدس و حقی را که در ادیان دیگر یافت شود، انکار نمیکند و با احترام به آن شیوههای زندگی و رفتار در ادیان مختلف مینگرد.[۱۰] شورای دوم واتیکان، پیش از آن رستگاری و نجات را تنها در کلیسای کاتولیک منحصر میدانست.[۱۱]
| دیدگاه | حقانیت | رستگاری | نظریهپرداز | |
|---|---|---|---|---|
| ۱ | کثرتگرایی | همه ادیان | همه ادیان | جان هیک |
| ۲ | انحصارگرایی | فقط یک دین خاص | فقط یک دین خاص | |
| ۳ | شمولگرایی | فقط یک دین خاص | امکان آن در همه ادیان | کارل رانِر |
پانویس
- ↑ پترسون و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، ۱۳۹۳ش، ص۴۱۴-۴۱۵؛ یوسفیان، کلام جدید، ۱۴۰۱ش، ص۲۸۲-۲۸۳.
- ↑ Irlenborrn, “Religious Diversity: A Philosocal Defense of Religios Inclusivism”, P128
- ↑ Irlenborrn, “Religious Diversity: A Philosocal Defense of Religios Inclusivism”, P131
- ↑ پترسون و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، ۱۳۹۳ش، ص۴۱۴-۴۱۵.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به قدردان قراملکی، کلام فلسفی، ۱۳۸۳ش، ص۱۰۷-۱۰۸؛ مروینام، «شمولگرایی نجات از دیدگاه کارل رانر و استاد مطهری و نقش آن در گفتگوی مسیحیت و اسلام»، ص۱۴.
- ↑ سوره اسراء، آیه ۱۵.
- ↑ مطهری، عدل الهی، ۱۳۹۱ش، ص۲۶۹-۲۷۰.
- ↑ یوسفیان، کلام جدید، ۱۴۰۱ش، ص۲۸۳.
- ↑ هیک، «تعدد ادیان»، ص۳۳.
- ↑ Irlenborrn, “Religious Diversity: A Philosocal Defense of Religios Inclusivism”, P132
- ↑ Irlenborrn, “Religious Diversity: A Philosocal Defense of Religios Inclusivism”, P132
یادداشت
- ↑ بیست و یکمین شورای جهانی کلیسای کاتولیک است که توسط پاپ جان بیست و سوم در ۱۹۵۹م، مطرح و چهار سال بعد در سال ۱۹۶۲م، برگزار شد.
منابع
- پترسون، مایکل و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، ترجمه احمد نراقی و ابراهیم سلطانی، تهران، طرح نو، چاپ هشتم، ۱۳۹۳ش.
- قدردان قراملکی، محمدحسن، کلام فلسفی، قم، انتشارات وثوق، چاپ اول، ۱۳۸۳ش.
- مروینام، محسن، «شمولگرایی نجات از دیدگاه کارل رانر و استاد مطهری و نقش آن در گفتگوی مسیحیت و اسلام»، در مجله جستارهای فلسفه دین، شماره ۱، ۱۳۹۹ش.
- مطهری، مرتضی، عدل الهی، قم، انتشارات صدرا، چاپ سی و هشتم، ۱۳۹۱ش.
- هیک، جان، «تعدد ادیان»، ترجمه بهاءالدین خرمشاهی، کیهان، شماره ۱۶، ۱۳۷۲ش.
- یوسفیان، حسن، کلام جدید، قم، انتشارات سمت، چاپ نهم، ۱۴۰۱ش.
- Irlenborrn, Bernd, “Religious Diversity: A Philosocal Defense of Religios Inclusivism”, European Journal for Philosophy of Religion, 2010.