شمولگرایی دینی
شُمولگرایی دینی دیدگاهی که براساس آن حقانیت و صدق، منحصر در یک دین خاص است؛ اما پیروان سایر ادیان نیز میتوانند اهل نجات باشند و به رستگاری نایل آیند.[۱] برخی پژوهشگران، شمولگرایی دینی را نظریهای مستقل و در مقابل کثرتگرایی دینی و انحصارگرایی دینی دانستهاند که در پاسخ به تنوع و تعدد ادیان شکل گرفته است؛[۲] با این حال، برخی دینپژوهان، آن را نوعی انحصارگرایی نرم به حساب آوردهاند.[۳]
شمولگرایان از سویی همانند انحصارگرایان، معتقدند که تنها یک راه برای رستگاری وجود دارد و این راه صرفاً در یک دین خاص قابل شناسایی است؛ از سوی دیگر همانند کثرتگرایان بر این باورند که لطف و عنایت خدا به شکلهای گوناگون در ادیان مختلف تجلی یافته و پیروان ادیان مختلف میتوانند رستگار شوند.[۴]
برخی محققان، مرتضی مطهری (درگذشت: ۱۳۵۸ش)، متفکر شیعه، را از طرفداران شمولگرایی دینی به شمار آوردهاند.[۵] مطهری با تفکیک مفهوم مسلمانِ فطری از مسلمانِ جغرافیایی، بر این باور است که اگر کسی دارای صفت تسلیم باشد؛ اما حقیقت دین اسلام بر او پوشیده مانده و در این راه بیتقصیر باشد، با توجه به آیه «مَا کنَّا مُعَذِّبِینَ حَتَّیٰ نَبْعَثَ رَسُولًا»[۶] خداوند او را عذاب نمیکند. از نظر او، چنین فردی حتی اگر پیرو دین دیگری باشد، مسلمان فطری محسوب میشود و اهل نجات است.[۷]
در کلام جدید، نظریه شمولگرایی با کارْل رانِر، الهیدان و دینپژوه کاتولیک قرن بیستم میلادی، پیوند خورده است.[۸] او مسیحیت را دین مطلق میدانست که رستگاری تنها از طریق آن به دست میآید؛ با این حال، کسانی را که صادقانه خداجو هستند و اهل ادیان دیگرند، «مسیحیان بینام» مینامید و آنان را نیز اهل نجات میدانست.[۹] گفته میشود این دیدگاه بعدها وارد کلیسای کاتولیک شد و در شورای دوم واتیکان،[یادداشت ۱] اعلام کرد که کلیسا هیچ امر مقدس و حقی را که در ادیان دیگر یافت شود، انکار نمیکند و با احترام به شیوههای زندگی و رفتار پیروان ادیان مختلف مینگرد.[۱۰] کلیسای واتیکان، پیش از آن رستگاری و نجات را تنها منحصر به خود میدانست.[۱۱]
| دیدگاه | حقانیت | رستگاری | نظریهپرداز | |
|---|---|---|---|---|
| ۱ | کثرتگرایی | همه ادیان | همه ادیان | جان هیک |
| ۲ | انحصارگرایی | فقط یک دین خاص | فقط یک دین خاص | |
| ۳ | شمولگرایی | فقط یک دین خاص | امکان آن در همه ادیان | کارل رانِر |
پانویس
- ↑ پترسون و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، ۱۳۹۳ش، ص۴۱۴-۴۱۵؛ یوسفیان، کلام جدید، ۱۴۰۱ش، ص۲۸۲-۲۸۳.
- ↑ Irlenborrn, “Religious Diversity: A Philosocal Defense of Religios Inclusivism”, P128
- ↑ Irlenborrn, “Religious Diversity: A Philosocal Defense of Religios Inclusivism”, P131
- ↑ پترسون و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، ۱۳۹۳ش، ص۴۱۴-۴۱۵.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به قدردان قراملکی، کلام فلسفی، ۱۳۸۳ش، ص۱۰۷-۱۰۸؛ مروینام، «شمولگرایی نجات از دیدگاه کارل رانر و استاد مطهری و نقش آن در گفتگوی مسیحیت و اسلام»، ص۱۴.
- ↑ سوره اسراء، آیه ۱۵.
- ↑ مطهری، عدل الهی، ۱۳۹۱ش، ص۲۶۹-۲۷۰.
- ↑ یوسفیان، کلام جدید، ۱۴۰۱ش، ص۲۸۳.
- ↑ هیک، «تعدد ادیان»، ص۳۳.
- ↑ Irlenborrn, “Religious Diversity: A Philosocal Defense of Religios Inclusivism”, P132
- ↑ Irlenborrn, “Religious Diversity: A Philosocal Defense of Religios Inclusivism”, P132
یادداشت
- ↑ بیست و یکمین شورای جهانی کلیسای کاتولیک است که توسط پاپ جان بیست و سوم در ۱۹۵۹م، مطرح و چهار سال بعد در سال ۱۹۶۲م، برگزار شد.
منابع
- پترسون، مایکل و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، ترجمه احمد نراقی و ابراهیم سلطانی، تهران، طرح نو، چاپ هشتم، ۱۳۹۳ش.
- قدردان قراملکی، محمدحسن، کلام فلسفی، قم، انتشارات وثوق، چاپ اول، ۱۳۸۳ش.
- مروینام، محسن، «شمولگرایی نجات از دیدگاه کارل رانر و استاد مطهری و نقش آن در گفتگوی مسیحیت و اسلام»، در مجله جستارهای فلسفه دین، شماره ۱، ۱۳۹۹ش.
- مطهری، مرتضی، عدل الهی، قم، انتشارات صدرا، چاپ سی و هشتم، ۱۳۹۱ش.
- هیک، جان، «تعدد ادیان»، ترجمه بهاءالدین خرمشاهی، کیهان، شماره ۱۶، ۱۳۷۲ش.
- یوسفیان، حسن، کلام جدید، قم، انتشارات سمت، چاپ نهم، ۱۴۰۱ش.
- Irlenborrn, Bernd, “Religious Diversity: A Philosocal Defense of Religios Inclusivism”, European Journal for Philosophy of Religion, 2010.