ریاض السالکین فی شرح صحیفة سید الساجدین (کتاب)

کتاب ریاض السالکین

رِیاضُ السالِکینَ فی شَرحِ صَحیفةِ سیّد الساجدین(ع) از شرحهای مشهور صحیفه السجادیه، تألیف سید علی خان حسینی مدنی شیرازی متوفای(۱۱۲۰ق). این شرح شامل ۵۴ بخش یا «روضه» است که در هر روضه یکی از ادعیه شرح گردیده است. ریاض السالکین، شامل مباحث مختلفی از قبیل مباحث ادبی، قرآنی، فقهی، کلامی و تاریخی است.

درباره مؤلف

مقالهٔ اصلی: سید علی خان مدنی

سید صدر الدین علی بن احمد بن محمد معصوم حسینی دشتکی شیرازی، معروف به سید علی خان مدنی، سید علیخان کبیر، یا سید علی شارح صحیفه (متوفای ۱۱۱۸ یا ۱۱۲۰ ق) است. او در مدینه متولد شد و نسبش با ۲۶ واسطه به زید بن علی می‌رسد. سید علی در دوران عمرش به شهرهای مختلفی سفر کرده، تحصیلات خود را گذراند و منصب‌های متعددی را عهده‌دار شد. مشهورترین اثر سیدعلیخان مدنی کتاب ریاض السالکین در شرح صحیفه سجادیه است. مقبره او در شیراز قرار دارد.

تاریخ تألیف کتاب

آقا بزرگ در الذریعة درباره این کتاب می‌نویسد:

شروع کتابت اثر به سال ۱۰۹۴ق بوده و در سال ۱۱۱۶ق از آن فراغت یافته و بیش از ۲۰ سال به طول انجامیده است.

محتوا و ساختار کتاب

مؤلف در مقدمه، ضمن معرفی کتاب «صحیفه سجادیه» و ارزش و مقام آن، مختصری از شروح صحیفه از جمله شرح شیخ بهایی را بررسی کرده و ضمن بیان نقاط قوت و ضعف آنها، غرض خود را در تألیف کتاب بیان می‌کند. در جای جای مختلف کتاب نیز هماره از شرح شیخ بهایی یاد می‌کند. همین امر منجر شده است که ارتباط و تأثیر شرح شیخ بهایی بر «ریاض السالکین» مورد توجه محققان قرار گیرد.

این شرح شامل ۵۴ روضه است که در هر روضه یکی از ادعیه صحیفه شامل خطبه و دیباچه مخصوص شرح گردیده است.

روش مؤلف در بسط و شرح مطالب صحیفه بدین گونه است که پس از تقطیع قسمت‌های مختلف هر دعا، مفردات هر قسمت را توضیح می‌دهد و سپس در قالب «تنبیه» و«تبصره» به برخی نکات، به تناسب می‌پردازد.

تسلط و تبحر مؤلف در علوم و فنون مختلف، در جای‌جای کتاب به چشم می‌خورد. از بحث «مراتب توحید» گرفته تا مباحثی همچون «اشتقاق لفظ ملائکه» و«تحقیق در جواب لو»، همگی نشانه تبحر مؤلف در مجموعه علوم اسلامی می‌باشد.

سید علی خان، به جز شرح ادعیه صحیفه، کتابی در ادعیه مأثور از پیامبر اکرم (ص) و اهل بیت(ع) نگاشته که گویا به انجام نرسیده است و صاحب ریاض العلماء درباره این کتاب می‌گوید: «إنه لا یخلو من فوائد جلیلة».

مجلدات کتاب

کتاب در هفت جلد به شرح ذیل منتشر شده است:

• جلد اول: از آغاز بررسی سند صحیفه تا پایان دعای دوم.
• جلد دوم: از شرح دعای سوم صحیفه تا پایان دعای دوازدهم.
• جلد سوم: از شرح دعای سیزدهم تا پایان دعای بیست و دوم.
• جلد چهارم: از شرح دعای بیست و سوم تا پایان دعای سی و یکم.
• جلد پنجم: از شرح دعای سی و دوم تا پایان دعای چهل و سوم.
• جلد ششم: از شرح دعای چهل و چهارم تا بخشی از دعای چهل و هفتم.
• جلد هفتم: از ادامه شرح دعای چهل و هفتم تا پایان صحیفه سجادیه.

تلخیص و چاپهای ریاض

• تلخیص الریاض أو تُحفَةُ الطالِبین: المُقتَطَف مِن ریاض السالکین فی شرح صحیفه، ابو الفضل حسینی، مطبعه حیدری، ۱۳۸۱ق / ۱۳۳۸ش.
• چاپ انتشارات رسالت، ۱۲۷۱ق، اصفهان؛
• چاپ سید محمد بن سید جعفر لاریجانی با کتابت زین العابدین خوانساری و تصحیح و مقابله محمد علی و محمد حسن آقا میرزا کوچک ساوجی، ۱۳۳۴ق، تهران؛
• تصحیح محسن حسینی امینی، نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین، ۱۴۱۱ق، قم.

منابع

• مدنی شیرازی، سید علی خان بن احمد، ریاض السالكین فی شرح صحیفة سید الساجدین‏، ایران؛ قم‏، دفتر انتشارات اسلامی‏، ۱۴۰۹ ق‏.
• زیدان، جرجی، تاریخ آداب اللغة العربیة، الجزء الثالث.
• تهرانی، آقابزرگ، الذریعه، بیروت، دارالاضواء.
• پژوهشی پیرامون مؤلف ریاض السالکین فی شرح صحیفه سید الساجدین، کتاب ماه دین، بهمن ۱۳۹۱ - شماره ۱۸۴.