هنری لامنس

هانری لامنس

کشیش مسیحی اسلام‌شناس و سیره‌پژوه
اطلاعات کلی
نام کامل	Henri Lammens
دین	مسیحی
مذهب	یسوعی
ارتباط با تشیع	فعالیت در زمینهٔ سیره‌پژوهی
ملیت	بلژیکی
زادروز	اول ژوئیهٔ ۱۸۶۲م
زادگاه	خنت بلژیک
محل زندگی	بلژیک • لبنان
وفات	۱۹۳۷م
مکان وفات	بیروت
محل دفن	بیروت
اطلاعات علمی
تحصیلات	علوم دینی
محل تحصیل	دانشکدهٔ یسوعی بیروت
تأثیرپذیرفته از	ایگناس گلدزیهر
آثار	فاطمه و دختران محمد(ص) • اسلام: باورها و نظام‌های اجتماعی آن
فعالیت‌های اجتماعی-سیاسی
زمینه فعالیت	اسلام‌شناسی • سیره‌پژوهی
مناصب	کشیش مسیحی • استاد تاریخ اسلامی
اطلاعات دیگر

هِنْری لامِنس (۱۸۶۲-۱۹۳۷م) کشیش مسیحی فعال در زمینهٔ اسلام‌شناسی و سیره‌پژوهی که پژوهش‌هایش همراه با غرض‌ورزی عقیدتی و ضعف‌های پژوهشی دانسته شده است. در زمینهٔ سیره‌پژوهی اهل‌بیت(ع)، لامنس از مستشرقان پیشگام در این زمینه، با نگارش کتاب فاطمه و دختران محمد(ص)، برشمرده شده است.

در زمینهٔ سیره‌پژوهی نبوی، هانری لامنس جزء سیره‌پژوهان دارای رویکرد شکاکانه نسبت به اصالت منابع سیرهٔ نبوی برشمرده شده است. در این رویکرد نگاه کلی این است که تقریباً تمام روایات مربوط به سیره نبوی مجعول است.

آثار او در زمینه‌ٔ سیره‌پژوهی اهل‌بیت(ع) دربارهٔ سیرهٔ حضرت فاطمه(س)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) گزارش شده است. آثار لامنس از مهم‌ترین آثار سیره‌پژوهانه دربارهٔ اهل‌بیت(ع) دانسته شده که رویکردی بسیار منفی با انگیزهٔ طرفداری از بنی‌امیه در آن جریان دارد.

جایگاه: سیره‌پژوه متهم به تعصب

به‌گزارش برخی منابع، هنری لامنس (Henri Lammens) کشیش مسیحی فعال در زمینهٔ اسلام‌شناسی و سیره‌پژوهی بوده که پژوهش‌هایش دربارهٔ اسلام و سیره پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع) در روند سیره‌پژوهی تأثیر داشته است. از سوی برخی محققان اسلامی، لامنس به تعصب‌ورزی علیه اسلام، نگرش منفی به پیامبر(ص) و دشمنی با اهل‌بیت(ع) متهم شده است.

در زمینهٔ سیره‌پژوهی نبوی، هانری لامنس جزء سیره‌پژوهان دارای رویکرد شکاکانه نسبت به اصالت منابع سیرهٔ نبوی برشمرده شده است. در این رویکرد، که پس از انتشار بخش دوم کتاب بررسی‌های اسلامی نوشتهٔ ایگناس گلدزیهر در سال ۱۸۹۰م گسترش یافت، نگاه کلی این دانسته شده که تقریباً تمام روایات مربوط به سیره نبوی مجعول است. در این رویکرد، لامنس حتی تندروتر از گلدزیهر دانسته شده است؛ زیرا: اولاً، رویکرد گلدزیهر را، که فقط دربارهٔ روایات فقهی و کلامی بود، به روایات سیره هم تسری داد؛ ثانیاً، معتقد بود که تقریباً همهٔ اطلاعات سیره چیزی جز برداشت‌های بی‌اساس تاریخی از آیات قرآن نیستند.

در زمینهٔ سیره‌پژوهی اهل‌بیت(ع)، لامنس از اولین مستشرقانی برشمرده شده که، در دههٔ اول قرن بیستم میلادی، با ارائهٔ اثری جامع در این زمینه پیشگام بوده است. کتاب او با عنوان فاطمه(س) و دختران محمد(ص) جزء اولین تلاش‌ها در این زمینه برشمرده شده است. آثار او در این زمینه، که در ذیل سیرهٔ نبوی مطرح شده، دربارهٔ سیرهٔ حضرت فاطمه(س)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) گزارش شده است. با این همه، آثار لامنس از مهم‌ترین آثار سیره‌پژوهانه دربارهٔ اهل‌بیت(ع) دانسته شده که رویکردی بسیار منفی نسبت به اهل‌بیت(ع) با انگیزه طرفداری از بنی‌امیه در آن جریان دارد.

لامنس از جمله نظریه‌پردازان دربارهٔ واقعهٔ سقیفه برشمرده شده است. از مقالهٔ او با عنوان «حکومت سه‌گانهٔ ابوبکر،‌ عمر و ابوعبیدهٔ جراح» نقل شده که هدف مشترک این سه تن، از زمان حیات پیامبر(ص)، کسب قدرت بوده و همین هدف مشترک موجب پایه‌گذاری خلافت ابوبکر و عمر شده است. در همین مقاله آمده که اگر ابوعبیده در دوران حیات عمر از دنیا نرفته بود، قطعاً او خلیفهٔ منصوب بعدی از جانب عمر بود.

آثار

آثار هانری لامنس در چند محور اسلام‌شناسی، سیره‌پژوهی، تاریخ امویان و تاریخ سوریه دانسته شده است. برخی از آثار او چنین گزارش شده است:

• Etudes sur Le r'egan du Ca Life Omayy ade Mo'a-wialer (تحقیقاتی دربارهٔ حکومت معاویهٔ اول، خلیفهٔ اموی) (۱۹۰۷م)
• Le triumvirat Abou Bakr, Omar et Abou Obaida (حکومت سه‌گانهٔ ابوبکر،‌ عمر و ابوعبیدهٔ جراح) (۱۹۰۹م)
• Qoran et Tradititon, Comment Fut Compoe'e Lavic de Mahomet (قرآن و سنت؛ چگونگی زندگی محمد) (۱۹۱۰م)
• Mahomet fut-il sincére? (آیا محمد امین بود؟) (۱۹۱۱م)
• Fátima et les filles de Mahomet, notes critiques pour l'étude de la Sira (فاطمه و دختران محمد؛ تعلیقاتی محققانه بر تحقیق سیره) (۱۹۱۲م)
• Le ceau de L.Islam (مهد اسلام) (۱۹۱۴م)
• La Syrie, précis historique (تاریخ گزیدهٔ سوریه) (۱۹۲۱م)
• Le Califat de Yazid ler (خلافت یزید اول) (۱۹۲۱م)
• La Cite' Arabe de Taif a la Veille. de L. Hegire (شهر عربی طائف در آغاز هجرت) (۱۹۲۲م)
• La Mecgue a' la veille de L'He'gire (مکه در آغاز هجرت) (۱۹۲۴م)
• L'Islam Croyances et Institutions (اسلام: باورها و نظام‌های اجتماعی آن) (۱۹۲۶م)
• Les Sanctuaires préislamites dans l'Arabie Occidentale (معابد غرب جزیرة العرب پیش از اسلام) (۱۹۲۶م)
• Etudes sur le siècle des Omayyades (پژوهش‌هایی دربارهٔ دورهٔ اموی) (۱۹۳۰م)

گزارش شده مداخل امام حسن(ع) و امام حسین(ع) در ویرایش اول دایرة المعارف اسلام هم از آثار لامنس بوده که، به‌دلیل ضعف پژوهشی و سوگیری عقیدیی، در ویراست‌های بعدی آن حذف و توسط نویسندهٔ دیگری نوشته شده است. از دیگر آثار او به آثاری چون «کنگرهٔ صهیونیستی در بازل»، «سعودیان و وهابیان»، «سوریهٔ در دوران فتوحات اسلامی» و «عناصر ایرانی در لبنان» اشاره شده است.

منتقدان و نقدها

آثار اسلام‌شناسانه و سیره‌پژوهانهٔ لامنس، هم از نظر محتوایی و هم از نظر روش پژوهش، همواره مورد نقد همکاران غربی او و محققان مسلمان بوده است. از جمله پژوهشگران مشهوری که به نقد نظرات او پرداخته‌اند به کسانی چون لویی ماسینیون (سیره‌پژوه فرانسوی، درگذشت: ۱۹۶۲م)، کارل هاینریش بِکِر (اسلام‌شناس آلمانی، درگذشت: ۱۹۳۳م)، احمد محمد شاکر (محقق مسلمان مصری، درگذشت: ۱۹۵۸م)، عبدالرحمن بَدَوی (فیلسوف و محقق مصری، درگذشت: ۲۰۰۲م)، جرج جرداق (ادیب و محقق مسیحی لبنانی، درگذشت: ۲۰۱۴م)، محمد قزوینی (پژوهشگر ایرانی، درگذشت: ۱۳۲۸ش) و سید غلامرضا سعیدی (نویسندهٔ مذهبی، درگذشت: ۱۳۶۷ش) اشاره شده است.

به‌صورت کلی، پژوهش‌های او فاقد پیراستگی در تحقیق و رعایت امانت در نقل متون و فهم آنها دانسته شده است. آنچنان که برای نمونه، بدوی می‌نویسد که لامنس در آثارش پیوسته به صفحاتی از منابع ارجاع می‌دهد که آن مطلب در آن صحفه و آن کتاب اصلاً وجود ندارد. همچنین، می‌گوید که او متون را به‌صورت گزینشی انتخاب می‌کند، به‌گونه‌ای بداندیشانه می‌فهمد و تفسیری تحریف‌آمیز از آنها ارائه می‌کند. از نظر او، این همه ناشی از خبث نیت و دشمنی او با اسلام بوده است.

کتاب اسلام: باورها و نظام‌های اجتماعی آن

در زمینهٔ سیره‌پژوهی‌ نبوی

دربارهٔ نظرات شکاکانه‌ٔ لامنس دربارهٔ منابع سیرهٔ نبوی گفته شده که این رویکرد تأثیراتی در روند سیره‌پژوهی و سیره‌پژوهان بعدی، ازجمله یوزف شاخت (درگذشت: ۱۹۶۹م) و مایکل کوک داشته است؛ با این حال، چون امکان نگارش سیره‌ای تاریخی برای پیامبر(ص) را از میان می‌برده، فقط تعداد معدودی از سیره‌پژوهان غربی از آن پیروی کردند.

در نقدی دیگر، از بِکِر نقل شده که لامنس تنها احادیثی را که مؤید ادعایش بوده نقل کرده و تمام شواهدی را که با ادعایش در تعارض قرار داشته را نادیده گرفته است؛ ازجمله احادیثی که چهرهٔ مثبتی از پیامبر(ص) نشان می‌دهند. بکر این رویکرد منفی را ناشی از این دانسته که لامنس کشیشی کاتولیک بوده و براساس تعصب دینی عمل می‌کرده است. در همین زمینه، بَدَوی نظرات لامنس را غیرمتکی به دلایل عقلی و نقلی، حاصل پیش‌فرض‌های عقیدتی و ناشی از ناتوانی او از بهره‌گیری از منابع تاریخی برشمرده است.

در زمینهٔ سیره‌پژوهی اهل‌بیت(ع)

در زمینهٔ سیره‌پژوهی ائمه(ع)، مهم‌ترین ایراد آثار او عدم رعایت اصل بی‌طرفی دانسته شده است. عامل این بی‌طرفی علاقهٔ تعصب‌آمیز او به بنی‌امیه دانسته شده است؛ علاقه‌ای که عامل آن ناشناخته دانسته شده است. بر این اساس، برای نمونه گفته شده که قاعدهٔ لامنس در زمینهٔ سیرهٔ اهل‌بیت‌(ع) این بوده که قداست روایت‌شده در منابع سیره برای اهل‌بیت(ع) بازتاب سیاسی مقابلهٔ علویان با بنی‌امیه بوده است.

گفته شده که او در آثارش دربارهٔ امام علی(ع)، حضرت زهرا(س)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) برای قداست‌زدایی از آنان کوشیده است. این کوشش دربارهٔ حضرت زهرا(س) آنچنان بوده که ماسینیون در واکنش، با نقد رویکرد لامنس، به ترسیم جایگاه معنوی و قداست معنوی حضرت زهرا(س) پرداخته است. نمونه‌ای دیگر، دربارهٔ امام حسن(ع) نقل شده که لامنس کوشیده، با نادیده‌گرفتن گزارش‌های تاریخی شهادت امام با توطئهٔ معاویه، دلیل توهین‌آمیزی برای درگذشت امام حسن(ع) بیان کند؛ دلیلی که جایگاه قداست‌آمیز امام را تخریب کند.

در زمینهٔ تاریخ امویان

در زمینهٔ تاریخ امویان، تلاش او برای نشان‌دادن چهره‌ای مثبت از امویان و شخصیت‌های مشهور آن، ازجمله معاویه و یزید، مورد نقد قرار گرفته است. ازجمله قزوینی در نقدی بر نظر او، که حجاج بن یوسف ثقفی را عادل‌ترین حاکم اسلامی خوانده و همهٔ مورخان اسلامی را متهم به بدگویی تعمدی از او کرده، نوشته است: چون هیچ نگاشتهٔ تاریخی از زمان حجاج، به‌جز آثار مورخان اسلامی نمانده، پس لامنس چگونه از مطلبی مطلع شده که مورخان اسلامی از آن اطلاعی ندارند.

زندگی‌نامه

به‌گزارش برخی منابع، هنری لامنس اول ژوئیهٔ ۱۸۶۲م در شهر خنت (Ghent) در بلژیک به‌دنیا آمد. در جوانی به بیروت رفت و در دانشگاه یسوعیان (شاخه‌ای از مسیحیت کاتولیک) به‌تحصیل پرداخت. در سال ۱۸۷۸م، تعلیمات روحانی خود را در دیری یسوعی‌ در دهکدهٔ غَزیر در کوهستان‌های لبنان آغاز کرد. سپس، طی پنج سال را به آموختن علوم بلاغی، خطابه و زبان‌های گوناگون، چون یونانی و عربی، گذراند.

نقل شده که لامنس، در سال ۱۸۸۶م، با مقام کشیشی در دانشکدهٔ يسوعى بيروت معلم شد و به تدریس تاریخ و جغرافیا پرداخت. به‌نقل از منابع، هنگامی که مرکز مطالعات شرقی وابسته به دانشکده یسوعی‌ها در سال ۱۹۰۷م تأسیس شد، لامنس در آن جا استاد تاریخ اسلامی شد و فعالیت‌های اسلام‌شناسانه خود را گسترش داد. گزارش شده که لامنس از سال ۱۹۲۷م به مدیریت مجلهٔ المشرق رسید؛ فصلنامهٔ که یسوعی‌های بیروت آن را منتشر می‌کردند. یسوعیان بیروت نشریهٔ تبلیغی دیگری داشتند به نام البشیر که در دو دوره لامنس مدیریت آن را برعهده داشت.

گفته شده که او، با آنکه توان نگارش به زبان عربی را داشت، برای فراگیرشدن بیشتر، مقالات اسلام‌شناسانه خود را به زبان فرانسه می‌نوشت و پس از ترجمه به عربی در این مجلات منشر می‌کرد. لامنس در ۲۳ آوریل ۱۹۳۷م درگذشت و در گورستان دانشگاه یسوعیان بیروت به‌خاک سپرده شد. گزارش شده که از او دولت‌های لبنان، بلژیک و فرانسه، با اعطای نشان‌هایی، تقدیر کردند.