کلام و جامعه: تاریخ اندیشهٔ دینی در صدر اسلام در سدههای دوم و سوم هجری
مترجم
گروه مترجمان به ویراستاری سید محمدرضا بهشتی
مشخصات نشر
انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب
کلام و جامعه، نوشتهٔ یوزِف فان اِس (۱۹۳۴-۲۰۲۱م)، اثری مرجع و کلاسیک دربارهٔ کلام اسلامی در سدهٔ دوم و سوم هجری قمری که در آن کوشش شده تصویری از جامعه اسلامی در این دو قرن از چشمانداز ارتباط متقابل دانش کلام اسلامی و جامعه نوبنیاد ارائه شود. در کتاب کلام و جامعه، مباحث مربوط به تشیع و کلام شیعه در قسمتهای مختلف کتاب مورد بحث قرار گرفته است؛ برای نمونه در ذیل بخش کوفه مباحث مفصلی دربارهٔ فرق مختلف شیعه و برخی عقاید شیعی، از جمله رجعت، بداء، عصمت و تقیه، آمده است. تکیه بیش از حد نویسنده بر منابع اهلسنت در این قسمتها و تقطیع و تفسیر روایات شیعی از جمله نقدهای واردشده بر این کتاب است.
کتاب کلام و جامعه بهلحاظ استناد کمنظیر و رویکرد نویسندهٔ آن نوین، عالمانه و منصفانه تلقی شده است. مهمترین نوآوری این کتاب، پیوند اندیشههای کلامی با خاستگاهها و تحولات اجتماعی جامعهٔ اسلامی در قرن دوم و سوم قمری دانسته شده است. کتاب کلام و جامعه از سال ۱۹۹۱ تا ۱۹۹۷م، به زبان آلمانی و در شش جلد منتشر شده و به فارسی، عربی و انگلیسی ترجمه شده است. این کتاب در سال ۱۳۷۷ش بهعنوان کتاب سال جمهوری اسلامی، در رشتهٔ مطالعات اسلامی، انتخاب شده است.
جایگاه و ویژگیها
کلام و جامعه نوشتهٔ یوزِف فان اِس، کتابی مرجع،[۱] کلاسیک[۲] و مهم[۳] دربارهٔ کلام اسلامی در سدهٔ دوم و سوم هجری قمری دانسته شده که در آن شیوهای نوین در پژوهشهای کلام اسلامی ارائه شده است.[۴] این کتاب در سال ۱۳۷۷ش بهعنوان کتاب سال جمهوری اسلامی، در بخش ششمین دورهٔ جایزهٔ جهانی کتاب سال در رشتهٔ مطالعات اسلامی، انتخاب شده است.[۵]
بهگزارش اولریش رودولف، از شاگردان فان اس، این کتاب از سال ۱۹۹۱ تا ۱۹۹۷م، به زبان آلمانی و در شش جلد، با عنوان کامل «کلام و جامعه در سدههای دوم و سوم هجری: تاریخ اندیشهٔ دینی در صدر اسلام» منتشر شده است.[۶]
بهگفته نویسنده در مقدمه کتاب، کوشش او در ارائهٔ تصویری از جامعه اسلامی در دو قرن دوم و سوم قمری از چشمانداز ارتباط متقابل دانش کلام اسلامی و جامعه بوده است؛ اینکه چگونه جامعه اسلامی تلاش کرده هویت خود را در علم کلامِ مدنظر خود بهعنوان «عقیدهٔ صحیح دینی» تجسم بخشد و اینکه چگونه کلام توانسته در ایجاد هویتهای جزئیتر برای گروههای مختلف مسلمانان ایفای نقش کند.[۷]
سید محمدرضا بهشتی، ویراستار علمی ترجمهٔ فارسی کتاب، معتقد است که این کتاب بهلحاظ استناد کمنظیر است؛ زیرا نویسنده در آن به بیش از چهار هزار منبع از منابع اسلامی و غیر آن مراجعه کرده است.[۸] او مراجعه به این کتاب را برای پژوهشگران کلام اسلامی، لازم دانسته و معتقد است که در هر پژوهشی در تاریخ کلام دو قرن اول قمری لازم است مطالب این کتاب مورد توجه قرار گیرد.[۹]
بهگفتهٔ بهشتی، در کتاب کلام و جامعه ایدههای قابل توجهی برای پژوهش در حیطه کلام اسلامی وجود دارد که میتواند آغازی برای پژوهشهای کلامی دیگر باشد.[۱۰] از نظر او، هرچند که ممکن است خوانندگان پژوهشگر این کتاب با برخی مطالب آن موافق نباشند، رویکرد عالمانه و منصفانه نویسنده میتواند دلیلی برای اعتماد کلی به مطالب کتاب در پژوهشهای بعدی باشد.[۱۱]
بهشتی معتقد است گستره مباحث مطرحشده در کتاب کلام و جامعه در رشتههایی چون فلسفه، کلام، تاریخ، زبانها، هنر، علوم اجتماعی و علوم سیاسی موجب شده که نویسنده بتواند از مفاهیم بنیادین این رشتهها برای تبیین موضوعات کلامی بهره بگیرد.[۱۲] امری که موجب شده این کتاب از یکسو از جذابیت بالایی برخوردار شود و از سوی دیگر پیگرفتن مطالب آن برای خوانندگان با دشواریهایی همراه باشد.[۱۳]
تصویر شیعه در کتاب
در کتاب کلام و جامعه، مباحث مربوط به تشیع و کلام شیعه در قسمتهای مختلف مورد بحث قرار گرفته است.[۱۴] برای نمونه، در بخش شام، برای نشاندادن تغییر زمانمند نگاه شامیان به تشیع و امامان شیعه(ع) به نقلهایی اتکا کرده است: از جمله اینکه در زمانی شامیان پروایی نداشتند که از قول امام علی(ع) نقل کنند که جبرئیل به پیامبر(ص) بشارت داده که ابوبکر افضل امت است و جانشین او میشود؛ اما در زمانی دیگر عالمی شامی معتقد شد که امام علی(ع) در رخداد قتل عثمان دست نداشته است. بهنظر فان اس، چنین سخنی در ارتباط با تغییر نگرشهای کلامی مردم شام راجع به تشیع سخنی حائز اهمیت است.[۱۵]
همچنین، در ذیل بخش کوفه در کتاب کلام و جامعه به شیعه و فرق آن پرداخته شده است: آنچنان که مباحث مفصلی دربارهٔ شیعیان سیاسی کوفه، زیدیه و امامیه آورده است.[۱۶] همچنین، در این بخش به برخی عقاید شیعی از جمله رجعت، بداء، عصمت و تقیه پرداخته است؛ برای نمونهای درباره تقیه چنین آمده است: در کلام شیعی، هنگامی که برای امام این حق را قائل شدند که در قبال پیروان خود نیز تقیه کند، این خود نقطهٔ آغازی برای اعتراض زیدیه به این آموزه و جدایی آنان شد.[۱۷]
گزارش محتوا
رودولف محتوای چهار جلد اول کتاب کلام و جامعه را در چهار محور اصلی گزارش کرده است:
ترجمهٔ عربی کلام و جامعهمقدمهای دربارهٔ ویژگیهای اساسی دین اسلامی در قرن اول هجری قمری؛ شامل مباحثی دربارهٔ عقیدهٔ ختم نبوت، اعتقاد هریک از فرق کلامی به برگزیدگی در نجاتبخشی، مباحث مربوط به ایمان و رستگاری، ماهیت قرآن و جبر و اختیار.[۱۸]
گزارشی مفصل با ساختاری جغرافیایی دربارهٔ ولایات اسلامی در قرن اول هجری قمری؛ شامل پنج منطقه شام، عراق، ایران، حجاز و مصر.[۱۹]
هستهٔ نظری کتاب که در آن به یکپارچگی اندیشهٔ اسلامی و شکوفایی دانش کلام نزد مسلمانان پرداخته شده و بر اندیشهٔ معتزله در قرن سوم قمری و حوزهٔ پیرامون آنها تمرکز شده است.[۲۰]
یک جمعبندی تاریخی مسئلهمحور که در آن همهٔ موضوعات مهم کلام اسلامی (تصویر خدا، تصویر انسان، آخرتشناسی، ایمان، گناه، نبوت، معرفتشناسی، جامعه و رهبری سیاسی) از نو و بهنحوی نظاممند مورد بررسی قرار گرفته است.[۲۱]
نویسنده در جلدهای پنجم و ششم برخی متون کلامی قرن دوم و سوم را به زبان آلمانی ترجمه کرده است.[۲۲] گفته شده که غرض نویسنده از اضافهکردن این دو جلد بیان نمونههایی برای نظامهای کلامی است که در متن کتاب مورد بررسی قرار گرفته است؛[۲۳] همچنین، ارائه منبع برای خوانندگانی که مایل هستند بهطور مستقل در مباحث طرحشده در کتاب کنکاش و انتقاد کنند.[۲۴]
نوآوریها
نوآوریهای موجود در کتاب کلام و جامعه در سه موضوع صورتبندی شده است:[۲۵]
در این کتاب تلاش شده بهجای نوشتن شرححال جمعی پیروان یک نحلهٔ کلامی با تکیه بر زندگی و آثار متکلمان، تا آنجا که مقدور است، آراء آنان را به تفکیک مورد توجه قرار دهد و جایگاه آنان را در کل یک نحله یا جریان فکری معلوم سازد.
با تقسیم عالم اسلامی به پنج حوزه جغرافیایی-فرهنگی (شام، عراق، ایران، حجاز و مصر) وضعیت هر یک از این نحلههای کلامی در این حوزهها بهگونهای مستقل و در نسبت با یکدیگر مورد کاوش قرار گیرد؛ این شیوه موجب شده که بسیاری از مناسبات میان نحلهها که بهسبب نگاه کلی به آنها نادیده میماند در این نحوهٔ از پژوهش مورد توجه قرار گیرد.
سومین و مهمترین نوآوری در این کتاب، پیوند اندیشههای کلامی با خاستگاهها و تحولات اجتماعی جامعهٔ اسلامی در قرن دوم و سوم قمری است؛ امری که در عنوان کتاب بازتاب یافته است. توجه به شرایط اجتماعی هر یک از حوزههای پنجگانه جغرافیایی-فرهنگی جهان اسلام و نیز زندگی متکلمان و شکلگیری نحلههای کلامی، چشمانداز جدیدی است که زوایای کمتر شناختهشده را در مباحث کلام اسلامی روشن میکند.
گزارش نقدها
بر کتاب کلام و جامعه نقدهایی وارد شده است؛ از جمله:
کتاب بیشتر شبیه کتابی رجالی یا تاریخی است، نه کلامی؛ به همین دلیل نویسنده در مباحث کتاب چندان داوری و نتیجهگیری نمیکند و به نقل عقاید و نظرات کلامی بسنده میکند.[۲۶]
در بسیاری از قسمتهای کتاب انسجامی بین مطالب وجود ندارد؛ گویی نقلهای تاریخی برش داده شده و کنار هم قرار داده شده است.[۲۷]
در بسیاری از جاهای کتاب انتخاب عناوین و ارتباط بین مطالب روشن نیست؛ برای مثال، در جلد اول کتاب دلیل انتخاب سه عنوان «ایمان و وعده بهشت»، «وقوف به گناه و مسئولیت فردی» و «موهبت الهی و تقدیر» مشخص نیست.[۲۸]
بهلحاظ روشی، شیوۀ کار نگارنده هرچند بهخوبى مواضع فكرى انديشمندان کلامی را بازیابی میكند، قادر نيست تحولات و تطورات فكرى متكلمان را بازنمایى سازد؛ از این رو، دلیل متفاوتشدن آراء آنان را در نظر نمىآورد.[۲۹]
در قسمتهایی که به تشیع پرداخته شده، عموماً به منابع اهلسنت تکیه شده است.[۳۰] در مواردی هم که به کتابهای شیعی استناد شده، گاهی تکیه بر احادیث ضعیف است، گاهی نویسنده بدون در نظر گرفتن قراین روایت را تفسیر کرده و گاهی آن را تقطیع کرده که منجر به بدفهمی آن شده است.[۳۱]
ترجمهها
ترجمهٔ فارسی کلام و جامعه
بهشتی، ویراستار علمی ترجمهٔ فارسی کتاب، دشواری مباحث و گستردگی مطالب کتاب کلام و جامعه را دلیلی برای دشواری ترجمه آن به زبانهای دیگر برشمرده است.[۳۲] بهگفتهٔ او کوشش برای ترجمه این کتاب به زبانهای دیگر با تأخیر فراوان و کندی صورت گرفته است؛[۳۳] امری که نویسنده هم به آن در مقدمهٔ خود بر ترجمهٔ فارسی کتاب اذعان کرده است.[۳۴] این تأخیر و کندی بهگونهای دانسته شده که ترجمه انگلیسی نخستین جلد کتاب در سال ۲۰۱۷م به انجام رسیده است.[۳۵]
بهنوشتهٔ بهشتی، اقدام برای ترجمه این اثر به زبان عربی برای نخستینبار در سال ۲۰۰۸م با انتشار جلد اول آن صورت گرفت.[۳۶] از نظر او، این ترجمه که دارای غلطها، نارساییها و بیدقتیهای فراوانی بوده انتقادات زیادی را برانگیخت؛ بهگونهای که مایهٔ ناخرسندی مؤلف گردید.[۳۷] بهگزارش بهشتی، برگردان عربی جلد دوم در سال ۲۰۱۶م بهتر از برگردان جلد اول بود، اما آن هم از دقت لازم در فهم متن و برگردان اصطلاحات برخوردار نبود.[۳۸]
سومین برگردان کلام و جامعه به زبانهای دیگر ترجمهٔ فارسی آن تلقی شده است.[۳۹] این برگردان با انتشار ترجمهٔ جلد اول این کتاب، در سال ۱۳۹۷ش، توسط گروهی از مترجمان با ویراستاری علمی سید محمدرضا بهشتی انجام گرفت و توسط انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب بهچاپ رسید.[۴۰] تا آذرماه ۱۴۰۴ش، پنج جلد از این اثر بهفارسی درآمده است.[۴۱] بر ترجمهٔ فارسی هم نقدهایی وارد شده است.[۴۲]
یوزف فان اس (۱۹۳۴-۲۰۲۱م)، استاد دانشگاه توبینْگِن و از مدرسان و پژوهشگران نامدار اسلامشناسی و یکی از متخصصان اثرگذار در رشتهٔ کلام اسلامیِ مربوط به سدههای نخستین برشمرده شده است.[۴۳] کتاب کلام و جامعه مهمترین اثر او دانسته شده که موجب شهرت جهانی او در محافل علمی شده است.[۴۴]
در جوامع علمی بین المللی از فان اس با اعطای جوایز متعدد و عضویت در آکادمیهای مختلف تجلیل شد.[۴۵] بهنوشتهٔ رودولف، فان اس در جهان اسلام، از ایران تا مراکش، همواره مورد احترام بود؛ بهطوری که به عضویت جوامع علمی این کشورها (انجمن فلسفهٔ ایران، آکادمی علوم تونس و آکادمی علوم عراق) در آمده بود.[۴۶] از نظر او، این احترام در کشورهای اسلامی برای او بهترین نشان افتخار برای یک پژوهشگر مطالعات اسلامی است.[۴۷]
فان اس، یوزف، کلام و جامعه (تاریخ اندیشهٔ دینی در صدر اسلام در سدههای دوم و سوم هجری)، ترجمهٔ فرزین بانکی و احمدعلی حیدری، قم، انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۴۰۱ش.
