دروازه قرآن
 | |
| نام | دروازه قرآن |
|---|---|
| کشور | ایران |
| استان | فارس |
| شهرستان | شیراز |
| اطلاعات اثر | |
| نامهای قدیمی | دروازه اصطخر، دروازه اصفهان |
| دیرینگی | آلبویه |
| اطلاعات بازدید | |
| امکان بازدید | فعال |
دروازه قرآن بنایی تاریخی در ورودی شهر شیراز است که در دوره آلبویه ساخته شد و در دورههای مختلف از جمله زندیه و قاجار بازسازی شد. بنای کنونی مربوط به سال ۱۳۲۷ش است. نامگذاری به دلیل آن است که در گذشته نسخههایی از قرآن، بر بالای آن نگهداری میشد و مردم برای تبرک از زیر آن عبور میکردند.
این دروازه پیشتر با نامهای «دروازه اصطخر» و «دروازه اصفهان» شناخته میشد و نام فعلی از دوران صفویه یا زندیه رواج یافته است.
دروازه قرآن در سفرنامهها و نقاشیهای تاریخی ثبت شده و از نمادهای شهر شیراز و بخشی از هویت تصویری آن به شمار میآید.
تاریخچه
دروازه قرآن از آثار تاریخی شهر شیراز است که در دوره حکومت عضدالدوله دیلمی (حکومت: ۳۳۸-۳۷۲) از آل بویه ساخته شد.[۱] این بنا در زمان کریمخان زند (حکومت: ۱۱۶۳-۱۱۹۳) بازسازی گردید و در بالای آن اتاقکی ساختند و دو قرآن در آن قرار دادند. در زلزله سال ۱۲۳۹ق دروزاه تخریب شد و سپس به دستور محمدزکی خان نوری، وزیر فتحعلیشاه قاجار دوباره بنا گردید.
در سال ۱۳۱۵ش برای تعریض جاده، بنا به طور کامل تخریب شد و قرآنهای آن به موزه انتقال یافت.[۲] بنای کنونی در سال ۱۳۲۷ش به همت حسین ایگار (معروف به اعتمادالتجار)، و در ابعادی بزرگتر از بنای پیشین ساخته شد و قرآنی بر بالای آن قرار گرفت.[۳] بر بدنه این بنا، آیاتی از قرآن به خط ثلث و نسخ نوشته شده است؛ در پیشانی شمالی طاق: آیه «إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدي لِلَّتي هِيَ أَقْوَم»[۴] در پیشانی جنوبی: آیه «قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهيراً»[۵] و در گوشه غربی: آیه «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْر»[۶] و در گوشه شرقی «وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُون»[۷] نقش شده است.[۸]
نامهای متفاوت
این دروازه تا سده هفتم یا هشتم قمری به نام «دروازه اصطخر» خوانده میشده و در حکومت امامقلیخان، امیر فارس در سده یازدهم، نام آن به «دروازه اصفهان» تغییر یافت. گفته میشود که نام دروازه قرآن از دوران صفویه یا زندیه رواج یافته است.[۹]
قرآنهای نفیس
قرآن بایْسُنْقُر میرزا، شاهزاده تیموری سده نهم قمری، مدتی در دروازه قرآن شیراز نگهداری میشد اما بعدها به تاراج رفت و قطعاتی از آن در موزهها و کتابخانههای جهان پراکنده است.[۱۰] همچنین قرآن معروف به هِفْدَه مَن پس از تخریب دروازه در سال ۱۳۱۵ش به موزه پارس منتقل شد و گفته میشود توسط ابراهیم سلطان شاهزاده تیموری سده ۹ق نگاشته شده است.[۱۱]
تبرکجویی به قرآنهای دروازه
در دوره کریمخان زند، مردم در ابتدای هر ماه از زیر دروازه قرآن به قصد تبرک و در امان ماندن از بلایا عبور میکردند. این رسم تا تخریب دروازه در عصر رضاخان پهلوی ادامه داشته، اما پس از آن، با نبود قرآن، از بین رفته است.[۱۲]
جایگاه نمادین
دروازه قرآن، مورد توجه جهانگردان بوده و قدیمیترین تصویر شهر شیراز از چشمانداز آن ترسیم شده است.[۱۳] در برخی نقاشیهای قدیمی اروپاییان از شیراز، نیز این بنا به تصویر کشیده شده است.[۱۴] دروازه قرآن امروزه از نمادهای شهر شیراز به حساب میآید و بخشی از هویت تصویری این شهر را شکل میدهد.[۱۵]
پانویس
- ↑ خلیلیان و دیگران، «در جستوجوی ورودی شیراز، بررسی تغییرات منظر ورودی شهر شیراز - دروازه قرآن - از پیش از قاجار تا امروز»، ص۸۱-۸۰.
- ↑ خلیلیان و دیگران، «در جستوجوی ورودی شیراز، بررسی تغییرات منظر ورودی شهر شیراز - دروازه قرآن - از پیش از قاجار تا امروز»، ص۸۳-۸۱.
- ↑ خلیلیان و دیگران، «در جستوجوی ورودی شیراز، بررسی تغییرات منظر ورودی شهر شیراز - دروازه قرآن - از پیش از قاجار تا امروز»، ص۸۴.
- ↑ سوره اسراء، آیه ۹.
- ↑ سوره اسراء، آیه ۸۸.
- ↑ سوره حجر، آیه ۹.
- ↑ سوره حجر، آیه ۹.
- ↑ «مجموعه عکس/ دروازه قرآن شیراز در گذر ایام»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ احمدی، هوایی، «بازشناسی دروازههای شهر شیراز»، ص۴۳.
- ↑ خرمشاهی، بهاءالدین، «چند قرآن نفیس جدید الانتشار»، ص۴۱.
- ↑ هراتی، محمدمهدی، «از کتابت قرآنی خراسان بزرگ تا عصر تیموریان، پانصد سال کتابت قرآن»، ص۴۸ و ۴۹؛ افشار، ایرج، «سفرنامه عباس اقبال به شیراز»، ص۵۹۱؛ میرزا ابوالقاسمی، محمدصادق، «قرآن هفده من»، ص۲۳۵-۲۳۳.
- ↑ خلیلیان و دیگران، «در جستوجوی ورودی شیراز، بررسی تغییرات منظر ورودی شهر شیراز - دروازه قرآن - از پیش از قاجار تا امروز»، ص۸۱ و ۸۳.
- ↑ احمدی، هوایی، «بازشناسی دروازههای شهر شیراز»، ص۴۳ و ۴۴؛ چیزفهم دانشمندیان و بهزادفر، «حفاظت از منظر شهری تاریخی با بهرهگیری از تکنیک سطوح حفاظت بصری (VPS) (مورد کاوی: منظر شهری تاریخی دروازه قرآن شیراز)»، ص۱۴۸.
- ↑ خلیلیان و دیگران، «در جستوجوی ورودی شیراز، بررسی تغییرات منظر ورودی شهر شیراز - دروازه قرآن - از پیش از قاجار تا امروز»، ص۸۱.
- ↑ جمالیان و دیگران، «واکاوی عوامل معماری مؤثر بر بازتولید هویت در ورودیهای شهری (مطالعه موردی دروازه قرآن شیراز)»، ص۲۱.
منابع
- قرآن
- احمدی، محمدرضا و فاطمه هوایی، «بازشناسی دروازههای شهر شیراز» در مجله پژوهشهای مرمت و معماری ایرانی اسلامی، ش۵، زمستان ۱۳۹۸ش.
- افشار، ایرج، «سفرنامه عباس اقبال به شیراز» در مجله یغما، ش۳۲۸، دی ۱۳۵۴ش.
- جمالیان، سمیه و دیگران، «واکاوی عوامل معماری مؤثر بر بازتولید هویت در ورودیهای شهری (مطالعه موردی دروازه قرآن شیراز)» در فصلنامه علمی پژوهشی مدیریت شهری و روستایی، ش۷۵، تابستان ۱۴۰۳ش.
- چیزفهم دانشمندیان، مهسا و مصطفی بهزادفر، «حفاظت از منظر شهری تاریخی با بهرهگیری از تکنیک سطوح حفاظت بصری (VPS) (مورد کاوی: منظر شهری تاریخی دروازه قرآن شیراز)» در فصلنامه علمی پژوهش و برنامه ریزی شهری، ش۴۱، تابستان ۱۳۹۹ش.
- خرمشاهی، بهاءالدین، «چند قرآن نفیس جدید الانتشار»، در مجله پیام جاویدان، ش۷، تابستان ۱۳۸۴ش.
- خلیلیان، سیما و دیگران «در جستوجوی ورودی شیراز، بررسی تغییرات منظر ورودی شهر شیراز - دروازه قرآن - از پیش از قاجار تا امروز»، در مجله منظر، ش۵۷، زمستان ۱۴۰۰ش.
- میرزا ابوالقاسمی، محمدصادق، «قرآن هفده من» در مجله نامه بهارستان، ش۱۷، بهار و تابستان ۱۳۸۹ش.
- هراتی، محمدمهدی، «از کتابت قرآنی خراسان بزرگ تا عصر تیموریان، پانصد سال کتابت قرآن» در مجله کتاب ماه هنر، ش۶۹ و ۷۰، خرداد و تیر ۱۳۸۳ش.
- «مجموعه عکس/ دروازه قرآن شیراز در گذر ایام»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اسفند ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.