دختران شعیب
دختران شعیب دو تن از دختران حضرت شعیب هستند که در قرآن به عفت و حیای آنان اشاره شده و همچنین به ماجرای آشنایی و ازدواج موسی(ع) با یکی از آنان پرداخته شده است. قرآن از گفتوگوی موسی(ع) با دو زن چوپان در مَدیَن گزارش کرده، اما نام و نسب آنان را بیان نکرده است. با این حال، بیشتر مفسران شیعه و اهلسنت این دو زن را دختران شعیب پیامبر دانستهاند. قرآن دختر شعیب را با تعبیر «در حالی که با نهایت حیا گام برمیداشت» توصیف کرده است. مفسران نیز رفتار و ویژگیهای این دو دختر را نشانه عفت و نجابت آنان دانستهاند؛ ازاینرو دختران شعیب در فرهنگ اسلامی به الگویی از حیا و پاکدامنی شناخته شدهاند.
موسی(ع) پس از فرار از مصر و رسیدن به مدین، با دو دختر شعیب روبهرو شد که به دلیل حضور چوپانان دیگر، گوسفندان خود را آب نمیدادند. موسی به آنان کمک کرد و گوسفندانشان را آب داد. دختران پس از بازگشت، ماجرا را برای پدرشان بازگو کردند و شعیب دختر بزرگ خود را برای دعوت موسی فرستاد. شعیب پس از آشنایی با موسی، و آگاهی از علاقمندی دخترش به وی، از موسی برای دخترش خواستگاری کرد و موسی نیز پذیرفت. آیات مربوط به دختران شعیب، افزون بر گزارش این رویداد، از حضور اجتماعی آنان در قالب فعالیتهایی چون چوپانی، رفتوآمد در بیرون از خانه و گفتوگو با مرد نامحرم حکایت دارد. برخی پژوهشگران این آیات را دلیلی بر جواز مشارکت اجتماعی و اشتغال زنان با رعایت ضوابط شرعی دانستهاند.
معرفی
قرآن از دو زن یاد میکند که با موسی(ع) گفتوگویی داشتند.[۱] اگرچه در قرآن به نام و نسب این دو دختر اشارهای نشده،[۲] ولی اکثر مفسران شیعه[۳] و مفسران اهلسنت[۴] پدر این دو دختر را شعیب پیامبر دانستهاند. شعیب و دخترانش در شهر مَدیَن زندگی میکردند.[۵] شعیب از نوادگان ابراهیم(ع) و مادرش از فرزندان لوط(ع) بود.[۶]
نامهای مختلفی برای دو دختر شعیب ذکر شده است.[۷] برخی منابع نام دختر بزرگ را «صفورا»،[۸] «صفیرا» و «صفرا»[۹] و دختر کوچکتر را «لیا»[۱۰] و «صفیرا»[۱۱] ذکر کردهاند. در آیات ۲۳ و ۲۴ سوره قصص، ماجرای گفتوگوی موسی با دختران شعیب و یاریرساندن او به آنان گزارش شده[۱۲] و در آیات بعدی، گفتوگوی موسی با پدر آنان بیان شده است.[۱۳]
قرآن دختر شعیب را با تعبیر «در حالی که با نهایت حیا گام بر میداشت»[۱۴] توصیف کرده است. مفسران این تعبیر را چنین معنا کردهاند که حیای او در راه رفتنش آشکار بود[۱۵] و او بهگونهای راه میرفت که با عفت[۱۶] و خجلت[۱۷] همراه بوده است. همچنین دور ایستادن دختران شعیب از مردان چوپان و تأخیرشان در آبدادن به گوسفندانشان را نشان از عفت آنان برشمردهاند.[۱۸] مجموع دیدگاه قرآنی نسبت به دختران شعیب سبب گردید که این دختران الگویی برای نجابت مطرح شوند.[۱۹]
کمک موسی(ع) به دختران شعیب
براساس آیات قرآن، موسی(ع) پس از کشتن قبطی و فرار از مصر، با عبور از صحرا، وارد مدین شد.[۲۰] او در نزدیکی چشمه آبی، دو دختر چوپان، که دختران شعیب بودند[۲۱] را دید که دور از چوپانان دیگر ایستاده بودند و به گوسفندان خود آب نمیدادند.[۲۲] موسی(ع) متوجه ضعف این دو و عدم توانایی آنها بر انجام مقصودشان گشت.[۲۳] به همین جهت از روی شفقت آنها را مخاطب قرار داد[۲۴] و سؤال کرد که چرا به گوسفندهای خود آب نمیدهند.[۲۵] دختران شعیب حضور مردان را دلیل آوردند و بیان داشتند که پدر پیری دارند که نمیتواند این کار را انجام دهد.[۲۶] در نهایت، موسی، گوسفندان دختران شعیب را برده و آب داد.[۲۷]
دختران شعیب، زودتر از روزهای دیگر به خانه بازگشتند.[۲۸] شعیب علت را جویا شد و دختران آنچه اتفاق افتاده بود را برای وی تعریف کردند.[۲۹] شعیب دختر بزرگ خود را به دنبال موسی فرستاد.[۳۰] دختر نزد موسی رفت و گفت پدرم تو را فراخوانده تا اجر کاری که انجام دادهای بدهد.[۳۱]
پس از انجام گفتوگویی میان موسی و شعیب،[۳۲] دختر بزرگ شعیب[۳۳] که پاکی و درستکاری موسی را دیده بود به پدرش پیشنهاد داد وی را برای چوپانی استخدام کند.[۳۴] این دختر، موسی را قوی و امین توصیف کرد.[۳۵] در روایتی از امام کاظم(ع) دلیل توصیف موسی به امانتداری، رفتار او هنگام همراهیاش با دختر شعیب دانسته شده است. بر اساس این روایت، موسی از دختر شعیب خواست به جای حرکت در برابر او، پشت سرش راه برود و تنها راه را نشان دهد تا نگاهش متوجه او نشود.[۳۶] این مطلب با تفاوتهایی در تفاسیر شیعه[۳۷] و اهلسنت[۳۸] ذکر شده است.
ازدواج موسی با دختر شعیب
شعیب، به موسی پیشنهاد ازدواج با یکی از دختران خود را داد به این شرط که هشت سال برای وی کار کند و اگر هشت سال را به ده سال تکمیل کند، محبت کرده است.[۳۹] موسی(ع) پیشنهاد شعیب را پذیرفت.[۴۰] مفسران این سخن شعیب را پیشنهاد و وعده ازدواج دانستهاند، نه اجرای خود صیغه عقد[۴۱] از همین رو شعیب در این مرحله دختر مورد نظر را مشخص نکرد و تنها از «یکی از دو دخترم» سخن گفت.[۴۲] گفته شده از برخی نشانهها چنین بر میآید که دختر شعیب تحت تأثیر موسی(ع) قرار گرفته بود و حتی به وی علاقمند بود[۴۳] و این موضوع برای شعیب احراز شده بود[۴۴] و او در نهایت از موسی برای دختر خود خواستگاری کرد.[۴۵]
در نهایت موسی با دختر شعیب ازدواج کرد و پس از پایان دورهای که قرار بود برای شعیب کار کند، به همراه همسرش از نزد شعیب رفتند.[۴۶] موسی از این همسر صاحب فرزندانی شد.[۴۷] براساس برخی نقلها پس از وفات موسی(ع)، دختر شعیب علیه یوشع بن نون که جانشین موسی بود قیام کرد و خود را شایسته جانشینی موسی دانست که البته در این قیام شکست خورد.[۴۸] بر همین اساس، در برخی نقلها آمده است تعبیرِ «تبرّج جاهلیت نخستین» که در آیه ۳۳ احزاب ذکر شده، به دختر شعیب اشاره دارد؛ تعبیری که همسران پیامبر(ص) را از تبرّج و خودنمایی به شیوه «جاهلیت نخستین» نهی میکند.[۴۹]
حضور اجتماعی و اشتغال زنان
داستان دختران شعیب در قرآن، مستند تأیید اشتغال زنان در جامعه با حفظ ضوابط قرار گرفته است.[۵۰] آنان از راه چوپانی، برای کمک به اقتصاد و تأمین معاش خانواده تلاش میکردند.[۵۱] آیات قرآن، در داستان دختران شعیب، به برخی فعالیتها و رفتارهای اجتماعی آنان اشاره دارد؛ رفتن به بیابان، چوپانی، آبدادن به گوسفندان در کنار مردان و سخنگفتن با موسی بهعنوان یک مرد بیگانه.[۵۲] برخی با استناد به این داستان، حضور اجتماعی زنان و تعامل آنان با دیگران را در ادیان الهی مجاز دانستهاند، به شرط آنکه این تعاملات در چارچوب ادب و حیا صورت گیرد.[۵۳]
پانویس
- ↑ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۹، ص۲۹۲.
- ↑ مرادی خلج، «زنان صالح در قرآن»، ص۱۴۱.
- ↑ کاشانی، منهج الصادقین، ۱۳۳۶ش، ج۷، ص۶۴؛ مغنیه، التفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۶، ص۶۰.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۲۴، ص۵۹۰.
- ↑ شریف لاهیجی، تفسیر شریف لاهیجی، ۱۳۷۳ش، ج۳، ص۴۶۶.
- ↑ نوری، حضرت شعیب: پیامبر جامعهساز، ۱۳۹۴ش، ص۱۱.
- ↑ آلوسی، روح المعانی، ۱۴۲۵ق، ج۱۰، ص۲۶۹.
- ↑ کاشانی، منهج الصادقین، ۱۳۳۶ش، ج۷، ص۶۴.
- ↑ مرادی خلج، «زنان صالح در قرآن»، ص۱۴۱.
- ↑ مرادی خلج، «زنان صالح در قرآن»، ص۱۴۱.
- ↑ کاشانی، منهج الصادقین، ۱۳۳۶ش، ج۷، ص۶۴.
- ↑ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۵، ص۲۸۰.
- ↑ گلدار، «بررسی مهارتهای ارتباطی حضرت موسی علیه السلام و دختران شعیب در قرآن»، ص۵۷.
- ↑ سوره قصص، آیه۲۵.
- ↑ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۵، ص۲۸۳.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۷، ص۳۸.
- ↑ طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۱۰، ص۲۲۴.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۲۵.
- ↑ «دختران شعیب؛ الگوی نجابت»، تسنیم.
- ↑ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۹، ص۲۹۲.
- ↑ مغنیه، التفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۶، ص۶۰.
- ↑ شبستری، أعلام القرآن، ۱۳۷۹ش، ص۵۱۶.
- ↑ فضلالله، من وحی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۱۷، ص۲۸۴.
- ↑ ابنعربی، احکام القرآن، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۱۴۶۵.
- ↑ مغنیه، التفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۶، ص۵۹.
- ↑ طبرسی، تفسیر جوامع الجامع، ۱۳۷۷ش، ج۳، ص۲۱۵.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۲۴، ص۵۸۹.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۳، ص۲۸.
- ↑ طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۱۰، ص۲۲۴.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۷، ص۳۸۸.
- ↑ شبستری، أعلام القرآن، ۱۳۷۹ش، ص۵۱۶ - ۵۱۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۶، ص۵۹.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۲۶.
- ↑ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۵، ص۲۸۴.
- ↑ فضلالله، من وحی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۱۷، ص۲۸۶.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۳۶۷ش، ج۴، ص۱۹.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۱۳۸.
- ↑ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۰۲.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۶، ص۶۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۶، ص۶۶.
- ↑ بیضاوی، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، ۱۴۱۸ق، ج۴، ص۱۷۶.
- ↑ قرطبی، الجامع لأحکام القرآن، ۱۳۶۴ش، ج۱۳، ص۲۷۲.
- ↑ گلدار، «بررسی مهارتهای ارتباطی حضرت موسی علیه السلام و دختران شعیب در قرآن»، ص۶۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۶، ص۶۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۶، ص۶۵.
- ↑ سبزواری نجفی، ارشاد الاذهان، ۱۴۱۹ق، ص۳۹۴.
- ↑ شبستری، أعلام القرآن، ۱۳۷۹ش، ص۵۱۷.
- ↑ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۲۷.
- ↑ طبری آملی، بشارة المصطفی لشیعة المرتضی، ۱۳۸۳ق، ص۲۷۸.
- ↑ نگارش و دیگران، «کارآمدی زنان در عرصههای سیاسی - اجتماعی ...»، ص۱۴۶.
- ↑ مرادی خلج، «زنان صالح در قرآن»، ص۱۴۳.
- ↑ حقانی، «مطالعه تطبیقی حضور اجتماعی زن، چالشها و راهکارها»، ص۷۵.
- ↑ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۹، ص۲۹۲.
منابع
- ابنعربی، محمد بن عبدالله، احکام القرآن، بیروت، دار الجیل، ۱۴۰۸ق.
- آلوسی، سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: علی عبدالباری عطیة، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- بیضاوی، عبدالله بن عمر، انوار التنزیل و اسرار التأویل، تحقیق: محمد عبدالرحمن المرعشلی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- حقانی، ریحانه، «مطالعه تطبیقی حضور اجتماعی زن، چالشها و راهکارها»، اندیشه های قرآنی متفکران معاصر، شماره ۱۲۷، پاییز ۱۳۹۷ش.
- «دختران شعیب؛ الگوی نجابت»، تسنیم، تاریخ درج مطلب:۲۲ آبان ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۱۹ خرداد ۱۴۰۵ش.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش.
- زمخشری، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ سوم، ۱۴۰۷ق.
- سبزواری نجفی، محمد بن حبیبالله، ارشاد الاذهان الی تفسیر القرآن، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- شبستری، عبدالحسین، أعلام القرآن، قم، دفتر تبليغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۳۷۹ش.
- شریف لاهیجی، محمد بن علی، تفسیر شریف لاهیجی، تحقیق: میر جلالالدین حسینی ارموی (محدث)، تهران، دفتر نشر داد، چاپ اول، ۱۳۷۳ش.
- شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، محقق و مصحح: علیاکبر غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ دوم، ۱۳۹۵ش.
- شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، محقق و مصحح: علیاکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر جوامع الجامع، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، مدیریت حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۳۷۷ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه: محمدجواد بلاغی، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- طبری آملی، عمادالدین محمد، بشارة المصطفی لشیعة المرتضی، نجف، المکتبة الحیدریة، چاپ دوم، ۱۳۸۳ش.
- طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، چاپ دوم، ۱۳۷۸ش.
- فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
- فضلالله، سید محمدحسین، تفسیر من وحی القرآن، بیروت، دار الملاک للطباعة و النشر، چاپ دوم، ۱۴۱۹ق.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ یازدهم، ۱۳۸۳ش.
- قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، چاپ اول، ۱۳۶۴ش.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق و مصحح: سید طیب موسوی جزائری، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.
- کاشانی، ملا فتحالله، تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین، تهران، کتابفروشی محمد حسن علمی، ۱۳۳۶ش.
- گلدار، احمد، «بررسی مهارتهای ارتباطی حضرت موسی علیه السلام و دختران شعیب در قرآن»، مجله مشکوة، شماره ۱۱۸، بهار ۱۳۹۲ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- مدرسی، سید محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- مرادی خلج، محمدمهدی، «زنان صالح در قرآن»، بانوان شیعه، شماره ۲۳، بهار ۱۳۸۹ش.
- مغنیه، محمدجواد، تفسیر الکاشف، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- نگارش، حمید، فاطمه کریمی، معصومه حافظی، «کارآمدی زنان در عرصههای سیاسی - اجتماعی (با تاکید بر الگوسازی قرآن کریم)»، پژوهشهای سیاست اسلامی، شماره ۲۰، پاییز و زمستان ۱۴۰۰ش.
- نوری، محمد، حضرت شعیب: پیامبر جامعهساز، قم، دفتر فرهنگ معلولین، چاپ اول، ۱۳۹۴ش.