قناعت
امام علی علیهالسلام:
مِن شَرَفِ الهِمَّةِ لُزومُ القَناعَةِ (ترجمه: پایبندی به قناعت، از والایی همّت است.)
تصنیف غررالحکم و درر الکلم ص۳۹۱، ح ۸۹۹۹
قناعت در مقابل حرص،[۱] به معنای بسندهکردن به مقدار مورد نیاز،[۲] خرسندی به قسمت[۳] و حفظ نفس از زیادهخواهی تعریف شده است.[۴] امام علی(ع) قناعت را نه به معنای کممصرفی افراطی، بلکه بهرهمندی به اندازه کفایت دانسته[۵] و مبارزه با حرص را نخستین گام تحقق آن معرفی کرده است.[۶] ایشان همچنین قناعت را در سطح سیاسی و اقتصادی، عامل حفظ آبرو، ثبات و خودکفایی ملتها بر شمرده[۷] و کارگزاران خود را به دقت در مصرف بیتالمال و پرهیز از اسراف، با ذکر مثالهایی چون باریک کردن نوک قلم و کاهش فاصله سطرها، سفارش کرده است.[۸] در روایات نیز بر اهمیت قناعت تاکید شده و آمده است که هیچ گنجی پربهاتر از آن نیست[۹] و پیامبر اکرم (ص) فردی را که با هدایت اسلامی و معیشت در حد کفاف، روحیۀ قناعت داشته باشد، ستودهاند.[۱۰]
عالمان علم اخلاق برای قناعت، دو مرتبه عالی و اعلی قائل شدهاند؛ مرتبه عالی به رضایت به حد ضرورت و کفاف زندگی اشاره دارد، درحالی که مرتبه اعلی رضایت به کمتر از آن را در بر میگیرد.[۱۱]
در روایات اسلامی، افراد قانع با همت بلند[۱۲] و شکرگزاری فراوان معرفی شدهاند[۱۳] و برای قناعت، فواید معنوی و اجتماعی متعددی بیان شده است از جمله کسب رضایت خداوند،[۱۴] افزایش عزت نفس،[۱۵] سبک شدن حسابرسی در روز قیامت[۱۶] و بینیازی از مردم.[۱۷] همچنین در روایات مفهوم «حیات طیبه» یا زندگی پاک و خوش را با قناعت تفسیر کردهاند.[۱۸]
در تفسیر آیه ۳۶ سوره حج، تفاوتی میان «قانع» و «مُعْتَر» بیان شده است؛ «قانع» کسی است که با دریافت آنچه به او داده میشود، خشنود میگردد و اعتراضی نمیکند، درحالی که «معتر» فردی است که برای درخواست نزد شما میآید و حتی پس از دریافت کمک ممکن است راضی نشده و اعتراض کند.[۱۹]
پانویس
- ↑ نراقی، معراج السعاده، ۱۳۸۷ش، ص۳۶۴.
- ↑ راغب اصفهانی، المفردات، ۱۴۱۲ق، ص۴۱۳؛ طریحی، مجمع البحرین، ۱۴۱۶ق، ج۴، ص۳۸۴.
- ↑ ابنمنظور، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ذیل واژه «قَنَعَ»
- ↑ معطوف، المنجد فی اللغة والأعلام، ۱۴۱۵ق، ص۶۵۷.
- ↑ شریف الرضی، نهج البلاغة (ترجمه دشتی)، ۱۳۸۴ش، ص۷۰۴.
- ↑ تمیمی آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ۱۳۸۷ش، ج۵، ص۶۶.
- ↑ خادم الذاکرین، اخلاق اسلامی در نهجالبلاغه، ۱۳۸۲ش، ص۳۵۸.
- ↑ مجلسی، بِحارُ الاَنوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۱. ص۱۰۵.
- ↑ ناظمزاده قمی، جلوههای حکمت، ۱۳۷۵ش، ص۴۴۷.
- ↑ پاینده، نهج الفصاحه، ۱۳۸۲ش، شماره ۱۹۸۰.
- ↑ مهدوی کنی، نقطههای آغاز در اخلاق عملی، ۱۳۷۵ش، ص۶۳۶.
- ↑ محمدی ری شهری، میزان الحکمة، ۱۳۸۹ش، ج۲، ح۱۶۸۶۳.
- ↑ دیلمی، إرشاد القلوب، ۱۳۷۶ش، جزء اول، ص۱۱۸.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۷۵ش، ج۳، ص۲۰۷.
- ↑ محمدی ری شهری، میزان الحکمة، ۱۳۸۹ش، ج۲، ح۱۶۸۶۰.
- ↑ محمدی ری شهری، میزان الحکمة، ۱۳۸۹ش، ج۸، ص۲۸۲-۲۸۳.
- ↑ کلینی، الکافی.۱۳۷۵ش، ج۳. ص۲۰۹.
- ↑ سید رضی، نهج البلاغة، ۱۴۱۴ق، حکمت ۲۲۹، ص۵۰۹؛ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۸، ص۳۴۵؛ شیخ طوسی، الأمالی، ۱۴۱۴ق، ص۲۷۵؛ بحرانی، تفسیر البرهان، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۴۵۳؛
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۱۰۸.
منابع
- ابنمنظور، جمال الدین، لسان العرب، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۴ق..
- بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، تحقیق قسم الدراسات الاسلامیة لمؤسسة البعثة، قم، مؤسسة البعثة، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- پاینده، ابو القاسم، نهج الفصاحه: مجموعه کلمات قصار حضرت رسول(ص)، تهران، نشر علمی، ۱۳۸۲ش.
- تمیمی آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم و درر الکلم، قم، موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان، ۱۳۸۷ش.
- خادم الذاکرین، اکبر، اخلاق اسلامی در نهجالبلاغه، قم، مدرسة الامام علی بن ابیطالب(ع)، چاپ چهارم، ۱۳۸۲ش.
- دیلمی، حسن بن محمد، إرشاد القلوب، ترجمۀ طباطبایی، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۷۶ش.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، بیروت، دار القلم، ۱۴۱۲ق.
- شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة (للصبحی صالح)، قم، نشر هجرت، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، ترجمه: محمد دشتی، قم، موسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمومنین، ۱۳۸۴ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الأمالی، قم، دار الثقافة، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- طبرسی، حسن بن فضل، تفسیر مجمع البیان، ترجمه مترجمان، فراهانی، چاپ اول، تهران، ۱۳۶۰ش.
- طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، تحقیق سید احمد حسینی، تهران، کتابفروشی مرتضوی، ۱۴۱۶ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ترجمه کمرهای، قم، نشر اسوه، ۱۳۷۵ش.
- مجلسی، محمدباقر، بِحارُ الاَنوارِ الجامعةُ لِدُرَرِ اَخبارِ الاَئمةِ الاَطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمة، قم، موسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، سازمان چاپ و نشر،، ۱۳۸۹ش.
- معطوف، لویس، المجند في اللغة و الأعلام، قم، نشر اسماعیلیان، ۱۳۷۱ش.
- معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، نشر امیرکبیر، چاپ چهارم، ۱۳۶۳ش.
- مکارم شیرازی و همکاران؛ تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- مهدوی کنی، محمدرضا، نقطههای آغاز در اخلاق عملی، بیجا، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ ششم، ۱۳۷۵ش.
- ناظمزاده قمی، اصغر، جلوههای حکمت: گزیده موضوعی کلمات امیرالمومنین علی(ع) در ۲۲۵ موضوع. غرر الحکم و درر الحکم. نهج البلاغه، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۳۷۵ش.
- نراقی، احمد بن محمدمهدی، معراج السعاده، قم، هجرت، چاپ ششم، ۱۳۸۷ش.