سجده شکر

سَجده شُکْر مستحب مؤکد است و در مواقع خاصی توصیه شده، از جمله پس از نماز واجب و مستحب (به‌ویژه نماز مغرب)، هنگام دریافت نعمت جدید یا دفع بلای سخت، پس از انجام کار نیک یا ترک گناه، و هنگام مشاهده افراد مبتلا به بلا یا فاسق. این سجده معمولاً با یک بار سجده انجام می‌شود، اما بهترین حالت آن دو بار سجده است که در هر کدام پیشانی به زمین گذاشته می‌شود. در روایات دعاهای متعددی برای این سجده ذکر شده که شامل گفتن «شکراً لله» و «عفواً عفواً» و سایر ذکرهای شکر است.

سجده شکر بدون تکبیر و تشهد است، اما برخی فقها تکبیر پس از سر برداشتن را مستحب می‌دانند. در این سجده، مستحب است که فرد رو به قبله باشد، طاهر باشد، دست‌ها را بر زمین بگذارد، و سجده را طولانی کند. همچنین «تَعفیر» (گذاشتن گونه راست و سپس چپ بر زمین) از مستحبات است.

امام صادق(ع) فرموده‌اند که سجده شکر پس از نماز ارزش نماز را بالا می‌برد و موجب جلب رضایت خدا و شگفتی ملائکه می‌شود. پاداش این عمل به بهشت، کفایت امور و رحمت خداوند منتهی می‌شود. امام زمان(عج) نیز این عمل را از مهم‌ترین مستحبات دانسته و آن را معادل دعا و تسبیح پس از واجبات معرفی کرده‌اند.

موارد استحباب

سجده شکر در موارد زیر مستحب مؤکد است:

بعد از هر نماز واجب و مستحب: اگر چه سجده بعد از نمازهای واجب در روایات آمده است، ولی انجام آن بعد از برخی نمازهای واجب مانند نماز مغرب تأکید بیشتری شده است. امام کاظم(ع) فرمود: «این سجده (بعد از نماز مغرب) را ترک نکن؛ زیرا دعا در آن مستجاب است.»^[۱]
هنگام رسیدن نعمتی جدید و یا تجدید نعمت
هنگام دور شدن نقمت و بلایی از انسان و نیز یاد آوری آن‌ها
پس از توفیق یافتن در به جا آوردن عملی نیک یا ترک گناه
هنگام مشاهده فرد مبتلا به بلایی و دیدن فاسق.^[۲]

چگونگی انجام سجده شکر

اینکه آیا برای تحقق سجده شکر، نهادن اعضای هفت‌گانه بر زمین لازم است یا گذاشتن پیشانی به تنهایی کفایت می‌کند؟ مسئله محل بحث واختلاف است.^[۳]

سجده شکر، تکبیر افتتاح، تکبیر هنگام رفتن به سجده و نیز تشهد و سلام ندارد؛^[۴] هرچند که برخی از فقها تکبیر را پس از سر برداشتن از سجده مستحب دانسته‌اند.^[۵]

سجده شکر با یک بار سجده کردن تحقق می‌یابد؛ اما بهترین حالت برای سجده شکر این است که فرد دو بار سجده کند و بین دو سجده، گونه راست و سپس گونه چپ را- که از آن به «تَعفیر» تعبیر می‌شود- به زمین بگذارد.^[۶] نخستین سجده شکر دراسلام پس از پیامبر توسط امام علی(ع) در ماجرای لیلة المبیت وپس از آگاهی یافتن از سلامت ماندن پیامبر خدا انجام گرفته است.^[۷]

ذکرهای سجده شکر

در سجدهٔ شکر هرگونه ذکر و دعایی جایز است، امّا در روایات دعاهای بسیاری برای سجدهٔ شکر ذکر شده است که برخی از آنها این چند مورد است:

به سند معتبر از امام رضا(ع) روایت شده: اگر می‌خواهی صد مرتبه «شُکراً شُکراً» بگو و اگر می‌خواهی صد مرتبه «عَفواً عَفواً».^[۸]
امام صادق(ع) می‌فرماید: «نمازگزار بعد از نمازهای واجب به جهت شکر خداوند و سپاس‌گزاری از او برای توفیقی که در ادای واجباتش به او عنایت فرموده، سجده می‌کند و کم‌ترین چیزی که می‌گوید؛ سه بار ذکر "شُکراً لِلّه" است».^[۹]
در عیون اخبار الرضا از رجاء بن ابی ضحاک روایت کرده که حضرت رضا(ع) در راه خراسان، هرگاه از تعقیب نماز ظهر فارغ می‌شدند، صد مرتبه در سجده می‌گفتند: شکراً للّه و چون از تعقیب نماز عصر فارغ می‌شدند، صد مرتبه می‌گفتند: حمداً للّه.
کلینی به سند معتبر روایت کرده است: مردی به حضرت صادق(ع) شکایت کرد: کنیزی دارم که علیل است، فرمود: پس از هر نماز واجب در سجده شکر بگوید: «یا رؤوف یا رحیم، یا ربّ یا سیدی» آنگاه حاجت خود را بطلبد.
در بسیاری از روایات معتبر نقل شده است که امام صادق(ع) و امام کاظم(ع) در سجده شکر بسیار می‌گفتند: «اَسْألُک الرّاحَةَ عِنْدَ الْمَوتِ وَ الْعَفْوَ عِندَ الْحِسابِ.»^[۱۰]
همچنین یاد نعمت بزرگ ولایت اهل بیت(ع) در سجده شکر سفارش شده است.^[۱۱]

شرایط و مستحبات سجده شکر

در سجده شکر طهارت و نیز رو به قبله بودن شرط نیست.^[۱۲] درباره غصبی نبودن مکان و نهادن پیشانی بر چیزی که سجده بر آن صحیح است، بین فقها اختلاف است.^[۱۳]

امور زیر در سجده شکر مستحب است:

رو به قبله بودن^[۱۴]
طهارت(با وضو یا غسل بودن)^[۱۵]
گستردن دست‌ها بر زمین؛ چسبانیدن سینه و شکم به زمین
تَعفیر (بر زمین نهادن گونه راست و سپس چپ و به قول برخی سمت راست و چپ پیشانی نیز)
طول دادن سجده
خواندن دعاهای وارد شده
مسح محل سجده با دست و کشیدن دست‌ها بر صورت و جلو بدن پس از سر برداشتن از سجده^[۱۶]

اهمیت و فضیلت

امام صادق(ع) درباره سجده شکر فرمودند که این عمل پس از نماز، ارزش نماز را افزایش می‌دهد و موجب جلب رضایت خداوند و شگفتی ملائکه می‌شود. خداوند پس از دیدن سجده شکر، پاداش بنده را ابتدا به بهشت، سپس به کفایت امور و در نهایت به فضل و رحمت خود می‌دهد. ^[۱۷]

امام صادق(ع) همچنین فرمود که هر بنده‌ای که بدون نماز، برای شکر نعمت سجده کند، ده حسنه به او داده می‌شود، ده گناه از او محو و ده درجه در بهشت بالا می‌رود.^[۱۸] امام زمان(عج) نیز سجده شکر را از مهم‌ترین مستحبات دانسته و آن را معادل دعا و تسبیح بعد از واجبات معرفی کرده است.^[۱۹]

پانویس

↑ شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج‌۱، ص۳۳۱.
↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۵ش، ج۱۰، ص۲۳۴-۲۴۰؛ یزدی، العروة الوثقی‌، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۵۸۴-۵۸۵؛ کرکی، جامع المقاصد، قم، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، ج۲، ص۳۱۷.
↑ کرکی، جامع المقاصد، قم، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، ج۲، ص۳۱۷؛ بحرانی، الحدائق الناضرة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ج۸، ص۳۴۹-۳۵۰.
↑ کرکی، جامع المقاصد، قم، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، ج۲، ص۳۱۷.
↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۱۱۴.
↑ شهید ثانی، مسالک الأفهام، قم،‌ دار الهدی للطباعة والنشر، ج۱، ص۲۲۳؛ بحرانی، الحدائق الناضرة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ج۸، ص۳۵۱.
↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۹، ص۶۰.
↑ شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۳۲.
↑ شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۳۳.
↑ قمی، مفاتیح الجنان، نشر اسوه، ص۹۹-۱۰۲.
↑ جامع الاحادیث، ۱۳۸۸ش، ج۵، ص۴۶۹.
↑ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، قم، مؤسسة اهل البیت لاحیاء التراث، ج۱، ص۱۳۷؛ ج۳، ص۱۵.
↑ کرکی، جامع المقاصد، قم، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، ج۲، ص۳۱۷؛ کاشف الغطا، کشف الغطاء، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ج۳، ص۲۱۵؛ بحرانی، الحدائق الناضرة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ج۸، ص۳۴۹-۳۵۰.
↑ یزدی، العروة الوثقی‌، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۳۱۲-۳۱۳.
↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۵ش، ج۱۰، ص۲۴۵.
↑ کرکی، جامع المقاصد، قم، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، ج۲، ص۳۱۶-۳۱۷؛ بحرانی، الحدائق الناضرة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ج۸، ص۳۴۷-۳۴۹؛ ص۳۵۲؛ یزدی، العروة الوثقی‌، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۵۸۵.
↑ شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۳۳.
↑ شیخ صدوق، ثواب الأعمال، ۱۴۰۶ق، ص۳۵؛ شیخ صدوق، علل الشرائع، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۳۶۰.
↑ مجلسی، بحارالأنوار، بیروت ،‌دار احیاء التراث العربی، ج۵۳، ص۱۶۱؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة اهل البیت لاحیاء التراث، ج۶، ص۴۰۹.

منابع

بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی (التابعة) لجماعة المدرسین بقم المشرفة.
بروجردی، سید حسین، جامع احادیث الشیعه، مترجمان احمد اسماعیل تبار، احمدرضا حسینی، محمدحسین مهوری، تهران، فرهنگ سبز، ۱۳۸۸ش.
حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشيعة إلی تحصيل مسائل الشريعة، قم، مؤسسة اهل البیت لاحیاء التراث.
علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقها، قم، مؤسسة اهل البیت لاحیاء التراث.
شیخ صدوق، محمد بن علی، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، دار الشریف الرضی للنشر، قم، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق.
شیخ صدوق، محمد بن علی، علل الشرائع، کتاب فروشی داوری، قم، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
شیخ صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، محقق و مصحح: غفاری، علی اکبر، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
شیخ طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیة، تهران، مکتبة المرتضویة، ۱۳۸۷ش.
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، مسالک الافهام، قم،‌دار الهدی للطباعة والنشر، بی‌تا.
قمی، عباس، مفاتیح الجنان، قم، نشر اسوه، بی‌تا.
کاشف الغطا، شیخ جعفر، کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء، قم، دفتر تبلیغات اسلامی.
محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد، قم، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، بی‌تا.
«لیله المبیت، برگ زرینی از فضایل امیرالمؤمنین(ع)»، سایت قدس آنلاین، تاریخ انتشار: ۱۷ مهر ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت،‌دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، تهران،‌ دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۶۵ش.
یزدی، سید محمدکاظم، عروه الوثقی، قم، مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین، ۱۴۱۹ق.

[1] شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج‌۱، ص۳۳۱.

[2] نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۵ش، ج۱۰، ص۲۳۴-۲۴۰؛ یزدی، العروة الوثقی‌، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۵۸۴-۵۸۵؛ کرکی، جامع المقاصد، قم، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، ج۲، ص۳۱۷.

[3] کرکی، جامع المقاصد، قم، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، ج۲، ص۳۱۷؛ بحرانی، الحدائق الناضرة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ج۸، ص۳۴۹-۳۵۰.

[4] کرکی، جامع المقاصد، قم، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، ج۲، ص۳۱۷.

[5] شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۱۱۴.

[6] شهید ثانی، مسالک الأفهام، قم،‌ دار الهدی للطباعة والنشر، ج۱، ص۲۲۳؛ بحرانی، الحدائق الناضرة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ج۸، ص۳۵۱.

[7] مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۹، ص۶۰.

[8] شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۳۲.

[9] شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۳۳.

[10] قمی، مفاتیح الجنان، نشر اسوه، ص۹۹-۱۰۲.

[11] جامع الاحادیث، ۱۳۸۸ش، ج۵، ص۴۶۹.

[12] علامه حلی، تذکرة الفقهاء، قم، مؤسسة اهل البیت لاحیاء التراث، ج۱، ص۱۳۷؛ ج۳، ص۱۵.

[13] کرکی، جامع المقاصد، قم، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، ج۲، ص۳۱۷؛ کاشف الغطا، کشف الغطاء، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ج۳، ص۲۱۵؛ بحرانی، الحدائق الناضرة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ج۸، ص۳۴۹-۳۵۰.

[14] یزدی، العروة الوثقی‌، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۳۱۲-۳۱۳.

[15] نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۵ش، ج۱۰، ص۲۴۵.

[16] کرکی، جامع المقاصد، قم، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، ج۲، ص۳۱۶-۳۱۷؛ بحرانی، الحدائق الناضرة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ج۸، ص۳۴۷-۳۴۹؛ ص۳۵۲؛ یزدی، العروة الوثقی‌، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۵۸۵.

[17] شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۳۳.

[18] شیخ صدوق، ثواب الأعمال، ۱۴۰۶ق، ص۳۵؛ شیخ صدوق، علل الشرائع، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۳۶۰.

[19] مجلسی، بحارالأنوار، بیروت ،‌دار احیاء التراث العربی، ج۵۳، ص۱۶۱؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة اهل البیت لاحیاء التراث، ج۶، ص۴۰۹.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]