روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن (کتاب)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن
تصویر کتاب روض الجنان.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده: ابوالفتوح رازی (متوفای ۵۵۶ ق)
موضوع: تفسیر قرآن
سبک: کلام
زبان: فارسی
ناشر: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی
مجموعه: ۲۰ جلد

رَوضُ الجِنان و رَوحُ الجَنان فی تفسیر القرآن کتاب تفسیری به زبان فارسی اثر ابوالفتوح رازی متوفای ۵۵۶ق از متکلمان و محدثان امامیه در قرن ششم هجری قمری. این تفسیر، شامل کل قرآن بوده و ابعاد مختلف آیات مورد بررسی قرار گرفته است. این کتاب که معروف‌ترین اثر ابوالفتوح رازی است، یکی از مصادر کهن تفسیری شیعه برای مفسران پس از خود به شمار می‌رود.

درباره مؤلف

نوشتار اصلی: ابوالفتوح رازی

جمال‌الدین حسین بن علی بن محمد خزاعی نیشابوری رازی (حدود۴۷۰-۵۵۲ یا ۵۵۶ق.) مشهور به ابوالفتوح رازی از مفسران و محدثان بزرگ شیعه در قرن ششم هجری قمری و صاحب تفسیر فارسی روض الجنان و روح الجنان است. نسب وی به قبیله خزاعه می‌رسد و جد اعلای او، نافع بن بدیل بن ورقاء خزاعی صحابی پیامبر(ص) است. ابوالفتوح از شاگردان زمخشری و از اساتید ابن شهر آشوب و ابن حمزه طوسی بود.

او در نیمه قرن ششم وفات نمود. بدنش در صحن حمزه بن موسی بن جعفر(ع) و در جوار حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) دفن شده است.

معرفی کتاب

این کتاب، اولین تفسیر کامل شیعی فارسی است که همه سوره‌های قرآن را در برمی‌گیرد. به نام کتاب، در خود تفسیر اشاره‌ای نشده و در کتب شیخ منتجب الدین رازی و ابن شهر آشوب با نام «روض الجنان و روح الجنان» آمده است.[۱] [۲] ابن شهر آشوب در کتاب دیگر خود از این کتاب با عنوان «روح الجنان» یاد می‌کند.[۳]

انگیزه تألیف

بنا بر آنچه خود مؤلف در مقدمه تفسیر آورده است به پبشنهاد جماعتی از دوستان و بزرگان و اهل علم و تدین مبنی بر تألیف تفسیری مشتمل بر همه موارد، آن را اجابت کرده است. و زبان فارسی را انتخاب کرده، چون طالبان آن بیشتر و فواید آن عام‌تر بود.

علم تفسیر
تفسیرهای مهم

شیعی:

سنی:

گرایش‌های تفسیری
روش‌های تفسیری
شیوه‌های نگارش تفسیر
اصطلاحات علم تفسیر

سبک نگارش و تنظیم تفسیر

مؤلف، پس از ذکر مقدمه‌ای کوتاه و بحثی در معنای تفسیر و تأویل، به تفسیر آیات سوره‌ها به ترتیب از سوره حمد تا ناس پرداخته و لفظ به لفظ آن را ترجمه کرده است.

سپس به شرح لغات و ابعاد مختلف ادبی، روایی، تاریخی، فقهی، کلامی و اخلاقی آیات پرداخته و از اقوال مفسرین، صحابه و تابعان هم بدون هیچ اظهار نظری نقل می‌کند.

با توجه به رویکرد عقلی و نقلی مفسر در آیات، تفسیر وی در زمره تفسیر اجتهادی به شمار می‌آید.[۴]

امتیازات و ویژگی‌های تفسیر

تفسیر روض الجنان و مؤلف آن در بیان بسیاری از عالمان و دانشمندان شیعه ستایش شده و با تعابیر عظیم از وی یاد کرد‌اند.[۵] [۶] [۷] [۸] برخی از محققان، ویژگی‌های دیگری برای تفسیر ابوالفتوح رازی بیان کرده‌اند.

  • توجه به تناسب واژه‌ها برای فهم بهتر آیات.
  • تبیین جایگاه اهل بیت(ع) خصوصا امام علی(ع) از زبان مخالفان.
  • بهره گیری از اشعار فارسی در توضیح آیات قرآنی.
  • دفاع از مکتب کلامی و فقهی تشیع با دلایل عقلی و نقلی.[۹]

نسخه‌های تفسیر

تاکنون ۵۳ نسخه ناقص و کامل از این تفسیر در کتاب‌خانه‌های ایران و دیگر کشورها شناسایی شده است.[۱۰]

مجلدات تفسیر

تفسیر ابوالفتوح بر اساس تقسیم‌بندی مؤلف و تصریح برخی مانند منتجب الدین رازی[۱۱] و عبدالجلیل قزوینی[۱۲] و اتفاق همه دست‌نویس‌ها، بیست جلد بوده که در چاپ‌های اول تا سوم، این تقسیم‌بندی مراعات نشده است.

چاپ‌های تفسیر

  1. چاپ پنج جلدی با کوشش چند تن از فضلا از جمله ملک الشعرا صبوری در ۱۳۰۷ و ۱۳۰۹ که دو مجلد آن در ۱۳۲۳ به فرمان مظفرالدین شاه و سه جلد باقی مانده در ۱۳۱۳ـ ۱۳۱۵ش به دستور علی اصغر حکمت -وزیر معارف وقت- به چاپ رسید.
  2. چاپ ده جلدی در ۱۳۲۰ش با تصحیح و حواشی مهدی الهی قمشه‌ای.
  3. چاپ سیزده جلدی در ۱۳۸۲ با تصحیح و حواشی میرزا ابوالحسن شعرانی با نام روح الجَنان و روح الجِنان.
  4. چاپ بیست جلدی با تصحیح و مقابله با ۳۸ نسخۀ کهن و ذکر نسخه بدل‌ها و با مقدمه‌ای مبسوط به کوشش و تصحیح محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح در سال‌های ۱۳۶۵ تا ۱۳۷۶ش از سوی بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.

جستارهای وابسته

پانویس

  1. رازی، فهرست منتجب‌الدین، ۱۳۶۶ ش، ص۴.
  2. ابن شهرآشوب، المناقب، ج ۱، ص۱۴.
  3. ابن شهرآشوب، معالم العلماء، ص۱۷۵.
  4. نرم افزار ابوالفتوح رازی.
  5. شوشتری، مجالس المؤمنین، ۱۳۷۷ ش، ص۴۸۹.
  6. مدرس، روضات الجنات، ج ۲، ص۳۱۴.
  7. نوری، خاتمه مستدرک الوسائل، ۱۴۱۵ ق، ج ۳، ص۷۲.
  8. امین، اعیان الشیعه، ج ۶، ص۱۲۵.
  9. عبدالکریم پاک‌نیا تبریزی، آشنایی با منابع تفسیری شیعه، ۱۳۸۹ش.
  10. روض‌الجنان و روح‌الجنان فی تفسیرالقرآن، ج۱، مقدمه یاحقی و ناصح، ص۷۶ـ۸۱.
  11. رازی، فهرست منتجب‌الدین، ۱۳۶۶ ش، ص۴۵.
  12. قزوینی، نقض، ص۲۱۲.

منابع

  • رازی، منتجب الدین، فهرست منتجب الدین، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، ۱۳۶۶ ش.
  • مازندرانی، ابن شهرآشوب، مناقب آل أبی طالب، نجف، المکتبة الحیدریة، ۱۳۷۶ ق.
  • مازندرانی، ابن شهرآشوب، معالم العلماء، قم.
  • شوشتری، نورالله، مجالس المومنین، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۷ ش.
  • خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، قم، اسماعیلیان.
  • نوری، میرزا حسین، خاتمة المستدرک، قم، آل البیت، ۱۴۱۵ ق.
  • پاک نیا تبریزی ، عبدالکریم، آشنایی با منابع معتبر شیعه: روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، نشریه مبلغان، اردیبهشت و خرداد ۱۳۸۹ شماره ۱۲۸.
  • امین عاملی، سیدمحسن، أعیان الشیعة، بیروت، دارالتعارف.
  • رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القران، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
  • قزوینی رازی، عبدالجلیل، النقض.

پیوند به بیرون