کاربر:A.qodsipour/صفحه تمرین
زمینهسازی ظهور
موضوع «زمینهسازی ظهور امام مهدی (عج)» از نظر من، اگر بخواهیم آن را از زاویه دینی، اخلاقی، اجتماعی و تمدنی بررسی کنیم، یکی از عمیقترین مباحث اندیشه اسلامی است. به نظرم برای فهم درست آن، باید میان انتظارِ صرف و زمینهسازیِ آگاهانه تفاوت قائل شویم.
۱. زمینهسازی ظهور یعنی چه؟
در باور شیعه، ظهور امام مهدی (عج) با برقراری عدالت، مقابله با ظلم و گسترش حق پیوند دارد. زمینهسازی یعنی انسانها و جوامع، خود را از نظر فکری، اخلاقی، اجتماعی و عملی برای پذیرش چنین تحولی آماده کنند.
این آمادگی را میتوان در پنج عرصه بررسی کرد:
۱. زمینهسازی معرفتی
شناخت امام، فهم معارف قرآن و اهلبیت، افزایش بصیرت و پرهیز از خرافات و ادعاهای بیدلیل درباره زمان ظهور.
۲. زمینهسازی اخلاقی
صداقت، امانتداری، وفای به عهد، رعایت حقوق مردم، مبارزه با خودخواهی و پرورش تقوا. جامعهای که در آن حق دیگران رعایت نمیشود، برای عدالت فراگیر نیازمند اصلاح است.
۳. زمینهسازی اجتماعی
کمک به محرومان، کاهش تبعیض، مبارزه با فساد، تقویت اعتماد عمومی و حمایت از مظلومان؛ یعنی عدالت را از زندگی روزمره آغاز کنیم.
۴. زمینهسازی علمی و تمدنی
توسعه علم، تربیت انسانهای متخصص و متعهد، تقویت نهادهای عادلانه و حل مشکلات واقعی مردم. جامعه منتظر نباید در برابر جهل، فقر و عقبماندگی منفعل بماند.
۵. زمینهسازی نهادی و سیاسی
تلاش برای عدالت، پاسخگویی مسئولان، رعایت کرامت انسانها و اصلاح ساختارهای ناعادلانه. هیچ فرد یا حکومتی صرفاً با ادعای زمینهسازی ظهور، از نقد و پاسخگویی بینیاز نمیشود.
۲. آیا گسترش ظلم، ظهور را نزدیکتر میکند؟
این یکی از حساسترین پرسشهای این بحث است.
در روایات مهدوی، از فراگیر شدن ظلم و ستم در دوران پیش از ظهور سخن گفته شده است؛ اما از این موضوع نمیتوان نتیجه گرفت که ما باید در گسترش ظلم نقش داشته باشیم یا برای نزدیک کردن ظهور، جامعه را به سمت فساد و بحران سوق دهیم.
باید بین دو مسئله تفاوت گذاشت:
وقوع ظلم بهعنوان یکی از ویژگیهای دوران پیش از ظهور: وظیفه انسان مؤمن در برابر ظلم
این دو یکسان نیستند. در منطق اخلاق اسلامی، وظیفه انسان مقابله با ظلم و یاری مظلوم است، نه تولید فساد به امید تحقق یک پیشبینی تاریخی.
به بیان دیگر، زمینهسازی ظهور را نباید با بدتر کردن شرایط جهان اشتباه گرفت؛ بلکه میتوان آن را در تلاش برای گسترش عدالت، آگاهی و آمادگی انسانها جستوجو کرد
۳. آیا زمینهسازی فقط وظیفه افراد است یا حکومتها هم مسئولاند؟
هر دو، اما در دو سطح متفاوت.
- فرد: باید در زندگی شخصی خود عادل، درستکار، مسئولیتپذیر و آگاه باشد.
جامعه: باید فرهنگ همکاری، اعتماد، علمآموزی و حمایت از ضعیفان را تقویت کند.
حکومت: اگر خود را منتسب به ارزشهای دینی میداند، باید در عمل به عدالت، مبارزه با فساد، رعایت حقوق مردم و پاسخگویی پایبند باشد.
نکته مهم این است که ادعای زمینهسازی باید با عملکرد سنجیده شود، نه صرفاً با شعار. همچنین درباره اینکه یک نظام سیاسی معین تا چه اندازه زمینهساز ظهور است، دیدگاههای دینی و سیاسی متفاوتی وجود دارد و باید آنها را با معیارهای روشن و شواهد بررسی کرد.
۴. آیا برای زمینهسازی باید منتظر یک تحول بزرگ باشیم؟
نه لزوماً. گاهی زمینهسازی در کارهای کوچک اما مستمر اتفاق میافتد: تربیت درست فرزندان، آموزش حقیقتجویانه، کمک به نیازمندان، مبارزه با فساد در محیط کار، حفظ حقوق مخالفان و پرورش انسانهایی که در موقعیت قدرت نیز عدالت را فراموش نمیکنند.
از این منظر، انتظار فقط چشمدوختن به آینده نیست؛ نوعی مسئولیتپذیری در زمان حال است.
البته باید میان آموزههای صریح دینی، برداشت عالمان از روایات و تحلیلهای اجتماعی امروز تفاوت گذاشت. هر برنامه اجتماعی یا سیاسی را نمیتوان بدون دلیل معتبر، مصداق قطعی زمینهسازی ظهور معرفی کرد.
۵. یک پرسش عمیقتر
به نظرم مسئله اصلی این است:
آیا زمینهسازی ظهور یعنی آماده کردن جهان برای آمدن امام، یا آماده کردن انسانها برای پذیرش عدالت امام؟
این دو به هم مرتبطاند، اما یکسان نیستند. ممکن است جامعهای از نظر فناوری و قدرت پیشرفت کند، ولی از نظر اخلاق و عدالت آمادگی لازم را نداشته باشد. در مقابل، تقویت عدالتخواهی، عقلانیت، مسئولیتپذیری و اعتماد اجتماعی میتواند بخشی از آمادگی انسانی و اجتماعی باشد.
من برای ادامه بحث، سه مسیر را پیشنهاد میکنم:
روایی مسیر روایی و اعتقادی: روایات معتبر درباره وظایف منتظران و زمینهسازی ظهور
مسیر سیاسی و تمدنی: نقش حکومت، عدالت اجتماعی و اصلاح ساختارها در زمینهسازی
مسیر راهبردی و عملی: یک الگوی مرحلهبهمرحله برای زمینهسازی ظهور در سطح فرد، جامعه و نهادها
اگر تاریخ اسلام را بررسی کنیم، میبینیم که در دورههای مختلف، افراد، قبایل، جنبشهای مذهبی و حکومتهایی ظهور کردهاند که یکی از این سه ادعا را مطرح میکردند: خودشان مهدی موعود هستند، نماینده و زمینهساز ظهور او هستند، یا برای برپایی حکومت عدالت در آستانه یک تحول آخرالزمانی قیام میکنند.
اما یک نکته اساسی وجود دارد: این سه دسته با یکدیگر تفاوت دارند. همه قیامهایی که با نام مهدی یا منجی انجام شدهاند، لزوماً ادعای زمینهسازی برای امام مهدیِ مورد اعتقاد شیعه دوازدهامامی نداشتهاند. بعضی از رهبران خود را همان منجی میدانستند و برخی دیگر مدعی نمایندگی او بودند.
در ادامه، مهمترین نمونههای تاریخی را به ترتیب زمانی بررسی میکنم.
۱. نخستین جنبشها و قیامهای مهدوی در تاریخ اسلام
۱. مختار ثقفی و کیسانیه — قرن اول هجری
مختار در سال ۶۶ هجری در کوفه به خونخواهی امام حسین (ع) و با حمایت از محمد بن حنفیه، فرزند امام علی (ع)، قیام کرد. بخشی از پیروان محمد بن حنفیه بعدها او را مهدی و غایب دانستند و انتظار بازگشتش را داشتند.
نکته: خود مختار را نباید بدون توضیح همان مهدی دانست؛ موضوع اصلی، جنبش سیاسی او و باورهای مهدویِ بخشی از پیروان محمد بن حنفیه است.
سأتحدث عن الخليفة ابو العباس السفاح مؤسس الدولة العباسية.
۲. جنبش عباسیان و سیاهجامگان — قرن دوم هجری
جنبش عباسی با تکیه بر شبکهای از دعوتگران و نیروهای خراسانی، علیه امویان قیام کرد. در تبلیغات این دوره، مفاهیم «رضا از آل محمد»، مهدی و قائم نقش داشتند. بنا بر پژوهش دانشنامه ایرانیکا، برای ابوالعباس سفاح، نخستین خلیفه عباسی، نیز عنوان مهدی گزارش شده است.
این نمونه نشان میدهد که چگونه آرمان رهایی و عدالت میتوانست در کنار اهداف سیاسی و تأسیس حکومت قرار گیرد. البته همه نیروهای این انقلاب لزوماً برداشت یکسانی از مهدویت نداشتند.
۳. عبیدالله مهدی و حکومت فاطمیان — از ۹۰۹ میلادی
عبیدالله مهدی، بنیانگذار خلافت فاطمی، خود را امام و مهدی میدانست. حکومت او در شمال آفریقا شکل گرفت و بعدها مرکز آن به مصر منتقل شد.
تفاوت مهم: مهدویت فاطمی بر مبنای برداشت اسماعیلی از امامت بود و با اعتقاد شیعه دوازدهامامی درباره امام دوازدهم یکسان نیست.
۴. قرامطه — قرن سوم و چهارم هجری
قرامطه جنبشی انشعابی از اسماعیلیه بودند که در شرق عربستان و بحرین تاریخی قدرت گرفتند. آنان به بازگشت محمد بن اسماعیل بهعنوان مهدی باور داشتند و خلافت فاطمی را نپذیرفتند. در سال ۹۳۱ میلادی، رهبر قرمطی ابوطاهر جنابی شخص دیگری را مهدی معرفی کرد؛ رخدادی که اختلافات شدید درون این جریان را آشکار میکند.
قرامطه نمونهای از جنبشی هستند که اعتقاد به منجی را با شورش علیه حکومتهای موجود پیوند دادند.
المهدي بن تومرت.. مؤسس الدولة الموحدية أكبر إمبراطورية حكمت الغرب الإسلامي | موسوعة | الجزيرة نت
۵. ابن تومرت و موحدون در مغرب اسلامی — قرن ششم هجری
ابن تومرت، رهبر دینی بربرها در مغرب، خود را مهدی معرفی کرد و با تکیه بر قبایل مصموده در کوهستان اطلس، جنبشی اصلاحگرایانه و نظامی ایجاد کرد. پیروان او بعدها حکومت موحدون را در مراکش و بخشهایی از اندلس گسترش دادند.
اینجا با نمونهای روبهرو هستیم که ادعای مهدویت مستقیماً در شکلگیری یک جنبش قبیلهای و سپس تأسیس حکومت نقش داشت.
۲. جنبشهای مهدوی در ایران و سرزمینهای پیرامونی
۶. سربداران خراسان — قرن هشتم هجری
سربداران در خراسان و در شرایط سلطه مغولان شکل گرفتند. این جنبش آمیزهای از اعتراض اجتماعی، تشیع و گرایشهای عرفانی داشت. برخی جریانهای مرتبط با محیط فکری آنان آرمانهای مهدوی داشتند؛ بااینحال، نباید همه سربداران را معتقد به یک ادعای واحد درباره مهدی دانست.
نکته: سربداران بیشتر نمونه پیوند اعتراض سیاسی و عدالتخواهی دینیاند تا یک جنبش یکپارچه با ادعای مشخص مهدویت.
۷. صفویان و قبایل قزلباش — از ۱۵۰۱ میلادی
شاه اسماعیل اول با پشتیبانی نیروهای قزلباش حکومت صفوی را بنیان گذاشت. این نیروها از قبایل ترکمان تشکیل شده بودند و برای رهبر جوان خود جایگاهی فوقالعاده قائل بودند. در بخشی از باورهای قزلباش، اسماعیل منزلتی مهدوی یا حتی فراتر از آن پیدا کرد؛ هرچند برداشتهای درون این مجموعه یکسان نبود.
با استقرار حکومت صفوی، تشیع دوازدهامامی به مذهب رسمی ایران تبدیل شد؛ اما این واقعیت به معنای آن نیست که حکومت صفوی همان دولت امام مهدی یا مورد تأیید قطعی او بوده است.
۸. سید علیمحمد باب و جنبش بابی — قرن نوزدهم
سید علیمحمد شیرازی ابتدا خود را «باب» امام زمان معرفی کرد و در ادامه، در سال ۱۸۴۸ میلادی، ادعای مهدویت و آغاز دورهای دینی جدید را مطرح کرد. جنبش بابی در ایران دوره قاجار به بحرانهای مذهبی و سیاسی انجامید و با سرکوب شدید روبهرو شد.
این جریان در ادامه به شکلگیری آیین بهایی نیز ارتباط تاریخی پیدا کرد، اما نباید بابی، بهایی و شیعه دوازدهامامی را یک جریان واحد تلقی کرد.
۹. میرزا غلام احمد قادیانی — اواخر قرن نوزدهم
او در هند ادعای مسیح موعود و مهدی بودن را مطرح کرد و جنبش احمدیه را بنیان گذاشت. پیروان او درباره جایگاه و معنای این ادعاها تفسیر خاص خود را دارند و دیدگاهشان با برداشت رایج شیعه دوازدهامامی از ظهور امام زمان متفاوت است.
این نمونه بیشتر یک جنبش دینی و اصلاحی بود و نباید آن را با قیام نظامی یا تأسیس یک حکومت مهدوی یکی دانست.
۳. قیامهای بزرگ مهدوی در دوران معاصر
۱۰. محمد احمد سودانی و دولت مهدوی سودان — ۱۸۸۱ تا ۱۸۹۸
محمد احمد در سال ۱۸۸۱ اعلام کرد که مهدی موعود است و قبایل و گروههای مختلف سودان را علیه حکومت ترکومصری بسیج کرد. نیروهای او در سال ۱۸۸۵ خارطوم را تصرف کردند. پس از مرگ وی، جانشینش عبدالله تعایشی دولت مهدوی را تا شکست در برابر نیروهای انگلیسیـمصری در سال ۱۸۹۸ اداره کرد.
این یکی از روشنترین نمونههای تاریخی تأسیس یک حکومت بر پایه ادعای مهدویت است.
۱۱. جهیمان عتیبی و محمد بن عبدالله قحطانی — عربستان، ۱۹۷۹
در اول محرم ۱۴۰۰ قمری، گروهی به رهبری جهیمان عتیبی مسجدالحرام در مکه را تصرف کردند. آنان محمد بن عبدالله قحطانی را مهدی موعود معرفی کردند و از مردم خواستند با او بیعت کنند.
این اقدام به درگیری مسلحانه و محاصره مسجدالحرام انجامید و پس از حدود دو هفته سرکوب شد. این گروه مدعی زمینهسازی به معنای رایج شیعه دوازدهامامی نبود؛ بلکه ادعا داشت مهدی ظهور کرده است.
۴. افراد و جریانهای دیگری که باید شناخت
علاوه بر نمونههای بالا، چند جریان تاریخی نیز در این بحث اهمیت دارند:
- محمد بن فلاح مشعشعی: بنیانگذار جنبش مشعشعی در خوزستان و جنوب عراق در قرن پانزدهم میلادی؛ پژوهشگران او را در شمار مدعیان مهدویت در ایران تاریخی قرار میدهند.
- سید فضلالله استرآبادی: بنیانگذار حروفیه که اندیشههای دینی و عرفانی او و پیروانش با برداشتهای مهدوی و آخرالزمانی پیوند یافت.
- محمد نوربخش: بنیانگذار طریقت نوربخشیه که در فضای مذهبی و سیاسی ایران و آسیای مرکزی قرن پانزدهم میلادی با ادعاها و انتظارات مهدوی مرتبط بود.
- محمد جونپوری: رهبر دینی هندی در قرن پانزدهم میلادی که خود را مهدی معرفی کرد و جنبش مهدویه پیرامون او شکل گرفت.
این فهرست کامل نیست؛ در طول تاریخ، مدعیان محلی و جنبشهای کوچکتری هم وجود داشتهاند. افزون بر این، گاهی پیروان به رهبر خود عنوان مهدی میدادند، بیآنکه خود او دقیقاً همان ادعا را مطرح کرده باشد.
۵. آیا قبایل خاصی در روایات، زمینهساز ظهور معرفی شدهاند؟
این بخش برای بحث شما بسیار مهم است؛ چون باید میان قبایل تاریخی که واقعاً در قیامهای مهدوی شرکت کردند و قبایل و گروههایی که در روایات آخرالزمانی از آنها نام برده شده تفاوت بگذاریم.
- قبایل یمنی و قحطانی: در برخی گزارشهای تاریخی و روایات آخرالزمانی اهلسنت، از مهدی و شخصیتی با عنوان قحطانی یا یمانی سخن گفته شده است. اما این گزارشها یکسان نیستند و نباید همه آنها را پیشگویی قطعی درباره یک قبیله امروزی دانست.
- قبایل خراسان: در تاریخ، نیروهای خراسانی نقش مهمی در انقلاب عباسیان داشتند. این واقعه با برخی روایتهای مربوط به پرچمهای سیاه و خراسان پیوند داده شده است؛ اما اینکه انقلاب عباسیان همان زمینهسازی قطعی برای ظهور امام دوازدهم بوده باشد، نتیجهای نیست که صرفاً از این شباهت بتوان گرفت. - قبیله مصموده در مغرب: این قبایل در قیام ابن تومرت و شکلگیری حکومت موحدون نقش داشتند. این یک نمونه تاریخی مستند از همراهی قبایل با رهبری مدعی مهدویت است، نه دلیلی بر اینکه آن قبایل در روایات شیعه بهعنوان زمینهسازان قطعی ظهور معرفی شدهاند. ۶. جمعبندی: کدام حکومتها واقعاً به نام مهدویت قیام کردند؟
| فرد یا جریان | هدف یا ادعای اصلی | نتیجه تاریخی
مختار ثقفی و حامیان محمد بن حنفیه | خونخواهی اهلبیت و باورهای مهدوی بخشی از پیروان | قیام سیاسی در کوفه | | عباسیان و نیروهای خراسانی | سرنگونی امویان و دعوت به حکومت خاندان پیامبر | تأسیس خلافت عباسی | | فاطمیان | امامت و مهدویت اسماعیلی | تأسیس خلافت فاطمی | | ابن تومرت و موحدون | ادعای مهدویت و اصلاح دینی | تشکیل حکومت در مغرب و اندلس | | صفویان و قزلباشان | تشیع، رهبری کاریزماتیک و گرایشهای مهدوی بخشی از پیروان | تأسیس دولت صفوی | | محمد احمد سودانی | ادعای صریح مهدویت | تشکیل دولت مهدوی سودان | | جهیمان عتیبی و محمد قحطانی | معرفی قحطانی بهعنوان مهدی موعود | تصرف مسجدالحرام و شکست قیام |
منابع تاریخی: دانشنامه ایرانیکا و پژوهشهای تاریخی درباره دولت مهدوی سودان و جنبشهای آخرالزمانی اسلامی.
نتیجه مهم: از نظر تاریخی، میتوان نشان داد که افراد و جنبشهای متعددی به نام مهدی، منجی یا اصلاح آخرالزمانی قیام کردهاند؛ اما نمیتوان صرفاً بر اساس ادعای آنها یا پیروزی نظامیشان نتیجه گرفت که واقعاً مورد تأیید امام مهدی بودهاند یا زمینهساز قطعی ظهور او محسوب میشوند.
اگر بخواهیم بحث را از تاریخ به اعتقاد شیعه دوازدهامامی ببریم، پرسش بعدی این است که کدامیک از این قیامها صرفاً مدعی مهدویت بودند و کدامیک واقعاً با مفهوم «زمینهسازی برای ظهور امام دوازدهم» ارتباط پیدا میکنند. این دو موضوع باید جداگانه و با بررسی روایات و شواهد تاریخی سنجیده شوند.
معیار تشخیص در نگاه شیعه دوازدهامامی
برای پاسخ دقیق، باید سه معیار را از هم جدا کنیم:
1. ادعای مهدویت: فرد مدعی است خودش مهدی موعود است یا پیروانش او را چنین معرفی میکنند. 2. زمینهسازی تاریخی: یک جنبش، آگاهی دینی، تشیع، عدالتخواهی یا ساختارهایی را تقویت میکند که ممکن است با انتظار ظهور ارتباط فکری داشته باشند. 3. زمینهسازی معتبر برای ظهور امام دوازدهم: افزون بر ادعای سیاسی یا مذهبی، باید بتوان ارتباط آن را با اعتقادات شیعه دوازدهامامی و وظایف منتظران مستند کرد. صرف پیروزی نظامی، تشکیل حکومت یا استفاده از نمادهای مهدوی برای اثبات این عنوان کافی نیست.
پژوهشهای تاریخی نیز میان مهدویت در جنبشهای مختلف و اعتقاد خاص امامیه به غیبت امام دوازدهم تفاوت میگذارند.
دستهبندی قیامهای مورد بحث
| جنبش یا حکومت | ارزیابی از منظر شیعه دوازدهامامی | | --- | --- | | مختار ثقفی و کیسانیه | قیام مرتبط با اهلبیت؛ باور مهدویِ بخشی از پیروان به محمد بن حنفیه مربوط بود، نه امام دوازدهم | | عباسیان و سیاهجامگان | استفاده از آرمانهای خاندان پیامبر و گفتمان مهدوی؛ زمینهسازی اثباتشده برای ظهور امام دوازدهم محسوب نمیشود | | فاطمیان | حکومت مبتنی بر مهدویت و امامت اسماعیلی؛ متفاوت با اعتقاد امامیه | | قرامطه | جریان دارای برداشت خاص از مهدویت؛ ارتباط قطعی با زمینهسازی ظهور امام دوازدهم ثابت نیست | | ابن تومرت و موحدون | جنبش با رهبر مدعی مهدویت؛ نه قیام تأییدشده برای زمینهسازی ظهور امام دوازدهم | | سربداران | دارای پیوندهایی با تشیع و عدالتخواهی؛ ارزیابی مهدوی درباره تمام جنبش یکسان نیست | | صفویان و قزلباشان | نقش مهم در گسترش تشیع دوازدهامامی؛ اما این امر بهخودیخود اثبات نمیکند که حکومت صفوی مأمور زمینهسازی ظهور بوده است | | باب و جنبش بابی | ادعای دینی و مهدوی مستقل؛ نه زمینهسازی مورد تأیید اعتقادی امامیه | | محمد احمد سودانی | مدعی صریح مهدویت و بنیانگذار حکومت مهدوی | | جهیمان عتیبی و محمد قحطانی | مدعی ظهور مهدی در سال ۱۹۷۹؛ نه جنبش زمینهساز امام دوازدهم در مفهوم شیعی آن |
این ارزیابی، مقایسهای میان ادعاهای تاریخی و اعتقاد امامیه است؛ به معنای داوری درباره نیت درونی تکتک افراد نیست.
پس چه چیزی را میتوان زمینهسازی واقعی دانست؟
در چارچوب اعتقادی شیعه دوازدهامامی، باید میان دو نوع ارتباط تفاوت گذاشت:
الف) ارتباط تاریخی و غیرمستقیم
برای مثال، تأسیس حکومت صفوی و گسترش تشیع دوازدهامامی، زمینهای اجتماعی و نهادی برای گسترش این مذهب ایجاد کرد. اما از این واقعیت تاریخی نمیتوان نتیجه گرفت که صفویان بهطور قطعی مأمور الهی برای آمادهسازی ظهور بودهاند.
ب) ارتباط اعتقادی و عملی
در سنت امامیه، شناخت امام غایب، پایبندی به دین، پرهیز از تعیین وقت ظهور و انتظار همراه با مسئولیت دینی، ارتباط مستقیمتری با مفهوم انتظار دارند. منابع امامیه بر ناشناخته بودن زمان ظهور و پرهیز از تعیین زمان آن تأکید کردهاند.
از این منظر، ممکن است فردی بدون تشکیل حکومت یا قیام مسلحانه، با دانش، عدالتخواهی، اصلاح اجتماعی و تربیت انسانهای مسئول در مسیر انتظار گام بردارد. برعکس، ممکن است جنبشی نام مهدی و عدالت را مطرح کند، اما صرف این شعارها برای معتبر دانستن آن کافی نباشد.
یک نکته بسیار مهم
در اعتقاد شیعه دوازدهامامی، هیچیک از قیامهای تاریخی نامبردهشده را نمیتوان صرفاً بر پایه شواهد موجود، بهطور قطعی قیامِ تأییدشده از سوی امام دوازدهم برای زمینهسازی ظهور معرفی کرد. این به معنای نفی همه آثار مثبت احتمالی آن جنبشها نیست؛ بلکه به معنای تفاوت میان ارزیابی تاریخی و اثبات یک مأموریت الهی است.
اگر بخواهیم بحث را دقیقتر ادامه دهیم، پرسش بسیار مهمی مطرح میشود: آیا در روایات شیعه، از ایرانیان، اهل خراسان، یمانی یا گروههایی با پرچمهای خاص بهعنوان زمینهسازان ظهور امام مهدی نام برده شده است؟ برای پاسخ به این پرسش، باید متن روایت، اعتبار سند و تفسیر عالمان را جداگانه بررسی کرد و از تطبیق شتابزده روایات بر حکومتها و افراد معاصر پرهیز کرد.
اقتدا در نماز
اقتدا در نماز، به معنای پیروی مأموم از امام جماعت است که با نیت اقتدا در نمازهای یومیه، جمعه، عیدین، میت و آیات، امکانپذیر است. مأموم باید در افعال نماز از امام تبعیت کند و در رکعت اول و دوم، قرائت حمد و سوره بر عهده امام است. پیشی گرفتن عمدی یا تأخیر غیرمتعارف از امام، بنا بر نظر مشهور فقیهان، موجب بطلان نماز نمیشود. اقتدا در نمازهای مستحب نیز جز در موارد استثنایی صحیح نیست.
صحت اقتدا مستلزم رعایت شرایطی مانند نیت و تعیین امام، جلوتر نبودن مأموم، نبود فاصله و مانع غیرمتعارف و تناسب ساختار نماز امام و مأموم است. همچنین برای تشکیل جماعت، در نمازهایی غیر از جمعه و عید، حضور دستکم دو نفر کافی است. امام جماعت نیز باید عاقل، بالغ، مؤمن، عادل، حلالزاده و دارای قرائت صحیح باشد و در صورت وجود مأمومان مرد، مرد باشد. افزون بر این، امام نباید خود مأموم باشد و وضعیت نماز او از نظر ایستاده یا نشسته بودن باید با مأموم تناسب داشته باشد.
تعریف و مفهوم اقتدا
اقتدا در نماز، اصطلاحی فقهی در باب نماز است که به معنای پیروی مأموم (مقتدی) از امام جماعت (مقتدابه) در افعال نماز جماعت است. اقتدا تنها در نماز جماعت معنا دارد و نیت اقتدا و متابعت از امام جماعت، از ارکان اصلی آن به شمار میروند.
نمازهای یومیه (صبح، ظهر، عصر، مغرب و عشا)، نماز میت، نماز جمعه، نماز عید فطر و قربان و نماز آیات (خسوف و کسوف) از جمله نمازهایی هستند که اقتدا در آنها امکانپذیر است. مأموم میتواند از ابتدای نماز یا در حین آن به جماعت ملحق شود.
وظایف مأموم و لزوم پیروی از امام جماعت
در رکعت اول و دوم، امام جماعت، حمد و سوره را میخواند و مأموم نباید آنها را بخواند اما سایر اذکار را آهسته ادا کرده و در افعال نماز از امام پیروی میکنند. پیشی گرفتن عمدی یا تأخیر غیرمتعارف از امام، گناه است، اما بنا بر نظر مشهور فقیهان موجب بطلان نماز نمیشود. وجوب تبعیت در اذکار، بهجز تکبیرةالاحرام، نیز میان فقیهان اختلافی است و اکثر آن را واجب نمیدانند.
مأموم میتواند از ابتدای نماز یا در رکعتهای بعدی به جماعت ملحق شود. نیت اقتدا باید قلبی باشد و بیان زبانی آن لازم نیست. اقتدا در نمازهای مستحب، جز در موارد استثنایی مانند نماز استغاثه، صحیح نیست؛ هرچند در نمازهای عیدین، قضای تبرعی نماز میت و اعاده نماز فرادا برای درک فضیلت جماعت نیز جایز دانسته شده است. تفاوت نماز امام و مأموم از نظر قصر و تمام یا ادا و قضا، مانع اقتدا نیست، اصل اقتدا یکسان است و تفاوت به نیت نماز مربوط میشود؛ اما نماز خوف احکام ویژهای دارد.
شرایط صحت اقتدا
برای تحقق و صحت اقتدا، رعایت شرایط زیر ضروری است:
- نیت اقتدا: مأموم باید قصد پیروی از امام جماعت را داشته باشد. اگر در اصل نیت اقتدا شک کند، باید بنا را بر اقتدا نکردن بگذارد؛ حتی اگر بداند با قصد ورود به جماعت ایستاده است،
- تعیین امام: مأموم در ذهن خود امام جماعت را معین کند،
- جایگاه مأموم: مأموم نباید جلوتر از امام جماعت قرار بگیرد و محل ایستادن امام نباید بهصورت غیرمتعارف از محل مأموم بلندتر باشد،
- نبود حائل: نباید مانعی، جز صفهای جماعت، میان امام و مأموم وجود داشته باشد که مانع دیدن امام شود؛ به جز اقتدای زن به مرد که با وجود حائل نیز صحیح است،
- فاصله مناسب: میان امام و مأموم نباید فاصله زیاد و غیرمتعارف وجود داشته باشد،
- حداقل تعداد افراد: برای تشکیل جماعت در نمازهایی غیر از نماز جمعه و عید، حضور دستکم دو نفر، شامل امام و یک مأموم، کافی است. مأموم میتواند مرد یا زن باشد و بنا بر نظر اقوی، کودک ممیز نیز میتواند مأموم باشد،(العروة الوثقى (للسيد اليزدي)، ج۱، ص: ۷۶۶)
- همسانی ساختار نماز: نماز امام و مأموم باید از نظر ساختار با یکدیگر متناسب باشد؛ بنابراین، اقتدا در نماز یومیه به امامی که نماز آیات، میت یا عیدین میخواند، صحیح نیست.
- همچنین از شرایط صحت اقتدا، شرایط امام جماعت است که باید دارای شرایطی باشد تا اقتدا به او صحیح باشد از جمله: عقل، بلوغ، ایمان(شیعه دوازده امامی)، عدالت، حلال زادگی که شرایط کامل آن در ضمن شرایط امام جماعت آمده است.
شرایط امام جماعت(مقتدا یا مقتدابه)
امام جماعت باید دارای شرایط زیر باشد تا اقتدا به او صحیح باشد و در صورت فقدان یکی از آنها اقتدا صحیح نیست:
- عاقل،
- بالغ،
- مؤمن(شیعه دوازده امامی)،
- عادل،
- حلال زاده باشد،
- خنثی نباشد،
- اگر مأمومان، مرد یا مرد و زن هستند، امام جماعت باید مرد باشد،
- خودش مأموم نباشد(اقتدا به کسی که خود، به دیگری اقتدا کرده، صحیح نیست)،
- اگر مأموم ایستاده، امام نیز باید ایستاده باشد،
- قرائتش صحیح باشد: امامت کسی که با لحن قرائت می کند،( قرائتش درست نیست) برای کسی که قرائتش صحیح است، جایز نیست،
- آزاد بودن از شرایط امامت جماعت نیست؛ بنابراین برده و کنیز هم میتوانند امام باشند.(جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام؛ ج۱۳، ص: ۲۷۳)