کاربر:A.qodsipour/صفحه تمرین
 | |
| اطلاعات کتاب | |
|---|---|
| نویسنده | عبد الله بحرانی (۱۲ق) |
| موضوع | فقه |
| سبک | روایی |
| زبان | عربی |
| مجموعه | ۱۰۰ جلد |
| اطلاعات نشر | |
| ناشر | موسسه الامام المهدی |
| محل نشر | قم |
| تاریخ نشر | سال ۱۴۲۹ق= ۱۳۸۷ش |
عَوالِمُ العُلُوم و المَعارف یا جامع العلوم و المعارف و الأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال
مجموعهای حدیثی، اثر عبدالله بحرانی اصفهانی، عالم شیعه قرن ۱۲ هجری، به زبان عربی است.
وی در زمره شاگردان محمد باقر مجلسی، در تدوین بحارالأنوار نقش داشت.
از آنجا که هدف مؤلف، مستدرکنویسی بحار بود، با وجود داشتن امتیازات، شباهت زیادی به بحار پیدا کرده است.
این کتاب، به عنوان دانشنامه مجموعه اعتقادات شیعه، شامل موضوعات متعدد: توحید، نبوّت، مرگ، برزخ، أحوال عالَم، خَلق، آسمانها و زمین، شرح حال پیامبران، پیامبر اسلام و امامان شیعه، روایات فقه و اصول عقاید شیعه میشود.
به گزارش برخی علماء از جمله آقابزرگ تهرانی، مجلداتی از این دایرةالمعارف حدیثی در برخی کتابخانههای ایران و عراق موجود است.
در حال حاضر، این کتاب، توسط موسسه امام مهدی در قم، تحقیق و چاپ میشود.
درباره مولف
عبدالله بن نورالله بحرانی اصفهانی، در بحرین به دنیا آمده و در عصر صفویه به همراه پدرش به اصفهان آمد، [۱] و شاگرد محمدباقر مجلسی شد.[۲] او در تدوین بحارالانوار، نقش داشت، و بعدا، خودش به تدوین دائرة المعارف بزرگی به نام عوالم العلوم و المعارف پرداخت.[۳]
مقایسه عوالم با بحارالانوار
کتاب عوالم، به عنوان مستدرک بحارالأنوار نوشته شده است، و انگیزه مؤلف آن بوده که روایاتی که در بحار نیامده را بیاورد.[۴] با این حال گفته میشود بیشتر مطالب موجود در «عوالم» همان مطالب کتاب بحار است و از کتب قدماء نیز بهره برده، اما عوالم از منابع شیعی و سنی متنوع و گستردهای استفاده کرده، ابواب بیشتری تفریع کرده و نظم منطقیتری دارد.[۵]
برای مثال: مؤلف ابتدا آیات مناسب هر باب را آورده، بعد احادیث قدسی و سپس روایات را با ترتیب تاریخی از احادیث پیامبر(ص)، صحابه و تابعین، بعد، سخنان ائمه از علی(ع) تا مهدی(عج)، و در پایان مطالبی از آثار قدماء، گردآوری کرده است.[۶] بهگفته برخی محققان به سبب عواملی همچون مشابه بودن بخش زیادی از محتوای کتاب به کتاب بحار الانوار و گمنامبودن مؤلف عوالم العلوم، از این کتاب نسبت به کتاب بحار، استقبال کمتری شده است.[۷]
چاپ و نسخهها
به گفته آقابزرگ تهرانی، نسخههایی از این کتاب، در کتابخانههای ایران و عراق هست. نسخهی کامل «عوالم» در یزد (منظور، کتابخانه وزیری) موجود است و بعضی از مجلدات آن در تبریز در موقوفه حاج سید علی ایروانی هست، و در سال ۱۳۱۸ق، بعضی از مجلدات آن مانند مقتل امام حسین(ع) چاپ شده بود.[۸]
در کتابخانه مجلس شورای اسلامی نیز، علاوه بر نسخ متفرقه از مجلدات این کتاب، نزدیک به یک دوره کامل از نسخه اصلی به خط مؤلّف موجود است.[۹]
در فهرست کتابهای خطی کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی نیز ۶۶ نسخه خطی وجود دارد، اما حجم آنها با هم متفاوت است.[۱۰] علاوه بر این در سایت برخی کتابخانه ها نیز بعضی نسخ خطی و چاپی این کتاب قابل مشاهد است:
- فهرست نسخ کتابخانه آستان قدس رضوی [۱۱]
- مرکز اسناد کتابخانه ملی [۱۲]
- فهرست نسخههای خطی کتابخانه عمومی حضرت آیة الله نجفی مرعشی [۱۳]
چاپ و تحقیق جدید
چاپ کتاب «عوالم» با تحقیق و نظارت سید محمدباقر موحد ابطحی اصفهانی (۱۳۰۹-۱۳۸۱)، در مؤسسه «الامام المهدی» انجام شده است، اما بر اساس ترتیب تألیف مجلدات خطی خود عوالم نیست و تا به حال، جلدهای مختلف به صورت متفرقه چاپ شده است و البته این تحقیق، خصوصیاتی دارد که طبق نظر برخی محققین، آن را از چاپ های قبل خود متمایز میکند:
- افزودن استدراکات و روایات جدیدی که در آثار گذشته نیامده بود؛
- ذکر گسترده منابع احادیث
- استناد فضائل اهل بیت(ع) به روایات اهل سنت؛
- تصحیح و شرح لغات دشوار روایات؛
- گنجاندن جمعبندیهای فقهی و شرح حال راویان؛
- توضیح اسامی قبایل، مکانها و فرقهها؛
- ارائه فهرستهای فنی دقیق برای سهولت استفاده.[۱۴]
به گفته ابطحی اصفهانی، سه جلد مربوط به امام جواد، هادی و عسکری مفقود است که خودش تألیف آن را شروع کرد و جلد مربوط به امام جواد(ع)تمام شده است.[۱۵]
ساختار و ویژگیهای محتوایی
عوالم دارای صد کتاب است و برخی از کتابها خود دارای چند مجلد است که در این صورت، تعداد مجلداتش بیش از ۱۰۰ جلد است و عناوین آن، به شرح ذیل است:
- ۱.مقدمه
- ۲.عقل و جهل
- ۳.علم
- ۴.معرفت و اثبات صانع
- ۵.توحید
- ۶.عدل
- ۷.نبوت
- ۸.قصص أنبیاء(۴جلد)
- ۹.احوال أنبیاء(۱۰جلد)
- ۱۰.غصب خلافت(۱۰جلد)
- ۱۱.حضرت فاطمه(ع)
- ۱۲.أئمه إثنی عشر(۴جلد)
- ۱۳.احوال ثلاثه و مطاعن(۳جلد)
- ۱۴.احوال أربعه(۳جلد)
- ۱۵.امام علی(ع)(۸جلد)
- ۱۶-۲۶.امام حسن(ع) تا امام قائم(ع)
- ۲۷.عالم مطلق
- ۲۸.عالم علوی، لوح، قلم، سماوات
- ۲۹.نجوم
- ۳۰.ملائکه
- ۳۱.عالم سفلی، بحار، أنهار و بلدان
- ۳۲.جمادات و طبایع
- ۳۳.نباتات
- ۳۴.حیوان
- ۳۵.جن و شیاطین
- ۳۶.انسان، روح، نفس و سایر قوی و تعبیر رؤیا
- ۳۷.طب
- ۳۸.دنیا و عیوب آن
- ۳۹.مرگ و عالم برزخ
- ۴۰.علامت قیامت
- ۴۱.معاد
- ۴۲.ایمان و کفر
- ۴۳.مکارم اخلاق
- ۴۴.اوامر و نواهی
- ۴۵.کبائر و معاصی
- ۴۶.آداب و سنن
- ۴۷.احتجاجات(۲جلد)
- ۴۸.مواعظ و خطب
- ۴۹.حِکَم
- ۵۰.عشره
- ۵۱-۹۸.ابواب فقه(از طهارت تا دیات)
- ۹۹.اقوال رجال
- ۱۰۰.إجازات.[۱۶]
- مولف، مقدمه کتاب را بدین صورت نوشته که آغاز و پایان فقره (پاراگراف) نخست، «ألف» است و آغاز و پایان فقره دوم «ب» و همین ترتیب حروف الفبا، تا آخرین فقره که حرف اوّل و آخرش «یاء» است.[۱۷]
- احادیث با ذکر منبع و سلسله سند آورده شده، اما بدون تحلیل و ارزیابی مقایسه بین روایات و اسناد آنها
- بعضی از عناوین، اصولا نیازمند به تفسیر است، مانند اینکه در بعضی از جاهای کتاب آمده است: باب آخر و هو من الاول علی وجه آخر.
- در فهرست کتابهای خطی کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی در باره این کتاب آمده است: «کتاب بسیار مفصلی است. در بیش از صد جلد که احادیث و روایات را از مصادر مختلف شیعه گرد آورده و در هر بابی آیات مناسب با آن را نیز می آورد و در آنجا که احتیاج به شرح داشته باشد به عنوان «بیان» مطالبی ذکر میکند. «عوالم»، به حسب تقسیم مؤلف، در صد کتاب میباشد. پنجاه کتاب در اصول و پنجاه کتاب در فروع و مجموع جزءهایش صد و بیست و هشت جزء است».[۱۸]
ویژگیهای چاپ جدید عوالم عبارتاند از:
- افزودن استدراکات و روایات جدیدی که در آثار گذشته نیامده بود؛
- ذکر گسترده منابع احادیث
- استناد فضائل اهل بیت(ع) به روایات اهل سنت؛
- تصحیح و شرح لغات دشوار روایات؛
- گنجاندن جمعبندیهای فقهی و شرح حال راویان؛
- توضیح اسامی قبایل، مکانها و فرقهها؛
- ارائه فهرستهای فنی دقیق برای سهولت استفاده.[۱۹]
نرم افزار جامع الأحادیث
در نرمافزار «جامع الأحادیث» بعضی مجلدات چاپ مؤسسه امام مهدی ثبت شده است که شامل معرفی و فضائل چهارده معصوم(ع)، حدیث غدیر، تصریح به ولایت ایشان از روایات، و تصریح به اسامی ایشان در ادعیه و زیارات امامان میشود.
- امام علی (ع): ج۱۵
- مستدرک سیدة النساء(ع) تا امام جواد(ع): (ج۱۱-ج۱۷تا۲۳)
- ج۲(عقل) و ج۳(علم) که در جامع الأحادیث۴ اضافه شده است.
پانویس
- ↑ پورامینی، محمدباقر، «عبدالله بحرانی(ملا عبدالله بحرانی)»، سایت فرهیختگان تمدن شیعی.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۱۵، ص۳۵۶
- ↑ پورامینی، محمدباقر، «عبدالله بحرانی(ملا عبدالله بحرانی)»، سایت فرهیختگان تمدن شیعی.
- ↑ انصاری قمی، معرفیهای اجمالی «عوالم العلوم و المعارف و الأحوال من الآيات و الأخبار و الأقوال»، ص۶۴-۶۵.
- ↑ قاضی زاده، «پژوهشی درباره کتاب عوالم»، ص۲۲۶-۲۳۰
- ↑ قاضی زاده، «پژوهشی درباره کتاب عوالم»، ص۲۲۶-۲۳۰
- ↑ قاضی زاده، «پژوهشی درباره کتاب عوالم»، ص۲۲۶-۲۳۰
- ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۱۵، ص۳۵۶، و شیروانی، فهرست نسخههای خطّی کتابخانة وزیری یزد، ۱۳۵۸-۱۳۵۰، ج۱، ص۲۷۲ـ۲۷۹، ج۳، ص۱۰۴۵ـ۱۰۹۱، ج۵، ص۱۵۱۸.
- ↑ حائری، دیباجی، اوحدی؛ ویراستار: گلباز، فهرست نسخههای خطی کتابخانه مجلس شورای ملّی،۱۳۹۱ش، ج۱۰، جزء۳، ص۱۵۷۰.
- ↑ حسینی اشکوری، فهرست نسخههای خطی کتابخانه عمومی حضرت آیة الله نجفی مرعشی،۱۳۷۱ش، ج۱، ص۳۶۷.
- ↑ فهرست نسخ کتابخانه آستان قدس رضوی<https://opac.razavi.ir/faces/search/bibliographic/biblioBriefView.jspx?_afPfm=65rkk02mh>
- ↑ مرکز اسناد کتابخانه ملیhttps://opac.nlai.ir/opac-prod/search/bibliographicSimpleSearchProcess.do;jsessionid=83E2D1E70D1BA3F1BB7342679844FB58?simpleSearch.value=%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85&bibliographicLimitQueryBuilder.biblioDocType=BF&simpleSearch.indexFieldId=&nliHolding=&command=I&simpleSearch.tokenized=true&classType=0&pageStatus=0&bibliographicLimitQueryBuilder.useDateRange=null&bibliographicLimitQueryBuilder.year=&documentType=&attributes.locale=fa
- ↑ فهرست نسخههای خطی کتابخانه عمومی حضرت آیة الله نجفی مرعشیhttps://marashilibrary.com/search-entry/search=%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85&cat=manuscripts>
- ↑ قاضی زاده، «پژوهشی درباره کتاب عوالم»، ص۲۲۴-۲۳۰
- ↑ قاضی زاده، «پژوهشی درباره کتاب عوالم»، ص۲۲۴-۲۳۰
- ↑ حائری، دیباجی، اوحدی؛ ویراستار: گلباز، فهرست نسخههای خطی کتابخانه مجلس شورای ملّی،۱۳۹۱ش، ج۱۰، جزء۳، ص۱۵۶۷ـ۱۵۶۹.
- ↑ قاضی زاده، «پژوهشی درباره کتاب عوالم»، ص۲۲۴-۲۳۰
- ↑ حسینی اشکوری، فهرست نسخههای خطی کتابخانه عمومی حضرت آیة الله نجفی مرعشی،۱۳۷۱ش، ج۱، ص۳۶۷.
- ↑ قاضی زاده، «پژوهشی درباره کتاب عوالم»، ص۲۲۴-۲۳۰
منابع
- پورامینی، محمدباقر، «عبدالله بحرانی (ملا عبدالله بحرانی)»، سایت فرهیختگان تمدن شیعی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۴ش، تاریخ بازدید: ۸ دی ۱۴۰۴ش.
- انصاری قمی، ناصر الدین، معرفیهای اجمالی «عوالم العلوم و المعارف و الأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال»، مجله آیینه پژوهش، شماره ۳۷، ص۶۴-۶۵، دوره ۷ فروردین و اردیبهشت ۱۳۷۵.
- قاضی زاده، کاظم، «پژوهشی درباره کتاب عوالم»، فصلنامه نامه مفید، شماره۶، تابستان ۱۳۷۵.
- آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، قم، اسماعیلیان و تهران، کتابخانه اسلامیه (سایت فقاهت)، ۱۴۰۸ق.
- شیروانی، محمّد، فهرست نسخههای خطّی کتابخانة وزیری یزد، تهران، انجمن آثار ملّی، ۱۳۵۸-۱۳۵۰.
- حائری، عبدالحسین، و دیباجی، سیدابراهیم، و علامه اوحدی، ویراستار: گلباز، ناصر، فهرست نسخههای خطی کتابخانه مجلس شورای ملّی، کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، تهران، چاپ اول، ۱۳۹۱ش.
- حسینی اشکوری، سیداحمد، فهرست نسخههای خطی کتابخانه عمومی حضرت آیة الله نجفی مرعشی، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی، قم، ۱۳۷۱ش.