عالم لاهوت: تفاوت میان نسخهها
ایجاد عالم لاهوت |
(بدون تفاوت)
|
نسخهٔ ۲۲ نوامبر ۲۰۱۷، ساعت ۱۳:۱۱
 | این مقاله هماکنون در دست ویرایش است.
این برچسب در تاریخ ۲۲ آبان ۱۳۹۶ توسط کاربر:Golpoor برای جلوگیری از تعارض ویرایشی اینجا گذاشته شده است. اگر بیش از پنج روز از آخرین ویرایش مقاله میگذرد میتوانید برچسب را بردارید. در غیر این صورت، شکیبایی کرده و تغییری در مقاله ایجاد نکنید. |
عالم لاهوتجهان مختص به خداوند و مرتبه ذات پروردگار است. از دیگر اسامی آن جهان معنا، عالم امر، عالم غیب و ... است که یکی از عوالم چهارگانه محسوب می شود. لاهوت در آثار اسلامی با نام ها و استعاره های متفاوتی مطرح شده است
مفهوم شناسی
لاهوت کلمهای مشتق از «لاه» [۱] به معنای الله بوده است که واو و تاء برای مبالغه و تاکید به آن اضافه شده است [۲] که در اصل به معنای «لا هو إلّا هو» [۳] یعنی جهانی مختص به خداوند میباشد و در لغت به همین معنی یعنی خدای تعالی [۴]و عالم خداوند آمده است. [۵] هرچند برخی این لغت را با ریشهای عبرانی دانستهاند. [۶] جهان لاهوت نیز به همین اساس به معنای عالم اختصاصی خداوندی [۷] و مرتبه ذات پروردگار است [۸] که به معنای جهان معنا و عالم امر و غیب هم آمده است. [۹] و حتی از آن به بهشت ذات خداوند [۱۰] و یا نور ذاتی او [۱۱] نیز تعبیر شده است. از دیگر تعابیری که برای مفهوم شناسی این جهان به کار رفته است میتوان به عالم اعیان ثابته [۱۲] و یا عالم اسماء و صفات [۱۳] هم اشاره کرد.
اسامی، جایگاه و ویژگیها
لاهوت در آثار اسلامی با نامها و استعارههای گوناگونی چون عالم سرمد، [۱۴] «عالم ربوبی»، [۱۵] «بارگاه الَست»، [۱۶] «حَظيره قُدس»، [۱۷] «خانِه بَقاء»، [۱۸] «دُبِّ اصغَر»، [۱۹] «سَراپرده راز»، [۲۰] «صَوامِع»، [۲۱] «مَجْمَعِ لاهوت»، [۲۲] «مَنْزِل قُرب»، [۲۳] «جانان»، [۲۴] «مونس آباد قدس» [۲۵] و «ميخانه» [۲۶] آمده است. حتی یکی از نامهای هابیل پسر آدم را نیز لاهوت گفتهاند چرا که به عالم الوهیت رجوع خواهد کرد. [۲۷]
لاهوت یکی از جهانهای چهارگانه [۲۸] و یا پنجگانه [۲۹] است که جزئی از جهان سبحانی است [۳۰] و بر تمام جهانهای دیگر مثل ملکوت، جبروت و ناسوت که به نوعی جزء عالم خلق یعنی مخلوقات خدا هستند [۳۱] احاطه دارد [۳۲] و اصل [۳۳] و نگهدارنده [۳۴] و حاکم [۳۵] و در یک کلام، بالاتر از تمام آنهاست. [۳۶] که شاید به همین جهت آن را جزئی از «مافی السماء» یعنی عالمهای فوقانی دانستهاند. [۳۷] فرمانهای الهی [۳۸] و رحمت او از این عالم صادر میگردد [۳۹] و به نوعی مغز و همه چیز هستی را در خود فراگرفته است. [۴۰] و لذا برخی تمام آنچه مشاهده می شود را پرتویی از نورهای هفت گانه و ازلی میدانند که در عالم لاهوت وجود دارد. [۴۱]
برای عالم لاهوت ویژگیهایی بیان شده است که برخی از آنان عبارتند از: عالم وحدت، [۴۲] منشاء عقل و حکمت [۴۳] خالق و روح ناسوت [۴۴] و دارای حجابهای نه گانهای چون بقاء، فردانيت، سلطنت، عزت، احديت، سرمديت، كبرياء، عظمت و رحمت است [۴۵] درک اینگونه موارد نیازمند لاهوتی شدن[۴۶] یعنی علم به لاهوت است که تا حدی به معنای خداشناسی [۴۷] و یا تحلیل پدیدارهای طبیعی با اسباب غیبی است [۴۸] لذا گاه خداشناسی تنزیهی هم عنوان «لاهوت سلبی» به خود گرفته است. [۴۹]
لاهوت در اندیشه اسلامی
پیش از اسلام
اگر از تعداد اندکی که دست به انکار لاهوت و کلا مجردات زدهاند بگذریم، [۵۰] توجه به لاهوت از قدیم الایام و در ادیان قبل از اسلام و حتی مسیحیت نیز وجود داشته و جوامعی چون روم، هند، چین و مصر که گاهاً بتپرست نیز بوده اند به لاهوت و ادغام آن در ناسوت در برخی از اساطیرشان باور داشتهاند. [۵۱] البته بارزترین شکل این اعتقاد یعنی اتحاد ناسوت و لاهوت، مربوط به باورهای مسیحیان است. [۵۲] و حتی این اعتقاد در برخی فرقههای اسلامی نیز اثر گذارده بود. [۵۳]
در باور اسلامی
باور به لاهوت به عنوان سرچشمه و مبدأیی برای ناسوت، بخشی از اعتقادات اسلامی است [۵۴] و حتی گفته شده است که جایگاه اولیه قرآن در لاهوت است [۵۵] و در بردارنده اسرار آن است [۵۶] که گاه برخی از آیات قرآنی نیز در کلام مفسران به عالم لاهوت اشاره دارد. [۵۷] لذا پیامبر الهی در هنگام نزول وحی از جایگاهی لاهوتی برخوردار بوده [۵۸] و اساسا نفس الهی در گفتار اهل بیت (ع)ریشهای لاهوتی دارد [۵۹] و لذا در برخی از احادیث برای امیرمومنان (ع) منزلتی از عالم لاهوت ذکر شده است. [۶۰] چنانکه برخی مصداق بارز ولی خدا در قرآن را کسی میداند که بتواند با گذر از لباس بشری، به قدس لاهوت رسد [۶۱]
در عرفان و ادب
آثار عرفانی از لاهوت به کرات یاد کرده و یکی از مقاصد سفرهای عرفانی یک سالک را رسیدن به لاهوت و سپس بازگشت از آن به سوی خلق و ناسوت میدانند [۶۲] این مسئله تا آن جا پیش رفته که برخی حتی این اصطلاح را جزء واردات اهل تصوف از اسرائلیات میدانند. [۶۳] چنانکه این واژه در سرودههای شعرای فارسی زبان و بالاخص شاعرانی با گرایش های صوفیانه به کرات به چشم میخورد [۶۴]
جستارهای وابسته
پانویس
منابع
- ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، چاپ سوم، 1414ق.
- اسفراینی، ملا اسماعیل، أنوار العرفان، تحقيق سعيد نظرى، قم، دفتر تبليغات اسلامى، چاپ اول، 1383ش.
- اسیری لاهیجی، محمد، مفاتيح الإعجاز فى شرح گلشن راز، بمبئى، بینا، 1312ش.
- آلوسى، محمود بن عبدالله، روح المعاني، بیروت، دار الكتب العلميه، 1415ق.
- امين، نصرت بيگم، مخزن العرفان در تفسير قرآن، بىنا، بیجا، بیتا
- بحر العلوم، محمد مهدى بن مرتضى، رساله سير و سلوك (تحفه الملوك فى السير و السلوك)، مشهد، ملكوت نور قرآن، چاپ هفتم، 1425ق.
- بلاغى، عبدالحجه، حجة التفاسير و بلاغ الإكسير، قم، حکمت، چاپ اول، 1386ق.
- تهانوی، محمد علی، موسوعة كشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، بیروت، مكتبة لبنان ناشرون، چاپ اول، 1996م.
- تهرانی، سید محمد حسین، الله شناسى، مشهد، انتشارات علامه طباطبايى، چاپ چهارم، 1426ق.
- تهرانی، سید محمد حسین، آيت نور، مشهد، انتشارات علامه طباطبايى، چاپ اول، 1427ق.
- تهرانی، سید محمد حسین، لب اللباب در سير و سلوك، مشهد، انتشارات علامه طباطبايى، چاپ نهم، 1419ق.
- جوهری، اسماعيل بن حماد، الصحاح، تحقیق احمد عبد الغفور عطار، بیروت، دار العلم للملايين، چاپ اول، 1376ق.
- جوینی، عبدالملک، الإرشاد إلى قواطع الأدلة في أول الاعتقاد، بيروت، دار الكتب العلمية، چاپ اول، 1416ق.
- حسنى رازى، سيد مرتضى بن داعى، تبصرة العوام في معرفة مقالات الأنام، تصحيح عباس اقبال آشتيانى، چاپ دوم، تهران، اساطير، 1364ش.
- حسنی واعظ، محمود بن محمد، تفسير شريف البلابل القلاقل، تهران، احیا کتاب، 1376ش.
- حسينى علوى، ابو المعالى محمد، بيان الأديان در شرح اديان و مذاهب جاهلى و اسلامى، تهران، انتشارات روزنه، 1376ش.
- حسینی تهرانی، سید محمد حسین، امام شناسى، مشهد، علامه طباطبايى، چاپ سوم، 1426ش.
- حسینی تهرانی، سید محمد حسین، معاد شناسى، مشهد، نور ملكوت قرآن، چاپ اول، 1423ق.
- حلاج، حسین بن منصور، ديوان منصور حلاج، بمبئي، چاپخانه علوى، 1305ق.
- حلبی، علی اصغر، تاريخ علم كلام در ايران و جهان، تهران، انتشارات اساطير، چاپ دوم، 1376ش.
- خاتمی، سید احمد، فرهنگ علم كلام، تهران، صبا، چاپ اول، 1370ش.
- خفاجى، احمد بن محمد، حاشية الشهاب المسماة عناية القاضي و كفاية الراضي على تفسير البيضاوي، بیروت، دار الكتب العلمية، 1417ق.
- خفاجی، احمدبن محمد، شفاء الغلیل، تحقیق کشاش محمد، بيروت، دار الكتب العلمية، چاپ اول، بیتا
- دهخدا، علی اکبر، لغتنامه دهدا، تهران، انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1377ش
- رهنما، زینالعابدین، ترجمه قرآن، تهران، سازمان اوقاف، چاپ اول، 1354ش.
- زبیدی، محمد بن محمد، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالفکر، بیتا.
- زرین کوب، عبدالحسین، سر نى، تهران، اننتشارات علمى، چاپ هفتم، 1387ش.
- سبزوارى، ملا هادى، شرح مثنوى، تحقیق مصطفى بروجردى، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى، 1374ش.
- سبزواری، ملا هادى، اسرار الحكم، قم، مطبوعات دينى، چاپ اول، 1383ش.
- سبزواری، ملا هادى، شرح المنظومه، تصحيح و تعليق از آيت الله حسن زاده آملى، تهران، نشر ناب، چاپ اول، 1379ش.
- سبزواری، ملا هادی، هادي المضلين، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگى، چاپ اول، 1383ش.
- سجادی، سید جعفر، فرهنگ اصطلاحات فلسفى ملاصدرا، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1379ش.
- سجادی، سید جعفر، فرهنگ معارف اسلامى، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1373ش.
- سلطان علىشاه، سلطان محمد بن حيدر، ترجمه محمد رضاخانى، ترجمه تفسير بيان السعادة فى مقامات العبادة، تهران، سر الاسرار، 1372ش.
- سمنانى، علاء الدوله، مصنفات فارسى سمنانى، تحقیق نجيب مايل هروى، تهران، شركت انتشارات علمى و فرهنگى، چاپ دوم، 1383ش.
- شهیدی، سید جعفر، شرح مثنوى (شهيدى)، تهران، شركت انتشارات علمى و فرهنگى، چاپ اول، 1373ش.
- شیروانی، زینالعابدین، بستان السياحه، تهران، چاپخانه احمدي، چاپ اول، 1315ش.
- صادقی، محمد، حوار بين الإلهيين و الماديين، بیروت، دار المرتضي، چاپ دوم، 1407ق.
- صليبا، جميل و منوچهر صانعى دره بيدى فرهنگ فلسفى، تهران، انتشارات حكمت، چاپ اول، 1366 ش.
- طباطبایی، سید محمد حسین، ترجمه تفسير الميزان، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1374ش.
- طباطبایی، سید محمد حسین، رسائل توحیدی، قم، بوستان کتاب، چاپ دوم، 1388ش.
- طريحى، فخرالدين بن محمد، مجمع البحرين، تحقیق احمد حسينى اشكورى، تهران، مرتضوى، چاپ سوم، 1375ش.
- طیب، عبدالحسین، اطيب البيان فى تفسير القرآن، تهران، انتشارات اسلام، چاپ دوم، 1369ش.
- عراقی، فخرالدین، كليات عراقى، تهران، انتشارات سنائى، چاپ چهارم، 1363ق.
- عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، تهران، امیرکبیر، 1360ش.
- قاضی عبدالجبار، ابوالحسن، المغني في أبواب التوحيد و العدل، قاهره، الدار المصرية، 1962م.
- قرائتی، محسن، تفسير نور، تهران، مركز فرهنگى درسهايى از قرآن، چاپ اول، 1388ش.
- کاشفی، حسین بن علی، تفسير حسينى (مواهب عليه)، سراوان، کتابفروشی نور، چاپ اول، بیتا.
- کاشفی، حسین بن علی، رشحات عين الحياة فى مناقب مشايخ الطريقة النقشبندية، تهران، بنياد نيكوكارى نوريانى، 1356ش.
- کراجکی، محمد بن علی، كنز الفوائد، ؟، بینا، بیتا.
- کمرهای، محمد باقر، گنجينه معارف شيعه اماميه، تهران، فردوسی، بیتا.
- مجهول، اصطلاحات صوفيان مرآت عشاق، تهران، شركت انتشارات علمى فرهنگى، چاپ اول، 1388ش.
- مركز فرهنگ و معارف قرآن، دايرة المعارف قرآن كريم، قم، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم، چاپ سوم، 1382ش.
- مشکور، محمد جواد، فرهنگ فرق اسلامى، مشهد، آستان قدس رضوى، چاپ دوم، 1372ش.
- معین، محمد، فرهنگ فارسی معین، تهران، سی گل، 1382ش
- مغنیه، محمد جواد، التفسير الكاشف، قم، دارالکتاب الاسلامی، 1424ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامی، 1371ش.
- موسوى خلخالى، صالح، شرح مناقب محيى الدين عربى، تهران، كتابخانه خورشيد، چاپ اول، 1322ه.ش.
- مولوی، جلالالدین بلخی، مثنوی معنوی، تهران، نگاه معاصر، 1392ش.
- نریمانی، علی، تفسير عرفانى اشراق، قم، بینا، چاپ اول، بیتا.
- همایی، جلالالدین، مولوى نامه؛ مولوى چه مى گويد؟، تهران، نشر هما، چاپ دهم، 1385ش.
- همدانی، عین القضات، تمهيدات، تهران، دانشگاه تهران، چاپ اول، 1341ش.
- واعظزاده خراسانی، محمد، المعجم فى فقه لغه القرآن و سر بلاغته، مشهد، آستان قدس رضوى، چاپ دوم، 1388ش.
- ↑ جوهری، الصحاح،1376ق، ج1، ص2249 و طریحی، مجمع البحرين،1375ش، ج6، ص361 و ابن منظور، لسان العرب، 1414ق، ج13، ص539
- ↑ عمید، فرهنگ فارسی عمید، 1360ش، ج 2، ص1711 و دهخدا، لغتنامه دهدا،1377ش، ج13، ص19580،
- ↑ تهانوی، موسوعة كشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، 1996م، ج1، ص549
- ↑ زبیدی، تاج العروس، بیتا، ج3، ص128
- ↑ دهخدا، لغتنامه دهخدا،1377ش ، ج13، ص19580،
- ↑ کاشفی، رشحات عين الحياة فى مناقب مشايخ الطريقة النقشبندية، 1356ش، ج1، ص357 و خفاجی، شفاء القلیل، بیتا، ص264 و خفاجی، عناية القاضى و كفاية الراضى، 1417ق، ج3، ص391
- ↑ طیب، اطيب البيان فى تفسير القرآن، 1369ش، ج5، ص118
- ↑ کاشفی، رشحات عين الحياة فى مناقب مشايخ الطريقة النقشبندية، 1356ش، ج1، ص357 و خاتمی، فرهنگ علم كلام، 1370ش، ص156 و سجادی، فرهنگ معارف اسلامى، 1373ش، ج2، ص 1230 و ج3، ص1632
- ↑ معین، فرهنگ فارسی معین، 1382ش، ج3، ص2427،
- ↑ نریمانی، تفسير عرفانى اشراق، بیتا، ص5
- ↑ موسوى خلخالى، شرح مناقب محيى الدين عربى، 1322ه، ص272
- ↑ سبزواری، اسرار الحكم، 1383ش، ص648 و سبزواری، شرح مثنوى، 1374ش، ج3 ، ص325
- ↑ سجادی، فرهنگ اصطلاحات فلسفى ملاصدرا، 1379ش، ص430 و ظباظبایی، رسائل توحيدى، 1388ش، ص158 و سجادی، فرهنگ معارف اسلامى، 1373ش، ج3، ص1632 و سبزواری، شرح مثنوى، 1374ش، ج3، ص325
- ↑ سجادی، فرهنگ اصطلاحات فلسفى ملاصدرا، 1379ش، ص324 و خاتمی، فرهنگ علم كلام، 1370ش، ص156 و سجادی، فرهنگ معارف اسلامى، 1373، ج2، ص1230
- ↑ بحرالعلوم، رساله سير و سلوك(تحفه الملوك فى السير و السلوك)، 1425ق، ص101
- ↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامى، 1373ش، ج2، ص 376
- ↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامى، 1373ش، ج1، ص741
- ↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامى، 1373ش، ج2، ص786
- ↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامى، 1373ش، ج2، ص844
- ↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامى، 1373ش، ج2، ص993
- ↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامى، 1373ش، ج2، ص1120
- ↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامى، 1373ش، ج3، ص1698
- ↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامى، 1373ش، ج3، ص1921
- ↑ بحرالعلوم، رساله سير و سلوك(تحفه الملوك فى السير و السلوك)، 1425ق، ص57
- ↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامى، 1373ش، ج3، ص1967
- ↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامى، 1373ش، ج3، ص1970 و تهانوی، موسوعة كشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، 1996، ج2، ص1672 و عراقی، كليات عراقى، 1363ق، ص416
- ↑ سبزواری، هادي المضلين، 1383ش، ص296
- ↑ سبزواری، أسرار الحكم، 1383ش، ج2، ص648 و سجادی، فرهنگ معارف اسلامى، 1373ش، ج2، ص1352 و کاشفی، رشحات عين الحياة فى مناقب مشايخ الطريقة النقشبندية، 1356ش، ج1، ص357 و شیروانی، بستان السياحه، 1315ش، ص286 و سبزوارى، شرح مثنوى، 1374ش، ج3، ص325 و طباطبایی، رسائل توحيدى، 1388ش، ص158 و طیب، اطيب البيان فى تفسير القرآن، 1369ش، ج11، ص165 و قرائتی، تفسير نور، 1388ش، ج2، ص493
- ↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامى، 1373ش، ج2، ص1352
- ↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامى، 1373، ج1، ص667
- ↑ سجادی، فرهنگ اصطلاحات فلسفى ملاصدرا، 1379ش، ص317 و سجادی، فرهنگ معارف اسلامى، 1373ش، ج2، ص1227-1228
- ↑ اسفراینی، أنوار العرفان، 1383ش، ص414–415 و زرین کوب، سر نى، 1387ش، ج1، ص553
- ↑ اسیری لاهیجی، مفاتيح الإعجاز فى شرح گلشن راز، 1312ش، ص52 و تهرانی، الله شناسى، 1426ش، ج1، ص179
- ↑ سمنانی، مصنفات فارسى سمنانى، 1383ش، ص150
- ↑ مجهول، اصطلاحات صوفيان مرآت عشاق، 1388ش، ص209
- ↑ همایی، مولوى نامه، مولوى چه مى گويد؟، 1385ش، ج1، ص117 و امین، مخزن العرفان در تفسير قرآن، بیتا، ج12، ص23 و بلاغی، حجة التفاسير و بلاغ الإكسير، 1386ش، ج5، ص17 و طیب، اطيب البيان فى تفسير القرآن، 1369ش، ج6، ص44 ،ج8، ص83 ، ج9، ص452، ج11، ص284، ج13، ص89 و صلیبا، فرهنگ فلسفى، 1366ش، ص550
- ↑ طیب، اطيب البيان فى تفسير القرآن، 1369، ج9، ص340
- ↑ حسینی تهرانی، معاد شناسى، 1423ق، ج5، ص251-252
- ↑ مجهول، اصطلاحات صوفيان مرآت عشاق، 1388ش، ص209 و زرین کوب، سر نى، 1387ش، ج2، ص812
- ↑ نریمانی، تفسير عرفانى اشراق، بیتا، ص395
- ↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامى، 1373ش، ج1، ص327
- ↑ همدانی، تمهيدات، 1341ش، ص379 و مجهول، اصطلاحات صوفيان مرآت عشاق، 1388ش، ص46
- ↑ سبزواری، أسرار الحكم، 1383ش، ج1، ص 322 و سبزواری، شرح المنظومة، 1389ش، ج1، ص44
- ↑ صلیبا، فرهنگ فلسفى، 1366ش، ص550
- ↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامى، 1373ش، ج2، ص1225
- ↑ عمید، فرهنگ فارسی عمید، 1360ش، ج2، ص1711
- ↑ صلیبا، فرهنگ فلسفى، 1366ش، ص550 و عمید، فرهنگ فارسی عمید، 1360ش، ج 2، ص1711
- ↑ صلیبا، فرهنگ فلسفى، 1366ش، ص551
- ↑ صلیبا، فرهنگ فلسفى، 1366ش، ص551
- ↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامى، 1373ش، ج1، ص143
- ↑ طباطبایی، ترجمه تفسير الميزان، 1374ش، ج3، ص490-496
- ↑ جوینی، الإرشاد إلى قواطع الأدلة في أول الاعتقاد، 1416ق، ص26 و حسینی علوی، بيان الأديان در شرح اديان و مذاهب جاهلى و اسلامى، 1376ش، ص30 و حسنی رازی، تبصرة العوام في معرفة مقالات الأنام، 1364ش، ص24 و صادقی، حوار بين الإلهيين و الماديين، 1407ش، ص385، ص387 و کراجکی، كنز الفوائد، بیتا، ج1، ص235 و کمرهای، گنجينه معارف شيعه اماميه، بیتا، ج1، ص280 و قاضی عبدالجبار، المغني في أبواب التوحيد و العدل، 1962م، ج5، ص149، و حسنی واعظ، تفسير شريف البلابل القلاقل، 1376ش، ج1، ص280 و خفاجی، عناية القاضى و كفاية الراضى، 1417ق، ج3، ص391 و آلوسی، روح المعاني، 1415ق، ج3، ص270، ج15، ص513 و مغنیه، التفسير الكاشف، 1424ش، ج7، ص320 و مکارم شیرازی، تفسير نمونه، 1371ش، ج5، ص40 و واعظزاده خراسانی، المعجم فى فقه لغه القرآن و سر بلاغته، 1388ش، ج9، ص590
- ↑ حلبی، تاريخ علم كلام در ايران و جهان، 1376، ص72 و خاتمی، فرهنگ علم كلام، 1370ش، ص132 و مشکور، فرهنگ فرق اسلامى، 1372ش، ص163 و کاشفی، رشحات عين الحياة فى مناقب مشايخ الطريقة النقشبندية، 1356ش، ج1، ص357
- ↑ مشکور، فرهنگ فرق اسلامى، 1372ش، ص194
- ↑ امین، مخزن العرفان در تفسير قرآن، بیتا، ج11، ص310-31
- ↑ بلاغی، حجة التفاسير و بلاغ الإكسير، 1386ش، ج6 ، ص30
- ↑ سلطان علىشاه، ترجمه تفسير بيان السعادة فى مقامات العبادة، 1372ش، ج13، ص14 و ج13، ص292
- ↑ سلطان علىشاه، ترجمه تفسير بيان السعادة فى مقامات العبادة، 1372ش، ج13، ص439
- ↑ حسینی تهرانی، معاد شناسى، 1423ق، ج3، ص160–163، ج10، ص388 و سجادی، فرهنگ اصطلاحات فلسفى ملاصدرا، 1379ش، ص409 و سجادی، فرهنگ معارف اسلامى، 1373ش، ج1، ص22
- ↑ حسینی تهرانی، امام شناسى، 1426ق، ج4، ص85 و حسینی تهرانی، معاد شناسى، 1423ق، ج5، ص143، ج7، ص312
- ↑ مركز فرهنگ و معارف قرآن، دايرة المعارف قرآن كريم، 1382ش، ج5، ص72-73
- ↑ حسینی تهرانی، معاد شناسى، 1423ق، ج8، ص66 و بحرالعلوم، رساله سير و سلوك(تحفه الملوك فى السير و السلوك)، 1425ق، ص45، ص101، ص145 و شهیدی، شرح مثنوى، 1373ش، ج3، ص475 و تهرانی، آيت نور، 1427ق، ص243، و تهرانی، لب اللباب در سير و سلوك، 1419ق، ص74 و کاشفی، تفسير حسينى (مواهب عليه)، بیتا، ص240 و نریمانی، تفسير عرفانى اشراق، بیتا، ص5 و معین، فرهنگ فارسی معین، 1382ش، ج3، ص2427
- ↑ زبیدی، تاج العروس، بیتا، ج19، ص91
- ↑ حلاج، ديوان منصور حلاج، 1305ق، صص 66 ، 89، 100، 103 و بحرالعلوم، رساله سير و سلوك(تحفه الملوك فى السير و السلوك)، 1425ق، ص57 و رهنما، ترجمه قرآن، 1354ش، ج1، ص37، 42، 44، 47 و مولوی، مثنوی معنوی، 1392ش، ص352