رشید رضا
| مفسر و عالم اهل‌سنت | |
 | |
| شناسنامه | |
|---|---|
| کشور تولد | شام (لبنان) |
| کشور درگذشت | مصر |
| آرامگاه | قاهره |
| اطلاعات علمی و مذهبی | |
| شاگردان | حسن البنا |
| تألیفات | تفسیر المنار |
رشید رضا (۱۸۶۵ـ۱۹۳۵م) از روشنفکران و مفسران جریان‌ساز اهل‌سنت. رشید رضا در نوشته‌های خود، دیدگاه‌های انتقادی متعددی درباره شیعه و باورهای آن مطرح کرده است. برخی پژوهشگران مواضع او درباره شیعیان را مغرضانه و متأثر از اندیشه‌های ابن‌تیمیه و محمد بن عبدالوهاب دانسته‌اند. وی پیرو مکتب سلفیه بود. رشید رضا از اندیشه‌های سید جمال اسدآبادی و محمد عبده نیز تأثیر پذیرفت.
رشید رضا احادیث مهدویت را صحیح و قابل احتجاج نمی‌دانست و سرچشمه آنها را گرایش‌های سیاسی شیعیان معرفی می‌کرد. او توسل به پیامبران و صالحان پس از وفاتِ آنان را رد می‌کرد و اعتبار سندی برخی احادیث در فضیلت امام علی(ع)، از جمله «أقضاکم علی» و «أنا مدینة العلم و علی بابها»، را زیر سؤال می‌برد. وی در تفسیر آیات ولایت، مباهله و برائت نیز روایات مرتبط با فضائل امام علی(ع) و اهل‌بیت(ع) را نقد کرده است. او با استناد به منابعی غیرمعتبر، پیدایش تشیع را به عبدالله بن سبأ نسبت می‌داد. او همچنین از تأثیر یهودیان و ایرانیان در شکل‌گیری تشیع سخن می‌گفت.
دیدگاه‌های او پیرامون شیعه با واکنش عالمان شیعه مواجه شد و سید محسن امین، کتاب «الحصون المنیعة» را در نقد وی نوشت. رشید رضا نیز در پاسخ کتاب «السنة و الشیعة» را نوشت و برخی عقاید شیعه را نقد کرد. با این حال، او در مقاله «السنة و الشیعة و ضرورة اتفاقهما» شیعیان امامیه را مسلمان دانست، ازدواج با آنان را جایز شمرد و با وجود اختلافات اعتقادی، بر ضرورت وحدت تأکید کرد. تفسیر المنار، حاصل یادداشت‌ها و تعلیقات رشید رضا بر جلسات درس تفسیری محمد عبده، از آثار مشهور اوست. حسن البنا، بنیانگذار اخوان المسلمین، از شاگردان رشید رضا بود.
جایگاه
محمد رشید رضا (۱۸۶۵-۱۹۳۵م[۱]) نویسنده، اندیشمند دینی و فعال سیاسی در اواخر دوره عثمانی بود.[۲] از او به عنوان متفکر، مفسری جریان‌ساز[۳] و از بزرگ‌ترین عالمان اهل‌سنت[۴] یاد شده است. تفسیر المنار،[۵] از تفاسیر مشهور، و مجله المنار،[۶] که شهرت بسیاری داشت، متعلق به او بوده است. برخی پژوهشگران عرب‌زبان مسلمان در قرن چهاردهم قمری، رشید رضا را از مشهورترین اصلاح‌گران اسلامی زمان خود معرفی کرده‌اند.[۷]
رشید رضا پیرو مکتب سلفیه بوده[۸] و دیدگاه‌ها و عقائد آنان را داشته است.[۹] او شاگردان مهم و تاثیرگذاری داشت؛ از جمله این شاگردان حسن البنا[۱۰] بنیانگذار گروه اخوان‌المسلمین بوده است.[۱۱] رشید رضا با وجود جایگاهی که به جهت فعالیت‌های علمی و سیاسی داشت، اما هیچ یک از مناصب حکومتی که عالمان دینی عهده‌دار آن بودند را نپذیرفت.[۱۲]
رشید رضا را از عالمان اهل‌سنت در علم حدیث دانسته‌اند؛[۱۳] از نگاه رشید رضا، لزوما همه روایات صحیح بخاری و صحیح مسلم صحیح نیستند.[۱۴] وی به برخی از آنها نقد محتوایی و به برخی نقد سندی کرده است.[۱۵] از البانی، محدث مشهور اهل‌سنت و سلفیه، نقل شده که بیشترین تاثیرپذیری در زندگی علمی‌اش را از مجله المنار خصوصا مقالات رشید رضا در نقد حدیث داشته است.[۱۶]
پیروی از سید جمال اسدآبادی و محمد عبده
رشید رضا در سال ۱۳۱۰ق[۱۷] با مجله العروة الوثقی، که آن زمان در پاریس چاپ می‌شد، آشنا شد.[۱۸] این مجله توسط سید جمال اسدآبادی و محمد عبده منتشر می‌شد.[۱۹] آشنایی با این مجله، رغبت و علاقه بسیار زیاد رشید رضا را نسبت به این دو فرد ایجاد کرد.[۲۰] رشید رضا دو بار توانست محمد عبده، که دوران تبعید خود را در شام را می‌گذراند، ملاقات کند.[۲۱] این دیدارها را سرآغاز پیوندی عمیق میان این دو دانسته‌اند.[۲۲] در نهایت در سال ۱۳۱۵ق رشید رضا برای همراهی با محمد عبده به مصر مهاجرت کرد.[۲۳] رشید رضا همواره متأثر از افکار استادش محمد عبده بود[۲۴] و او را «استاذنا الامام» می‌نامید.[۲۵]
شهید مطهری، از عالمان شیعه، معتقد است رشید رضا با اینکه خود را شاگرد مکتب سید جمال و عبده می‌داند، اما تحت تأثیر اندیشه‌های ابن‌تیمیه و محمد بن عبدالوهاب بوده است.[۲۶] از نگاه شهید مطهری، رشید رضا، مسیر اصلاح‌گری که راه سید جمال و عبده بوده را نپیموده و بیشتر مبلغ وهابیگری بوده است.[۲۷]
نگاه به شیعه و عقائد شیعه
شهید مطهری موضع‌گیری‌ها و اظهارنظرهای رشید رضا نسبت به شیعیان را «مغرضانه» توصیف کرده است.[۲۸] برخی پژوهشگران معتقدند رشید رضا به‌جهت پیروی از ابن‌تیمیه و محمد بن عبدالوهاب، موضع تند و تقابلی نسبت به شیعه داشت و نسبت‌های ناروایی به شیعیان می‌داد.[۲۹] او شیعیان را در علمِ شناختِ حدیث با تعبیر «جاهل‌ترین» و در نقل روایات «دروغگو‌ترین» افراد معرفی می‌کند.[۳۰] او براساس منابع غیرمعتبر، شکل گیری شیعه را به عبداللّه بن سبأ نسبت می‌دهد و از تأثیر یهودیان و ایرانیان در پیدایش شیعه سخن می‌گوید.[۳۱] براساس‌اظهارات وی، شکل‌گیری آغازین شیعه، ریشه در خصومت قومی ایرانیان و عرب‌ها داشته است.[۳۲] سارا شریعتی، از پژوهشگران شیعه، معتقد است رشید رضا به دلیل موضعگیری‌هایش علیه تشیع چندان در ایران شناخته نشده است.[۳۳]
رشید رضا در رد مهدویت مطالب بسیار گفته است.[۳۴] او در تفسیر المنار متذکر شده که هیچ یک از احادیثی که بر مهدی موعود دلالت دارند، صحیح و قابل احتجاج نیستند و علاوه بر این، تعارضاتی نیز در میان آنها وجود دارد.[۳۵] وی سرچشمه این روایات را یک گرایش سیاسی شیعی دانسته و می‌گوید که شیعیان در این موضوع خرافاتی دارند که مخالف اصول دین است.[۳۶] موضع وی در این موضوع چنان است که حتی بیان آنها را مناسب تفسیر خود نمی‌داند.[۳۷] دیدگاه وی پیرامون مهدویت توسط عالمان و پژوهشگران مسلمان مورد نقد قرار گرفته است.[۳۸]
رشید رضا، توسل به انبیاء و صالحان را پس از مرگ به صورت مطلق مردود می‌داند و توسل به آنان در زمان حیات آنان را مشروع می‌شمرد.[۳۹] این رویکرد وی که از اعتقادات سلفیه نیز است، با انتقادات مختلفی همراه بوده و آن‌را برخلاف آموزه‌های اسلامی دانسته‌اند.[۴۰] رشید رضا دو حدیث در فضیلت امام علی(ع)، یعنی «أقضاکم علی» و «أنا مدینة العلم و علی بابها»، اعتراض می‌کند و اعتبار سندی آنها را زیر سؤال می‌برد.[۴۱] برخی معتقدند رشید رضا در جزء دوم کتاب السنة و الشیعة پس از طرح نوشته‌های دانشمند مشهور شیعه، محمدحسین آل کاشف الغطاء، برخی از آرای خود درباره شیعه را تعدیل کرد.[۴۲]
رشید رضا و آیات مرتبط با اعتقادات شیعه
رشید رضا در ذیل آیه ولایت بیان می‌دارد که روایاتی دلالت دارند که این آیه در مورد امام علی(ع)، زمانی که انگشترش را در مسجد اعطا کرد، نازل شده است. رشید رضا اشکالاتی بر این‌ها وارد می‌کند؛ از جمله اینکه تعبیر «الذین آمنوا» برای جمع است و در میان افراد فصیح، چه رسد به قرآن، از این تعبیر برای یک نفر استفاده نمی‌شود.[۴۳] مقاله‌هایی در رد بر این اشکال و مانند آن ذکر شده است.[۴۴]
رشید رضا در مورد آیه مباهله نیز روایات را بر این می‌داند که پیامبر اسلام، علی(ع) و فاطمه(س) و دو فرزندشان را برای مباهله با خود برد و تعبیر «نساء» در این آیه اشاره به فاطمه(س) و کلمه «أنفسنا» به امام علی(ع) اشاره دارد.[۴۵] وی منابع این روایات را از شیعیان می‌داند که از نگاه وی، اهداف مشخصی از این روایات دارند.[۴۶] رشید رضا بیان می‌دارد که شیعیان تا آنجا که توانستند در ترویج این روایات کوشیدند، تا جایی که در میان بسیاری از اهل‌سنت نیز رواج یافت.[۴۷] این مطالب مورد نقد عالمان و پژوهشگران قرار گرفته است.[۴۸]
رشید رضا در ذیل آیه برائت بیان می‌دارد که برخی شیعیان به آنچه در مورد علی(ع) واقع شده و آیه برائت مرتبط به آن است، تکبر کرده و چیزهایی را نیز بر آن افزوده‌اند. او بیان می‌دارد که شیعیان این آیه را نشان بر فضل علی(ع) بر ابوبکر دانسته‌اند. او این مطلب که پیامبر ابوبکر را از امارت حج عزل کرده و علی را جای او قرار داده، رد می‌کند و این را بهتان می‌نامد. او پس از بحث‌هایی بیان می‌دارد که ابوبکر مسئول اصلی در آن حج بوده و امام علی تنها مسئولیتی خاص در آن حج بر عهده گرفته و از ابوبکر تبعیت می‌کرده است.[۴۹] رشید رضا در تفسیر برخی آیات دیگر از جمله آیه ۱۱۶ سوره نساء، مواضعی علیه شیعیان گرفته و با نگاهی که پژوهشگران آن را «جانبدارانه» توصیف کرده‌اند، مواضعی را به شیعیان استناد داده است.[۵۰]
کتاب السنَّة و الشیعة
مواضع منفی رشید رضا در تفسیر المنار نسبت به شیعه، موجب رنجش و گلایه برخی دانشمندان شیعه شد.[۵۱] از جمله سید محسن امین عاملی، کتاب «الحصون المنیعة فی الرد علی ما اَوْرده صاحبُ المِنار فی حق الشیعة» را به نگارش در آورد[۵۲] و به نقد آراء رشید رضا پرداخت.[۵۳] رشید رضا کتاب «السنَّة و الشیعة» را تألیف کرد[۵۴] و برخی عقاید را به شیعه نسبت داده و آنها را نقد کرده است.[۵۵]
علامه امینی، از عالمان شیعه، در کتاب الغدیر پیرامون این کتاب رشید رضا سخن گفته است. علامه امینی معتقد است رشید رضا به جای نقد، تنها با دشنام‌های زشت، اهانت، لقب‌گذاری‌های توهین‌آمیز و پرده‌دری‌های شرم‌آور حمله کرده است. علامه امینی هدف اصلی رشید رضا را بیشتر فریب دادن سه دولت عربیِ عراق، حجاز و یمن، نسبت به شیعه، دانسته است. علامه امینی در ادامه به نقد بخشی از مطالبی که رشید رضا گفته است، می‌پردازد.[۵۶]
مقاله «السنة و الشیعة و ضرورة اتفاقهما»
رشید رضا مقاله‌ای با عنوان «السنة و الشیعة و ضرورة اتفاقهما» نوشته است. او در ابتدای این مقاله بیان می‌دارد که برخی برادران مسلمان در لبنان از ردیه‌هایی که در تفسیر المنار علیه شیعه گفته شده ناراضی هستند. به خصوص مسلمانان سوریه، لبنان و عراق که تحت فشار استعمارگران قرار داشته و جامعه اسلامی به اتحاد و وحدت نیاز دارند.[۵۷] وی قسم یاد می‌کند که بر این وحدت بسیار حریص بوده و سال‌ها بر این امر تلاش انجام داده است.[۵۸] رشید رضا بیان می کند که هیچ از مسلمانان را نمی‌شناسد که از وی بر این امر شدیدتر باشد.[۵۹]
او در این مقاله شیعیان امامیه را از مسلمانان می‌شمرد و ازدواج با آنان را جایز دانسته است.[۶۰] از نظر او، اختلافات اعتقادی میان شیعه و اهل‌سنت، از جمله درباره امامت و عصمت امامان، نباید مانع همکاری دو گروه در مسائل مشترک شود.[۶۱] وی همچنین با اشاره به تفاوت گرایش‌های شیعیان ایران و عراق، از تمایل بیشتر شیعیان ایران به وحدت با اهل‌سنت سخن گفته است.[۶۲]
زندگی‌نامه
محمد رشید بن علی‌رضا بن محمد[۶۳] در سال ۱۸۶۵م[۶۴] در نزدیکی طرابلس در لبنان امروزی متولد شد.[۶۵] نسب او به امام حسین(ع) برگشت می‌کند.[۶۶] وی به همین جهت از برخی امامان مانند امام صادق(ع) با تعبیر «جد ما» یاد می‌کند[۶۷] و دیگران نیز وی را سید رشید رضا معرفی کرده‌اند.[۶۸] رشید رضا را در اصل بغدادی[۶۹] و کرد[۷۰] معرفی کرده‌اند. رشید رضا پس از آنکه در زادگاهش خواندن و نوشتن و قرآن را فراگرفت، تحصیلاتش را در طرابلس ادامه داد.[۷۱] او در سال ۱۳۱۵ق به مصر رفت.[۷۲] در نهایت به سال ۱۹۳۵ در مصر درگذشت[۷۳] و در شهر قاهره دفن شد.[۷۴]
آثار
رشید رضا آثار متعددی را تألیف کرده است.[۷۵] «انجیل برنابا»، «تاریخ الاستاذ الامام الشیخ محمد عبده»، «ذکری المولد النبوی»، «شبهات النصاری و حجج الاسلام»، «عقیدة الصلب و الفدا»، «محاورات المصلح و المقلد» و «المسلمون و القبط و المؤتمر المصری» از جمله آثار وی هستند.[۷۶]
رشید رضا در قاهره تصمیم گرفت با انتشار مجله‌ای، ضمن افزایش آگاهی‌های مردم و گسترش اصلاحات اجتماعی و دینی، ادامه‌دهنده راه مؤسسان مجله عروة الوثقی باشد. از این رو، با کمک محمد عبده، نخستین شماره مجله المنار را منتشر کرد.[۷۷] در این مجله مقالات اندیشمندان بزرگ مصر، از جمله محمد عبده، به چاپ می‌رسید.[۷۸] رشید رضا با انتشار مجله المنار در جهان اسلام و حتی در برخی کشورهای اروپایی شناخته شد.[۷۹] مجله المنار در ۳۴ دوره به چاپ رسید.[۸۰]
جلسات درس تفسیر عبده به درخواست محمد رشید رضا شکل گرفت. رشید رضا یادداشت‌های خود از این جلسات و تعلیقاتش بر آنها را در مجله المنار چاپ می‌کرد.[۸۱] این امر از سال سوم نشر مجله انجام می‌شد.[۸۲] این بخش‌ها بعدها با نام تفسیر المنار چاپ شد.[۸۳] این تفسیر از آغاز قرآن شروع شده و تا میانه سوره یوسف ادامه داد.[۸۴]
پانویس
- ↑ رضائی اصفهانی، درآمدی بر تفسیر علمی قرآن، ۱۳۷۵ش، ص۳۳۰.
- ↑ مالکی، «رشید رضا، محمد (شرح حال و فعالیتها)»، ص۱۵.
- ↑ ایماندار، رضایی کرمانی، «سلفی‌گری در اندیشۀ ابوالثناء آلوسی و رشید رضا با تأکید بر آرای ایشان در مبحث توحید»، ص۵۶.
- ↑ أبوریة، «السید محمد رشید رضا بمناسبة مرور خمسة أعوام علی وفاته»، ص۱۳۵۵.
- ↑ ذهبی، التفسیر و المفسرون، ۱۳۹۶م، ج۲، ص۵۷۷.
- ↑ عبدالقادر، التفسیر و المفسرون فی عهد الحدیث، ۲۰۰۳م، ص۳۰۳.
- ↑ عاصم، «ذکری العلامة الکبیر السید محمد رشید رضا / منشیء المنار و مؤسس دار الدعوة و الارشاد»، ص۱۳.
- ↑ سلطانی، مهریزی، «بررسی آراء و مبانی فکری محمد رشید رضا در زمینه حدیث» ، ص۷۵.
- ↑ برای اطلاعات بیشتر ر.ک: ایماندار، رضایی کرمانی، «سلفی‌گری در اندیشۀ ابوالثناء آلوسی و رشید رضا با تاکید بر آرای ایشان در مبحث توحید».
- ↑ رمضان، «من داعش للاتحاد الأوروبی.. هکذا تخیل الإسلامیون أشکال الخلافة»، الجزیره.
- ↑ موثقی، «بررسی بنیادهای نظری و روش‌های بنیادگرایی»، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ الخطیب، «مزیتان امتاز بهما السید رشید رضا»، ص۹.
- ↑ عبدالقادر، التفسیر و المفسرون فی عهد الحدیث، ۲۰۰۳م، ص۳۰۳.
- ↑ سلطانی، مهریزی، «بررسی آراء و مبانی فکری محمد رشید رضا در زمینه حدیث» ، ص۷۸ - ۷۹.
- ↑ سلطانی، مهریزی، «بررسی آراء و مبانی فکری محمد رشید رضا در زمینه حدیث» ، ص۷۸ - ۷۹.
- ↑ سلطانی، مهریزی، «بررسی آراء و مبانی فکری محمد رشید رضا در زمینه حدیث» ، ص۷۵.
- ↑ مالکی، «رشید رضا، محمد (شرح حال و فعالیتها)»، ص۱۶.
- ↑ رجائی ریان، «رشید رضا و مجلة المنار ما بین 1898 و 1919»، ص۶۴.
- ↑ مالکی، «رشید رضا، محمد (شرح حال و فعالیتها)»، ص۱۶.
- ↑ ذهبی، التفسیر و المفسرون، ۱۳۹۶ش، ج۲، ص۵۷۶.
- ↑ نفیسی، عقلگرائی در تفاسیر قرن چهاردهم، ۱۳۷۹ش، ص۱۱۶.
- ↑ مالکی، «رشید رضا، محمد (شرح حال و فعالیتها)»، ص۱۶.
- ↑ عبدالقادر، التفسیر و المفسرون فی عهد الحدیث، ۲۰۰۳م، ص۳۰۳.
- ↑ سلطانی، مهریزی، «بررسی آراء و مبانی فکری محمد رشید رضا در زمینه حدیث» ، ص۷۶.
- ↑ رشید رضا، تفسیر المنار، ۱۴۱۴ق، ج۳، ص۳۲۲.
- ↑ مطهری، بررسی اجمالی نهضت‌های اسلامی در صد ساله اخیر، ۱۳۷۸ش، ص۴۹.
- ↑ مطهری، بررسی اجمالی نهضت‌های اسلامی در صد ساله اخیر، ۱۳۷۸ش، ص۴۹.
- ↑ مطهری، بررسی اجمالی نهضت‌های اسلامی در صد ساله اخیر، ۱۳۷۸ش، ص۵۰.
- ↑ جبرئیلی، هوشنگی، «رشید رضا، محمد (اندیشه اجتماعی و آرای دینی)»، ص۲۲.
- ↑ رشید رضا، «السنة والشیعة وضرورة اتفاقهما»، أرشیف الإسلام.
- ↑ جبرئیلی، هوشنگی، «رشید رضا، محمد (اندیشه اجتماعی و آرای دینی)»، ص۲۲.
- ↑ جبرئیلی، هوشنگی، «رشید رضا، محمد (اندیشه اجتماعی و آرای دینی)»، ص۲۲.
- ↑ شریعتی، «قطب در برابر قطبیسم»، مرکز دائرة المعراف بزرگ اسلامی.
- ↑ اکبرنژاد، «بررسی و نقد دیدگاه رشید رضا و احمد امین درباره احادیث مهدویت»، ص۲۲ - ۲۷.
- ↑ رشید رضا، تفسیر المنار، ۱۴۱۴ق، ج۱۰، ص۳۹۳ - ۳۹۴.
- ↑ رشید رضا، تفسیر المنار، ۱۴۱۴ق، ج۱۰، ص۳۹۳ - ۳۹۴.
- ↑ رشید رضا، تفسیر المنار، ۱۴۱۴ق، ج۱۰، ص۳۹۳ - ۳۹۴.
- ↑ برای اطلاعات بیشتر ر.ک: اکبرنژاد، «بررسی و نقد دیدگاه رشید رضا و احمد امین درباره احادیث مهدویت»؛ کارگر، براری، «نقد دیدگاه رشید رضا در تعارض روایات مهدویت».
- ↑ متقی‌فر، «توسّل از منظر مفسّران معاصر: علامه طباطبایی و رشید رضا»، ص۸۱.
- ↑ برای اطلاعات بیشتر ر.ک: فرقان، «نقدی بر دیدگاه رشید رضا در توسل به صالحان».
- ↑ رشید رضا، «السنة والشیعة وضرورة اتفاقهما»، أرشیف الإسلام.
- ↑ جبرئیلی، هوشنگی، «رشید رضا، محمد (اندیشه اجتماعی و آرای دینی)»، ص۲۳.
- ↑ رشید رضا، تفسیر المنار، ۱۴۱۴ق، ج۶، ص۴۴۲.
- ↑ برای اطلاعات بیشتر در این زمینه ر.ک: باقری، «نقد و بررسی تفسیر رشید رضا از آیه ولایت».
- ↑ رشید رضا، تفسیر المنار، ۱۴۱۴ق، ج۳، ص۳۲۲.
- ↑ رشید رضا، تفسیر المنار، ۱۴۱۴ق، ج۳، ص۳۲۲.
- ↑ رشید رضا، تفسیر المنار، ۱۴۱۴ق، ج۳، ص۳۲۲.
- ↑ رضاپور، «بررسی و نقد اندیشه رشید رضا پیرامون امام علی (علیه السلام)»، نشست اساتید حوزه علمیه قم.
- ↑ رشید رضا، تفسیر المنار، ۱۴۱۴ق، ج۱۰، ص۱۶۱.
- ↑ برای اطلاعات بیشتر در این زمینه ر.ک: بیات، محققی، «تحلیل نقدهای علامه جوادی آملی در تفسیر تسنیم بر آرای تفسیری رشید رضا در المنار».
- ↑ جبرئیلی، هوشنگی، «رشید رضا، محمد (اندیشه اجتماعی و آرای دینی)»، ص۲۲.
- ↑ أمین، الحصون المنیعة، ۱۳۲۷ق.
- ↑ برای نمونه ر.ک: أمین، الحصون المنیعة، ۱۳۲۷ق، ص۴۶.
- ↑ امینی، الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۳۷۰.
- ↑ جبرئیلی، هوشنگی، «رشید رضا، محمد (اندیشه اجتماعی و آرای دینی)»، ص۲۲.
- ↑ امینی، الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۳۷۰ - ۳۷۱.
- ↑ رشید رضا، «السنة والشیعة وضرورة اتفاقهما»، أرشیف الإسلام.
- ↑ رشید رضا، «السنة والشیعة وضرورة اتفاقهما»، أرشیف الإسلام.
- ↑ رشید رضا، «السنة والشیعة وضرورة اتفاقهما»، أرشیف الإسلام.
- ↑ رشید رضا، «السنة والشیعة وضرورة اتفاقهما»، أرشیف الإسلام.
- ↑ رشید رضا، «السنة والشیعة وضرورة اتفاقهما»، أرشیف الإسلام.
- ↑ رشید رضا، «السنة والشیعة وضرورة اتفاقهما»، أرشیف الإسلام.
- ↑ عبدالقادر، التفسیر و المفسرون فی عهد الحدیث، ۲۰۰۳م، ص۳۰۳.
- ↑ رضائی اصفهانی، درآمدی بر تفسیر علمی قرآن، ۱۳۷۵ش، ص۳۳۰.
- ↑ النمر، علم التفسیر، ۱۹۸۵م، ص۱۳۲.
- ↑ مالکی، «رشید رضا، محمد (شرح حال و فعالیتها)»، ص۱۶.
- ↑ رشید رضا، تفسیر المنار، ۱۴۱۴ق، ج۹، ص۵۳۸.
- ↑ الخطیب، «مزیتان امتاز بهما السید رشید رضا»، ص۹.
- ↑ عبدالقادر، التفسیر و المفسرون فی عهد الحدیث، ۲۰۰۳م، ص۳۰۳.
- ↑ مجاهد، الأعلام الشرقیة فی المائة الرابعة عشرة الهجریة، ۱۹۹۴م، ج۳، ص۱۰۷۵.
- ↑ مالکی، «رشید رضا، محمد (شرح حال و فعالیتها)»، ص۱۶.
- ↑ الصباغ، لمحات فی علوم القران، ۱۹۹۰م، ص۳۲۱.
- ↑ مالکی، «رشید رضا، محمد (شرح حال و فعالیتها)»، ص۱۸.
- ↑ ایازی، المفسرون حیاتهم و منهجهم، ۱۳۷۳ش، ص۶۶۶.
- ↑ ایازی، المفسرون حیاتهم و منهجهم، ۱۳۷۳ش، ص۶۶۶.
- ↑ سرکیس، معجم المطبوعات العربیة و المعربة، ۱۹۲۸م، ج۱، ص۹۳۴.
- ↑ مالکی، «رشید رضا، محمد (شرح حال و فعالیتها)»، ص۱۶.
- ↑ مالکی، «رشید رضا، محمد (شرح حال و فعالیتها)»، ص۱۶.
- ↑ مالکی، «رشید رضا، محمد (شرح حال و فعالیتها)»، ص۱۶.
- ↑ منیع عبدالحمید، مناهج المفسرین، ۲۰۰۰م، ص۳۱۶.
- ↑ نفیسی، عقلگرائی در تفاسیر قرن چهاردهم، ۱۳۷۹ش، ص۱۱۶.
- ↑ مالکی، «رشید رضا، محمد (شرح حال و فعالیتها)»، ص۱۶.
- ↑ مالکی، «رشید رضا، محمد (شرح حال و فعالیتها)»، ص۱۶.
- ↑ ذهبی، التفسیر و المفسرون، ۱۳۹۶م، ج۲، ص۵۷۷.
منابع
- أبوریة، محمد، «السید محمد رشید رضا بمناسبة مرور خمسة أعوام علی وفاته»، الرسالة (مصر)، عدد ۳۷۳، رجب ۱۳۵۹ق.
- اکبرنژاد، مهدی، «بررسی و نقد دیدگاه رشید رضا و احمد امین درباره احادیث مهدویت»، مقالات و بررسی ها، شماره ۷۷، ۱۳۸۴ش.
- أمین، سید محسن، الحصون المنیعه فی رد ما اورده صاحب المنار فی حق الشیعه، شام، مطبعه الاصلاح، ۱۳۲۷ق.
- امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، قم، مرکز الغدير للدراسات الإسلامية، ۱۴۱۶ق.
- ایازی، محمدعلی، المفسرون حیاتهم و منهجهم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۳ش
- ایماندار، حمید، رضایی کرمانی، محمدعلی، «سلفی‌گری در اندیشۀ ابوالثناء آلوسی و رشید رضا با تاکید بر آرای ایشان در مبحث توحید»، پژوهش های فلسفی کلامی، شماره ۷۵، فروردین ۱۳۹۷ش.
- باقری، علی اوسط، «نقد و بررسی تفسیر رشید رضا از آیه ولایت»، معرفت، شماره ۴۸، ۱۳۸۰ش.
- بیات، محمد حسین، محققی، حسین، «تحلیل نقدهای علامه جوادی آملی در تفسیر تسنیم بر آرای تفسیری رشید رضا در المنار»، پژوهش‌های قرآنی، شماره ۹۶، پاییز ۱۳۹۹ش.
- جبرئیلی، محمدصفر، هوشنگی، لیلا، «رشید رضا، محمد (اندیشه اجتماعی و آرای دینی)»، دانشنامه جهان اسلام، ج۲۰، زیرنظر: غلامعلی حداد عادل، تهران ۱۳۹۴ش.
- الخطیب، محب‌الدین، «مزیتان امتاز بهما السید رشید رضا»، الفتح، العدد ۵۳۸، ذی‌الحجة ۱۳۵۵ق.
- ذهبی، محمدحسین، التفسیر و المفسرون، بیروت، دار إحياء التراث العربي، ۱۳۹۶ش.
- رجائی ریان، محمد، «رشید رضا و مجلة المنار ما بین 1898 و 1919»، المورخ العربی، العدد ۴۱ و ۴۲، ذوالقعدة ۱۴۱۰ق.
- رشید رضا، محمد، تفسیر المنار، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۱۴ق.
- رشید رضا، محمد، «السنة والشیعة وضرورة اتفاقهما»، أرشیف الإسلام، تاریخ بازدید: ۱۸ آبان ۱۴۰۵ش.
- رضاپور، عبدالرحیم، «بررسی و نقد اندیشه رشید رضا پیرامون امام علی (علیه السلام)»، نشست اساتید حوزه علمیه قم، تاریخ بازدید: ۱۸ آبان ۱۴۰۵ش.
- رضائی اصفهانی، محمدعلی، درآمدی بر تفسیر علمی قرآن، ایران، انتشارات اسوه، ۱۳۷۵ش.
- رمضان، احمد، «من داعش للاتحاد الأوروبی.. هکذا تخیل الإسلامیون أشکال الخلافة»، الجزیره، تاریخ درج مطلب: ۱۷ زوئن ۲۰۱۸م، تاریخ بازدید: ۱۸ آبان ۱۴۰۵ش.
- سرکیس، یوسف الیان، معجم المطبوعات العربیة و المعربة و هو شامل لأسماء الکتب المطبوعة فی الأقطار الشرقیة و الغربیة ...، مصر، مکتبة یوسف الیان سرکیس و اولاده، ۱۹۲۸م.
- سلطانی، اختر، مهریزی، مهدی، «بررسی آراء و مبانی فکری محمد رشید رضا در زمینه حدیث»، پژوهش های اعتقادی کلامی، شماره ۲۹، بهار ۱۳۹۷ش.
- شریعتی، سارا، «قطب در برابر قطبیسم»، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۷ اردیبهشت ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۱۸ آبان ۱۴۰۵ش.
- الصباغ، محمد بن لطفى، لمحات فی علوم القرآن، بیروت، المكتب الاسلامى، ۱۹۹۰م
- عاصم، عبدالرحمن، «ذکری العلامة الکبیر السید محمد رشید رضا / منشیء المنار و مؤسس دار الدعوة و الارشاد»، الفتح، عدد ۷۱۲، جمادی‌الاولی ۱۳۵۹ق.
- عبدالقادر محمد صالح ، التفسیر و المفسرون فی عهد الحدیث، بیروت، دار المعرفة، ۲۰۰۳م.
- فرقان، محمد، «نقدی بر دیدگاه رشید رضا در توسل به صالحان»، سراج منیر، شماره۴۶، تابستان ۱۴۰۱ش.
- کارگر، رحیم، براری، محمد، «نقد دیدگاه رشید رضا در تعارض روایات مهدویت»، انتظار موعود تابستان، شماره ۶۱، ۱۳۹۷ش.
- مالکی، محمد، «رشید رضا، محمد (شرح حال و فعالیتها)»، دانشنامه جهان اسلام، ج۲۰، زیرنظر: غلامعلی حداد عادل، تهران ۱۳۹۴ش.
- متقی‌فر، فهیمه، «توسّل از منظر مفسّران معاصر: علامه طباطبایی و رشید رضا»، اندیشه های قرآنی متفکران معاصر، شماره ۱۴۲، بهار و تابستان ۱۴۰۳ش.
- مجاهد، زکی محمد، الأعلام الشرقیة فی المائة الرابعة عشرة الهجریة، بیروت، دار الغرب الإسلامی، ۱۹۹۴م.
- مطهری، مرتضی، بررسی اجمالی نهضت‌های اسلامی در صد ساله اخیر، تهران، صدرا، ۱۳۷۸ش،
- موثقی، احمد، «بررسی بنیادهای نظری و روش‌های بنیادگرایی»، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۹ مهر ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۱۸ آبان ۱۴۰۵ش.
- منیع، عبدالحلیم محمود، مناهج المفسرین، قاهره، دار الکتاب المصري، ۲۰۰۰م
- نفیسی، شادی، عقلگرائی در تفاسیر قرن چهاردهم، قم، دفتر تبليغات اسلامی حوزه علميه قم، ۱۳۷۹ش،
- النمر، عبدالمنعم، علم التفسیر، بیروت، دارالکتب الاسلامية، ۱۹۸۵م.