ایمان ابوطالب
ایمان ابوطالب، از مسائل اختلافی شیعه و اهلسنت است. شیعیان امامیه، ایمان ابوطالب، عموی پیامبر(ص) و پدر امام علی(ع) را قطعی می‌داند و به روایات اهل‌بیت(ع) در این‌باره استناد می‌کند. همچنین بیشتر شیعیان زیدی و شماری از عالمان اهلسنت نیز به ایمان ابوطالب باور دارند؛ در مقابل این دیدگاه، بیشتر اهلسنت معتقدند ابوطالب کافر از دنیا رفته است.
شیعیان معتقدند ابوطالب برای دفاع از پیامبر(ص)، ایمان خود را از روی تقیه پنهان می‌کرد تا جایگاهش نزد سران قریش حفظ شود و بتواند از پیامبر(ص) حمایت کند. آنان برای اثبات ایمان او، به روایات ائمه(ع)، دفاع همه‌جانبه‌اش از پیامبر(ص)، اشعار منسوب به او و باقی‌ماندن فاطمه بنت اسد در همسری او استناد کرده‌اند. از دیدگاه شیعه، داوری درباره ایمان یا کفر اشخاص را نمی‌توان صرفاً بر گفتار آشکار آنان استوار کرد.
برخی عالمان اهلسنت برای اثبات بی‌ایمانی ابوطالب به روایت ضحضاح و روایات تفسیری درباره آیات مرتبط با مشرکان استناد کرده‌اند. شماری از پژوهشگران شیعه و سنی در اعتبار این روایات مناقشه کرده‌اند؛ بااین‌حال، این نقدها برای عالمانی که همه احادیث صحیح بخاری و صحیح مسلم را معتبر می‌دانند، لزوماً پذیرفتنی نیست.
تألیف کتاب درباره ایمان ابوطالب از سده‌های نخستین مورد توجه عالمان شیعه و اهلسنت بوده است. از آثار شیعی در این زمینه، کتاب ابوطالب مؤمن قریش، نوشته عبدالله بن علی خنیزی است که گفته شده حکم اعدام او به‌دلیل نگاشتن این کتاب، در عربستان صادر شد. کتاب أسنی المطالب فی نجاة ابی‌طالب، تألیف احمد زینی دَحلان نیز از آثار اهلسنت در این باره است.
اختلاف شیعه و اهلسنت درباره ایمان ابوطالب
ایمان ابوطالب از مسائل چالشی تاریخی و کلامی میان شیعیان و اهلسنت است.[۱] به باور شیعیان امامیه، ابوطالب، عموی پیامبر(ص) و پدر امام علی(ع)، مسلمان بود و این باور در میان آنان اجماعی است.[۲] بیشتر شیعیان زیدی نیز به ایمان او اعتقاد دارند.[۳]
در مقابل، بیشتر اهلسنت معتقدند ابوطالب بدون ایمان از دنیا رفت.[۴] با این حال، برخی عالمان اهلسنت نیز به ایمان او باور داشته‌اند.[۵] در برخی پژوهش‌ها، نام ۳۵ تن از عالمان مذاهب چهارگانه اهلسنت از سده دوم تا پانزدهم هجری که به ایمان ابوطالب اعتقاد داشته‌اند، ذکر شده است.[۶] ابوالقاسم بَلخی و ابوجعفر اِسکافی، از عالمان مُعتَزلی،[۷] و محمد بن عبدالرسول بَرزَنجی و احمد زینی دحلان، از فقیهان شافعی از جمله این افرادند.[۸]
عالمان شیعه با استناد به ادله کلامی و روایات، نه‌تنها به ایمان ابوطالب، بلکه به مرتبه والای ایمان او معتقدند و فداکاری‌های او در حمایت از پیامبر(ص) را از شواهد آن می‌دانند.[۹] به گفته علامه مجلسی، در کتاب بحار الانوار، ابوطالب هیچگاه بت‌پرست نبود، بلکه از اوصیای حضرت ابراهیم(ع) بوده است.[۱۰]
برخی پژوهشگران، اختلاف درباره ایمان ابوطالب را دارای زمینه‌های سیاسی دانسته‌اند. بر این اساس، عباسیان، به‌ویژه منصور دوانیقی، برای تضعیف آل ابی‌طالب، احادیثی درباره کفر ابوطالب جعل کرده‌اند؛ زیرا میان عباسیان و خاندان ابوطالب رقابت سیاسی وجود داشت.[۱۱] برخی پژوهشگران اهلسنت نیز منشأ احادیث مربوط به کفر ابوطالب را به بنی‌امیه و دوران معاویه بن ابی‌سفیان نسبت داده و آن را اقدامی برای بدنام‌کردن امام علی(ع) دانسته‌اند.[۱۲] در همین چارچوب، برخی پژوهشگران، نیاوردن نام ابوطالب در شماری از آثار صحابه‌نگاری اهلسنت را بررسی کرده‌اند؛ به گفته آنان، درحالی‌که نام برخی کافران قطعی مانند اُمَیّه در شمار صحابه آمده،[۱۳] اما نام ابوطالب در آنها ذکر نشده است.[۱۴]
تقیه ابوطالب
عالمان شیعه معتقدند ابوطالب ایمان خود را از روی تقیه آشکار نمی‌کرد.[۱۵] سید جعفر مرتضی عاملی، تاریخ‌پژوه شیعه از وصیت ابوطالب را یکی از شواهد تقیه او دانسته است.[۱۶] در برخی منابع اهلسنت، این عبارت از وصیت او نقل شده است: «نبوت پیامبر امری است که قلب آن را پذیرفته، اما زبان آن را انکار می‌کند».[۱۷]
در روایات شیعه به تقیه ابوطالب اشاره شده است. در روایتی از امام صادق(ع)، ایمان ابوطالب به ایمان اصحاب کهف تشبیه شده است که ایمان خود را پنهان و شرک را آشکار کردند و خداوند به آنان دو بار پاداش داد.[۱۸] همچنین، در روایتی درباره معراج پیامبر(ص)، نور ابوطالب در شمار چهار نوری آمده است که پیامبر مشاهده کرد و تقیه او دلیل رسیدنش به آن مقام دانسته شده است.[۱۹]
به‌اعتقاد شیعیان، پنهان‌کردن ایمان به ابوطالب امکان می‌داد جایگاه و نفوذ خود را نزد سران قریش حفظ کند و از آن برای حمایت از پیامبر(ص) بهره ببرد.[۲۰] سید محمدکاظم سیدطباطبایی، حدیث‌پژوه شیعه، این رفتار را با توجه به جایگاه قبیله در فرهنگ جاهلی و ریاست ابوطالب بر قریش توضیح داده است؛ زیرا آشکارکردن ایمان می‌توانست موقعیت اجتماعی او را تضعیف کند و توانایی‌اش را برای حمایت از پیامبر(ص) کاهش دهد.[۲۱] بر این اساس، او پنهان‌ماندن برخی نشانه‌های ظاهری ایمان ابوطالب، مانند اظهار شهادتین و انجام نماز در گزارش‌های تاریخی، را نیز در چارچوب این ملاحظات تبیین می‌کند.[۲۲]
دلایل موافقان ایمان ابوطالب
سید جعفر مرتضی عاملی، تاریخ‌پژوه شیعه، معتقد است ایمان اشخاص را نمی‌توان تنها از طریق اقرار زبانی آنان شناخت؛ بلکه مواضع عملی، رفتار پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع) و گزارش‌های آگاهان نیز در این زمینه اهمیت دارد.[۲۳] سید کاظم سیدطباطبایی نیز معتقد است دلایل ایمان ابوطالب برای بخشی از جامعه اهلسنت قابل استفاده است، اما کسانی که همه احادیث صحیح بخاری و صحیح مسلم را معتبر می‌دانند، این دلایل را نمی‌پذیرند.[۲۴]
روایات شیعه
در روایات شیعه، ایمان ابوطالب امری مسلم دانسته شده و احادیث متعددی از امامان(ع) در تأیید آن نقل شده است. برای نمونه، در روایتی از امام علی(ع)، به جایگاه ابوطالب در بهشت و مقام شفاعت او اشاره شده و آمده است که نور او در قیامت بر نورهای دیگر، جز نور چهارده معصوم(ع)، غلبه می‌کند.[۲۵] در روایتی از امام باقر(ع) ایمان ابوطالب در ترازوی اعمال از ایمان همه خلایق سنگین‌تر دانسته شده است.[۲۶] همچنین در روایاتی که از امام صادق(ع) نقل شده، خداوند آتش را بر ابوطالب حرام کرده[۲۷] و او را در بهشت همجوار پیامبران، صدیقان، شهدا و صالحان قرار داده است.[۲۸] در حدیثی از امام رضا(ع) نیز آمده است که هرکس ایمان ابوطالب را نپذیرد، راهی آتش جهنم خواهد شد.[۲۹]
علامه امینی در کتاب الغدیر[۳۰] و محمدرضا مروجی نجفی، در کتاب مُنیَةُ الراغب،[۳۱] احادیث نقل‌شده از معصومان درباره ایمان ابوطالب را جمع‌آوری کرده‌اند.
مواضع و رفتارهای ابوطالب
موافقان ایمان ابوطالب، رفتارهای او در حمایت از پیامبر(ص) را نه‌تنها نشانه ایمان،[۳۲] بلکه شاهدی بر درجه بالای ایمان او دانسته‌اند.[۳۳] برای نمونه، هنگامی که قریش درصدد قتل پیامبر برآمدند، ابوطالب مانع اجرای تصمیم آنان شد[۳۴] و در برابر ٓآزار مشرکان از پیامبر دفاع می‌کرد.[۳۵] همچنین در برخی گزارش‌ها آمده است که ابوطالب همسرش، فاطمه بنت اسد، را به پیروی از پیامبر(ص) دعوت کرد.[۳۶] او پس از مشاهده نمازخواندن علی(ع) در کنار پیامبر(ص)، به فرزندش سفارش کرد که همواره ملازم پیامبر(ص) باشد؛[۳۷] زیرا او جز به کارهای خیر دعوت نمی‌کند.[۳۸] ابوطالب همچنین به فرزند دیگرش، جعفر، دستور داد تا در کنار رسول خدا(ص) نماز بخواند.[۳۹]
اشعار ابوطالب
اشعار ابوطالب در تأیید نبوت پیامبر(ص)، از دیگر شواهد بر ایمان او دانسته شده است.[۴۰] برای نمونه، در روایتی در کتاب الکافی، امام باقر(ع) برای اثبات ایمان ابوطالب به این شعر او استناد کرده است:
معروف‌ترین شعر او که قصیده لامیه خوانده می‌شود، با این بیت آغاز می‌شود:
از شعرهای دیگر او که بر ایمانش دلالت دارد، چنین است:
علامه امینی با استناد به اشعار نقل‌شده از ابوطالب گفته است که اگر چنین تعبیرهایی در تأیید نبوت پیامبر(ص)، اقرار به نبوت شمرده نشوند پس اعتراف و شهادت به نبوت چگونه است؟![۴۵] او در کتاب الغدیر، اشعاری از ابوطالب را که در منابع اهلسنت نقل شده و بر ایمان او دلالت دارند، گرد آورده است.[۴۶]
مسلمان‌شدن فاطمه بنت اسد
در روایتی از امام سجاد(ع)، برای اثبات ایمان ابوطالب به تداوم ازدواج او با فاطمه بنت اسد، استناد شده است.[۴۷] ابن‌ابی‌الحدید، عالم مُعتَزلی اهلسنت، فاطمه بنت اسد را یازدهمین فردی دانسته که به پیامبر(ص) ایمان آورد.[۴۸] بر این اساس، زمان ایمان‌آوردن او را سال نخست یا دوم بعثت دانسته‌اند.[۴۹]
طبق دیدگاه فقهی رایج میان مسلمانان، اگر زنی کافر مسلمان شود و شوهرش مسلمان نشود، عقد ازدواج آن دو باطل می‌شود و باید از یکدیگر جدا شوند.[۵۰] فقیهان اهلسنت نیز این حکم را مورد اتفاق دانسته‌اند.[۵۱] ازاین‌رو، برخی پژوهشگران ادامه زندگی مشترک فاطمه بنت اسد با ابوطالب پس از مسلمان‌شدن او را نشانه ایمان ابوطالب دانسته‌اند.[۵۲] با این حال گزارش‌های دیگری نیز وجود دارد که مسلمان‌شدن فاطمه بنت اسد را پس از وفات ابوطالب می‌دانند.[۵۳]
دلایل برخی از اهلسنت بر کفر ابوطالب
از دلایل عالمان اهلسنت بر کفر ابوطالب عبارت‌اند از:
حدیث ضحضاح
حدیث ضحضاح از مهمترین دلایل برخی عالمان اهلسنت بر کفر ابوطالب است.[۵۴] این حدیث در صحیح بُخاری و صحیح مُسلِم نقل شده است. بر اساس این حدیث، پیامبر(ص) برای ابوطالب شفاعت می‌کند و عذاب او به سبب این شفاعت کاهش می‌یابد؛ به‌گونه‌ای که از درکات جهنم به مکانی به نام ضحضاح منتقل می‌شود.[۵۵]
برخی پژوهشگران شیعه این حدیث را حتی بر اساس مبانی حدیث اهلسنت، غیرمعتبر دانسته‌اند.[۵۶] آنان همچنین آن را با آیاتی از قرآن[۵۷] و احادیثی در منابع اهلسنت[۵۸] متعارض دانسته‌اند که به باور آنان هرگونه شفاعت و تخفیف عذاب برای کافران را نفی می‌کنند.[۵۹] فخار بن مَعَد موسوی در کتاب ایمان ابی‌طالب، احادیثی را از امام باقر(ع)، امام صادق(ع) و امام رضا(ع) نقل کرده است که در آنها روایت ضحضاح حاصل دروغ‌گویی دشمنان خدا دانسته شده است.[۶۰]
روایات ذیل آیات ۱۱۳ سوره توبه و ۵۶ سوره قصص
شوکانی، عالم اهلسنت، با استناد به روایات نقل‌شده ذیل آیه ۵۶ سوره قصص و آیه ۱۱۳ سوره توبه، ابوطالب را مشرک دانسته است.[۶۱] در برخی روایات اهلسنت ذیل آیه ۵۶ سوره قصص آمده است که پیامبر(ص) در واپسین لحظات عمرِ ابوطالب از او خواست شهادتین را بر زبان آورد، اما او نپذیرفت و مشرک از دنیا رفت.[۶۲] در روایاتی ذیل آیه ۱۱۳ سوره توبه نیز آمده است که پیامبر(ص) از استغفار برای ابوطالب نهی شد.[۶۳]
برخی عالمان اهلسنت این روایات را نقد کرده‌اند.[۶۴] به‌گفته علامه امینی، برخی از راویان این گزارش‌ها با امام علی(ع) دشمنی داشته‌اند؛ ازاین‌رو، نمی‌توان به نقل‌های آنان اعتماد کرد.[۶۵] او همچنین این گزارش‌ها را با روایات دیگری درباره سبب نزول آیه ۱۱۳ سوره توبه متعارض دانسته است؛[۶۶] زیرا بر اساس روایتی که ابن‌حنبل و تِرمِذی نقل کرده‌اند، آیه ۱۱۳ توبه درباره مردی نازل شد که برای پدرش استغفار می‌کرد.[۶۷]
کتاب‌شناسی
نوشتن کتاب درباره ایمان ابوطالب از سده‌های نخستین مورد توجه عالمان شیعه بوده است. نجاشی، رجال‌شناس سده پنجم قمری، نام برخی از نویسندگان این آثار را در کتاب رجالی خود آورده است.[۶۸] به گفته سید محمدکاظم سیدطباطبایی، پژوهشگر شیعه در سده پانزدهم قمری، آثار نوشته‌شده درباره ایمان ابوطالب، بدون توجه کافی به جامعه مخاطب اهلسنت، تألیف شده‌اند.[۶۹]
آثار شیعه
- ایمان ابی‌طالب، اثر شیخ مفید، متکلم و فقیه امامیه در قرن‌های چهارم و پنجم قمری.
- اَلْحُجّةُ عَلَی الذّاهب إلی تَکْفیر ابی‌طالب، نگاشته اثر سید فَخار بن مَعَدّ موسوی (درگذشته ۶۳۰ق)[۷۰]
- ابوطالب مؤمن قریش، نوشته عبدالله بن علی الخنیزی فقیه شیعه اهل قطیف. گفته شده به دلیل نگارش این کتاب، مفتی اعظم عربستان حکم اعدام او را صادر کرد.[۷۱]
- رسالة فی ایمان ابی‌طالب، برگرفته از کتاب الغدیر علامه امینی است که عتبه حسینی آن را در سال ۱۴۴۲ق در کربلا منتشر کرده است.[۷۲]
- مُنیَةُ الراغبِ فی ایمان ابی‌طالب، نوشته محمدرضا طبسی نجفی که از سوی عتبه حسینی در سال ۱۴۴۲ق در کربلا منتشر شده است.[۷۳]
- ارشاد الهارِب من صحة ایمان الاَقارب؛ تألیف هاشم بن یحیی الحسنی الصَنعانی از عالمان زیدی قرن دوازدهم که عتبه حسینی در سال ۱۴۴۲ق منتشر کرده است.[۷۴]
آثار اهلسنت
- أسنی المطالب فی نجاة ابی‌طالب، تألیف احمد زینی دَحلان (درگذشت: ۱۸۸۶م) فقیه شافعی و مفتی مکه[۷۵]
- صَحوَة الطالب فی رد الشبهات عن ابی‌طالب، تألیف عماد عبدالکریم سرور، از عالمان شافعی[۷۶]
- بُغیَة الطالب لایمان ابی‌طالب، تألیف محمد بن عبدالرسول بَرزَنجی (درگذشت: ۱۱۰۳ق) از عالمان شافعی.[۷۷]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ طباطبایی، «بایسته پژوهشی در مورد حضرت ابوطالب(ع)»، ص۱۰۱.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۸، ص۱۶۴؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۹، ص۴۰۵-۴۰۶.
- ↑ طبسی نجفی، منیة الراغب، ۱۴۴۲ق، ص۱۶۱.
- ↑ ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغة، ۱۴۱۴ق، ج۱۴، ص۶۵-۶۶.
- ↑ مروجی طبسی، «اثبات ایمان ابوطالب(ع) در سخنان عالمان اهلسنت از سده دوم تا پانزدهم»، ص۱۱۹-۱۲۰.
- ↑ نگاه کنید به: مروجی طبسی، «اثبات ایمان ابوطالب(ع) در سخنان عالمان اهلسنت از سده دوم تا پانزدهم»، ص۱۱۹-۱۲۰.
- ↑ ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغة، ۱۴۱۴ق، ج۱۴، ص۶۶.
- ↑ زینی دحلان، اسنی المطالب، ۱۴۲۸ق، ص۳۱.
- ↑ طباطبایی، «بایسته پژوهشی در مورد حضرت ابوطالب(ع)»، ص۱۰۱.
- ↑ مجلسی، مرآة العقول، ۱۴۰۴ق، ج۵، ص۲۳۵.
- ↑ قرشی، تفسیر احسن الحدیث، ۱۳۹۱ش، ج۳، ص۲۰۳؛ مرتضوی، «بررسی روایات ضحضاح»، ص۱۶۶-۱۷۱.
- ↑ سقاف، «مقدمه»، در اسنی المطالب فی اثبات ایمان ابی‌طالب، ۱۴۲۸ق، ص۱۷.
- ↑ نگاه کنید به: ابن‌حجر عسقلانی، الاصابة، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۳۸۴.
- ↑ هدایت‌پناه، «نقدی بر رویکرد صحابه‌نگاران به حضرت ابوطالب(ع) با تکیه بر ابن‌حجر و کتاب الاصابة»، ص۹۰-۹۱.
- ↑ عاملی، الصحیح من سیرة النبی الاعظم(ص)، ۱۴۲۶ق، ج۴، ص۲۴.
- ↑ عاملی، الصحیح من سیرة النبی الاعظم(ص)، ۱۴۲۶ق، ج۴، ص۲۴.
- ↑ ابن‌الحجة الحموی، ثمرات الاوراق، مکتبة الجمهوریة العربیة، ج۲، ص۱۴؛ دیاربکری، تاریخ الخمیس، دار صادر، ج۱، ص۳۰۰؛ حلبی، السیرة الحلبیة، ۱۴۲۷ق، ج۱، ص۴۹۷.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۴۸.
- ↑ فتال نیشابوری، روضة الواعظین، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۸۱.
- ↑ ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغة، ۱۴۱۴ق، ج۱۴، ص۸۱-۸۲.
- ↑ طباطبایی، «بایسته پژوهشی در مورد حضرت ابوطالب(ع)»، ص۱۰۲.
- ↑ طباطبایی، «بایسته پژوهشی در مورد حضرت ابوطالب(ع)»، ص۱۰۳.
- ↑ عاملی، الصحیح من سیرة النبی الاعظم(ص)، ۱۴۲۶ق، ج۴، ص۱۷.
- ↑ طباطبایی، «بایسته پژوهشی در مورد حضرت ابوطالب(ع)»، ص۱۰۲-۱۰۳.
- ↑ شیخ طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ص۳۰۵.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۳۵، ص۱۵۶-۱۵۷.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۴۶.
- ↑ کراجکی، کنز الفوائد، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۸۳.
- ↑ کراجکی، کنز الفوائد، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۸۲-۱۸۳.
- ↑ علامه امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۷، ص۵۱۸-۵۳۸.
- ↑ نگاه کنید به: طبسی نجفی، منیة الراغب، ۱۴۴۲ق، ص۲۹-۳۸.
- ↑ عاملی، الصحیح من سیرة النبی الاعظم(ص)، ۱۴۲۶ق، ج۴، ص۱۰.
- ↑ طباطبایی، «بایسته پژوهشی در مورد حضرت ابوطالب(ع)»، ص۱۰۱.
- ↑ ابن‌هشام، السیرة النبویة، دار المعرفة، ج۱، ص۲۶۶-۲۶۷.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۴۹.
- ↑ ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغة، ۱۴۱۴ق، ج۱۳، ص۲۷۲.
- ↑ ابن‌هشام، السیرة النبویة، دار المعرفة، ج۱، ص۲۴۷؛ ابن‌حجر عسقلانی، الاصابة فی تمییز الصحابة، ۱۴۱۵ق، ج۷، ص۱۹۸.
- ↑ ابن‌هشام، السیرة النبویة، دار المعرفة، ج۱، ص۲۴۷.
- ↑ ابن‌اثیر، اسد الغابة، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۳۴۱؛ ابن‌حجر عسقلانی، الاصابة فی تمییز الصحابة، ۱۴۱۵ق، ج۷، ص۱۹۸.
- ↑ عاملی، الصحیح من سیرة النبی الاعظم(ص)، ۱۴۲۶ق، ج۴، ص۱۱.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۴۸-۴۴۹.
- ↑ شیخ مفید، ایمان ابی‌طالب، ۱۴۱۳ق، ص۱۸.
- ↑ ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغة، ۱۴۱۴ق، ج۱۴، ص۷۸.
- ↑ کراجکی، کنز الفوائد، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۸۲.
- ↑ علامه امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۷، ص۴۶۰.
- ↑ علامه امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۷، ص۴۴۶-۴۶۰.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۳۵، ص۱۵۷.
- ↑ ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغه، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۱۴.
- ↑ مرتضوی، «بررسی روایات ضحضاح»، ص۱۶۰.
- ↑ سابق، فقه السنة، ۱۳۹۷ق، ج۲، ص۲۳۹.
- ↑ ابن‌منذر، الاشراف علی مذاهب العلماء، ۱۴۲۵، ج۵، ص۲۵۲.
- ↑ مرتضوی، «بررسی روایات ضحضاح»، ص۱۶۰.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۳۹۴ق، ج۲، ص۳۵.
- ↑ فاکر میبدی، «کنکاشی در حدیث ضحضاح از نگاه فریقین»، ص۳۹۵.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۲۲ق، ج۵، ص۵۲؛ ج۸، ص۴۶ و ۱۱۶؛ مسلم، صحیح مسلم، دار احیاء التراث العربی، ج۱، ص۱۹۴-۱۹۵.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: علامه امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۸، ص۳۸؛ خنیزی، ابوطالب مؤمن قریش، ۱۴۲۵ق، ص۳۷۸-۳۸۷.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: آیه ۱۶۲ سوره بقره؛ آیه ۸۸ سوره آل‌عمران؛ آیه ۸۵ سوره نحل.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: ابن‌حنبل، المسند، ۱۴۱۶ق، ج۶، ص۴۸۳؛ ابن‌حبان، الصحیح، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۴۴۲.
- ↑ علامه امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۸، ص۳۸-۴۲.
- ↑ موسوی، الحجة علی الذاهب، ۱۴۱۰ق، ص۸۲-۸۵.
- ↑ شوکانی، فتح القدیر، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۲۰۶.
- ↑ ابن‌عطیه، المحرر الوجیز، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۲۹۲-۲۹۳.
- ↑ واحدی، الوجیز، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۴۸۳-۴۸۴.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۳۱۵؛ ابن‌عاشور، التحریر و التنویر، مؤسسة التاریخ، ج۱۰، ۲۱۴۰۲۱۵.
- ↑ علامه امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۸، ص۱۹.
- ↑ علامه امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۸، ص۲۳-۲۴.
- ↑ ابن‌حنبل، المسند، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۴۹۹؛ ترمذی، سنن الترمذی، ۱۳۹۵ق، ج۵، ص۲۸۱.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۱۸ق، ص۸۷ و ۹۵ و ۱۸۶ و ۲۶۵.
- ↑ طباطبایی، «بایسته پژوهشی در مورد حضرت ابوطالب(ع)»، ص۱۰۱.
- ↑ بحرالعلوم، «مقدمه»، ۱۴۱۰ق، ص۲۸.
- ↑ ابراهیم، «الوهابية تسوّق القرضاوي مكفراتياً ...»، در سایت الاخبار.
- ↑ مجمع الامام الحسین العلمی، «مقدمه»، ص۵.
- ↑ طبسی نجفی، منیة الراغب، ۱۴۴۲ق، صفحه شناسنامه کتاب.
- ↑ الحسنی الصنعانی، ارشاد الهارب، ۱۴۴۲ق، صفحه شناسنامه کتاب.
- ↑ زینی دحلان، اسنی المطالب، ۱۴۲۸ق، صفحه شناسنامه کتاب.
- ↑ سرور، صحوة الطالب، ۱۴۲۶ق، صفحه شناسنامه کتاب.
- ↑ برزنجی، بغیة الطالب، ۱۴۳۸ق، صفحه شناسنامه کتاب.
منابع
- قرآن کریم.
- ابراهیم، فؤاد، «الوهابية تسوّق القرضاوي مكفراتياً: الطائفية تفغر فاهها من نجد»، در سایت الأخبار، تاریخ درج مطلب: ۲۹ ژانویه ۲۰۱۶م، تاریخ بازدید: ۲۱ بهمن ۱۴۰۴ش.
- ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبةالله، شرح نهج البلاغة لابن‌ابی‌الحدید، قم، کتابخانه عمومی آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
- ابن‌اثیر، علی بن ابی‌الکرم، اُسد الغابة، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
- ابن‌الحجة الحموی، ابوبکر بن علی، ثمرات الاوراق فی المحاظرات، مصر، مکتبة الجمهوریة العربیة، بی‌تا.
- ابن‌حبان، محمد، الصحیح، بیروت، مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۴ق.
- ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابة فی تمییز الصحابة، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.
- ابن‌حنبل، احمد بن محمد، مسند احمد بن حنبل، قاهره، دار الحدیث، ۱۴۱۶ق.
- ابن‌عاشور، محمد بن طاهر، التحریر و التنویر، بیروت، مؤسسة التاریخ، بی‌تا.
- ابن‌عطیه، عبدالحق بن غالب، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۲ق.
- ابن‌منذر، محمد بن ابراهیم، الاشراف علی مذاهب العلماء، امارات، مکتبة مکة الثقافیة، ۱۴۲۵ق.
- ابن‌هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، بیروت، دار المعرفة، بی‌تا.
- الحسنی الصنعانی، هاشم بن یحیی، ارشاد الهارب، من صحة ایمان الاقارب، کربلا، العتبة الحسینیة المقدسة، ۱۴۴۲ق.
- بحرالعلوم، محمد، «مقدمه»، در کتاب ایمان ابی‌طالب (الحجة علی الذاهب إلی کفر ابی‌طالب) تألیف فخار بن معد موسوی، قم، دار سیدالشهداء، ۱۴۱۰ق.
- بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، بیروت، دار طوق النجاة، ۱۴۲۲ق.
- برزنجی، محمد بن رسول، بغیة الطالب لایمان ابی‌طالب، کربلا، العتبة الحسینة المقدسة، ۱۴۳۸ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق و تعلیق شید محمدباقر محمودی، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۴ق/ ۱۹۷۴ق.
- ترمذی، محمد بن عیسی، سنن الترمذی، مصر، شرکة مکتبة ومطبعة مصطفی البابی الحلبی، ۱۳۹۵ق.
- حلبی، علی بن ابراهیم، السیرة الحلبیة، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۷ق.
- خنیزی، عبدالله بن علی، ابوطالب مؤمن قریش، قم، دار الغدیر، ۱۴۲۵ق.
- دیاربکری، حسین بن محمد، تاریخ الخمیس فی احوار أنفس النفیس، بیروت، دار صادر، بی‌تا.
- زمخشری، محمود، الکشاف عن غوامض التنزیل، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
- زینی دحلان، احمد، اسنی المطالب فی اثبات ایمان ابی‌طالب، عمان، دار الامام النووی، ۱۴۲۸ق.
- سابق، سید، فقه السنة، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۳۹۷ق.
- سرور، عماد عبدالکریم، صحوة الطالب فی رد الشبهات عن ابی‌طالب، بی‌جا، بی‌نا، ۱۴۲۶ق.
- سقاف، حسن بن علی، «مقدمه»، در کتاب اسنی المطالب فی اثبات ایمان ابی‌طالب تألیف احمد زینی دحلان، عمان، دار الامام النووی، ۱۴۲۸ق.
- شوکانی، محمد بن علی، فتح القدیر، دمشق، دار ابن‌کثیر، ۱۴۱۴ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، دار الثقافة، ۱۴۱۴ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
- شیخ مفید، محمد بن نعمان، ایمان ابی‌طالب، قم، المؤتمر العالمی لألفیّة الشیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- طباطبایی، سید محمدکاظم، «بایسته پژوهشی در مورد حضرت ابوطالب(ع)»، در مجله مطالعات قرآن و حدیث سفینه، شماره ۴۹، زمستان ۱۳۹۴ش.
- طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق.
- طبسی نجفی، محمدرضا، منیة الراغب فی ایمان ابی‌طالب، کربلا، العتبة الحسینة المقدسة، ۱۴۴۲ق.
- عاملی، جعفر مرتضی، الصحیح من سیرة النبی الاعظم(ص)، قم، دار الحدیث، ۱۴۲۶ق.
- علامه امینی، عبدالحسین، الغدیر، قم، مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة، ۱۴۱۶ق.
- علامه مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- فاکر میبدی، محمد، «کنکاشی در حدیث ضحضاح از نگاه فریقین»، پژوهشنامه علوم حدیث تطبیقی، شماره ۱۴، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش.
- فتال نیشابوری، محمد بن احمد، روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، قم، انتشارات رضی، ۱۳۷۵ش.
- قرشی، سید علی‌اکبر، تفسیر احسن الحدیث، قم، دفتر نشر نوید اسلام، ۱۳۹۱ش.
- کراجکی، محمد بن علی، کنز الفوائد، قم، دار الذخائر، ۱۴۱۰ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتاب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- مجلسی، محمدباقر، مرآة العقول فی شرح اخبار آل‌الرسول، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۴ق.
- مجمع الامام الحسین العلمی، «مقدمه»، در کتاب رسالة فی ایمان ابی‌طالب تألیف عبدالحسین امینی، کربلا، العتبة الحسینیة المقدسة، ۱۴۴۲ق.
- مرتضوی، محمد، «بررسی روایات ضحضاح»، در مجله علوم قرآن و حدیث، شماره ۸۳، پاییز و زمستان ۱۳۸۸ش.
- مروجی طبسی، محمدعلی، «اثبات ایمان ابوطالب(ع) در سخنان عالمان اهلسنت از سده دوم تا پانزدهم»، در مجله دانش‌ها و آموزه‌های قرآن و حدیث، شماره ۱۸، پاییز ۱۴۰۱ش.
- مسلم، ابن‌الحجاج، صحیح مسلم، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
- موسوی، فخار بن معد، الحجة علی الذاهب الی تکفیر ابی‌طالب، قم، سید‌الشهدا، ۱۴۱۰ق.
- نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۸ق.
- واحدی، علی بن احمد، الوجیز فی تفسیر القرآن العزیز، بیروت، دار القلم، ۱۴۱۵ق.
- هدایت‌پناه، محمدرضا، «نقدی بر رویکرد صحابه‌نگاران به حضرت ابوطالب(ع) با تکیه بر ابن‌حجر و کتاب الاصابة»، مطالعات قرآن و حدیث سفینه، شماره ۴۹، زمستان ۱۳۹۴ش.
پیوند به بیرون
- نکات جالبی از تاریخ اسلام/ اخلاص و ایمان ابوطالب
- نکات جالبی از تاریخ اسلام/ مرگ ابوطالب
- «اعتبارسنجی روایات تفسیری فریقین درباره ایمان ابوطالب»
- ایمان والدین پیامبر و ابوطالب در نگاه شیعه و اهل سنت