خلیل بن احمد فراهیدی
| دانشمند ادبیات عرب و بنیانگذار علم عَروض | |
 تصویر کتاب العین | |
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| لقب | ابوعبدالرحمان |
| زادگاه | عمان |
| تاریخ وفات | قرن دوم هجری قمری |
| شهر وفات | بصره |
| اطلاعات علمی | |
| محل تحصیل | بصره |
| تألیفات | کتاب العین • کتاب النقط و الشکل • کتاب الشواهد و ... |
| سایر | واضع علم عروض • نویسنده نخستین فرهنگ لغت عرب • بنیانگذار علم نحو |
خَلیل بنِ احمد فراهیدی ادیب و زبانشناس قرن دوم قمری،[۱] که با کنیهٔ ابوعبدالرحمان شناخته میشود؛[۲] در عمان زاده شد و سپس به بصره مهاجرت کرد.[۳] یاقوت حموی با استناد به برخی منابع، او را از نسل ایرانیانی دانسته[۴] که به فرمان انوشیروان یمن را فتح کردند؛[۵] بااینحال، گفته میشود این روایت در منابع کهن دیده نمیشود و بیشتر در آثار متأخر آمده است.[۶]
به گفته پژوهشگران خلیل از استادانی همچون ایوب سختیانی (متوفی ۱۳۱ق)، عمرو بن علاء و عیسی بن عمر ثقفی (متوفی ۱۴۹ق) دانش آموخت.[۷] گفته شده خلیل زندگی بسیار سادهای داشت و با درآمد ارثیهی پدری (کشاورزی) میزیست.[۸] منابع او را فردی زاهد، باهوش و با عزتنفس معرفی کردهاند که از درباریان دوری میجست.[۹] درباره تاریخ درگذشت او در بصره هم گزارشهای متفاوتی وجود دارد که سالهای ۱۶۰ق،[۱۰] ۱۷۰ق[۱۱] و ۱۷۵ق[۱۲] را بیان کردهاند.
در منابع متقدم، دیدگاههای متفاوتی درباره مذهب خلیل مطرح شده است؛ مرزبانی او را در جوانی پیرو صُفریه (از شعب خوارج اباضی) دانسته که با راهنمایی ایوب سختیانی به مذهب اهلسنت گرویده[۱۳] و در حکایتی دیگر، باوری نزدیک به نظریه کسب اشعری برای او ذکر کرده است.[۱۴] بااینحال، مرزبانی گفتگویی از خلیل نقل کرده که در آن وی ضمن برتری دادن به امام علی(ع) بر تمام صحابه، به تقیه توصیه کرده است؛[۱۵] در همین راستا، برخی محققان همچون مخزومی معتقدند آثار کلامی او متأثر از آموزههای امام جعفر صادق(ع) است[۱۶] و منابع متأخر نیز او را از اصحاب آن امام و شیعه دانستهاند.[۱۷]
خلیل بن احمد فراهیدی را بنیانگذار عروض و نخستین فرهنگ لغت عرب به نام «العَین» دانستهاند[۱۸] که نوآوریهایش در این عرصهها همسنگ دستاوردهای ارسطو در منطق ارزیابی شده است.[۱۹] به باور بسیاری، او با تکیه بر سَماع(شنیدن) و سفرهای میدانی به قبایل عرب،[۲۰] پایههای نحو را بنیان نهاده[۲۱] و به گفته محققان، او را باید معمار اصلی مکتب نحوی بصره[۲۲] و طراح نظریه «عوامل» قلمداد کرد.[۲۳]
بر پایه گزارشهای تاریخی، تأثیرگذاری علمی خلیل تا بدانجا بوده که اصول او در مکتب کوفه نیز پذیرفته شده و نحویون آن مکتب از آموزههایش بهره بردهاند.[۲۴] همچنین گفته میشود که او هدایتگر اصلی سیبویه در نگارش «الکتاب» بوده و پژوهشگران بر این باورند که بخش عمدهای از مطالب این اثر، حاصل تأملات و دیدگاههای مستقیم اوست.[۲۵]
آثار ذکر شده از خلیل بن احمد فراهیدی شامل کتابهای العین، النغم، العروض، الشواهد، الجمل، النقط و الشکل، فائت العین و الایقاع است.[۲۶]
پانویس
- ↑ ابوالطیب لغوی، مراتب النحویین، ۱۴۲۳ق، ص۴۵؛ سیرافی، کتاب اخبار النحویین البصریین، ۱۹۳۶م، ص۳۸؛ زیبدی، طبقات النحویین و اللغویین، ۱۹۸۴م، ص۴۷.
- ↑ ابوالطیب لغوی، مراتب النحویین، ۱۴۲۳ق، ص۴۵؛ سیرافی، کتاب اخبار النحویین البصریین، ۱۹۳۶م، ص۳۸؛ زیبدی، طبقات النحویین و اللغویین، ۱۹۸۴م، ص۴۷.
- ↑ یاقوت حموی، معجم الادباء، ۱۹۹۳م، ج۳، ص۱۲۶۰.
- ↑ یاقوت حموی، معجم الادباء، ۱۹۹۳م، ج۳، ص۱۲۶۰.
- ↑ یاقوت حموی، معجم الادباء، ۱۹۹۳م، ص۱۲۶۰-۱۲۶۱.
- ↑ شوشتری، مجالس المؤمنین، ۱۳۵۴ش، ص۵۵۰.
- ↑ مرزبانی، کتاب نورالقبس المختصر من المقتبس، ۱۹۶۴م، ص۵۶؛ ابنانباری، نزهة الالباء فی طبقات الادباء، ۱۹۶۷م، ص۴۶.
- ↑ مرزبانی، کتاب نورالقبس المختصر من المقتبس، ۱۹۶۴م، ص۵۶؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۰۹ق، ج۷، ص۴۳۰؛ فیروزآبادی، کتاب البلغة فی تاریخ ائمة اللغة، ۱۴۲۲ق، ص۷۶.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: ابنمعتز، طبقات الشعراء، ۱۹۵۶م، ص۹۷-۹۹؛ ابنخلّکان، وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، ۱۹۷۷م، ج۲، ص۲۴۵-۲۴۶.
- ↑ مرزبانی، کتاب نورالقبس المختصر من المقتبس، ۱۹۶۴م، ص۷۲.
- ↑ ابنندیم، کتاب الفهرست، ۱۳۵۰ش، ص۴۷.
- ↑ یاقوت حموی، معجم الادباء، ۱۹۹۳م، ج۳، ص۱۲۶۰.
- ↑ مرزبانی، کتاب نورالقبس المختصر من المقتبس، ۱۹۶۴م، ص۵۶؛ ابنعبدربه، کتاب العقد الفرید، ۱۹۶۹م، ج۲، ص۲۱۷.
- ↑ مرزبانی، کتاب نورالقبس المختصر من المقتبس، ۱۹۶۴م، ص۶۵.
- ↑ مرزبانی، کتاب نورالقبس المختصر من المقتبس، ۱۹۶۴م، ص۵۷.
- ↑ مخزومی، الخلیل بن احمد الفراهیدی: اعماله و منهجه، ۱۹۸۶م، ص۴۸-۴۹.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: افندی اصفهانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ۱۴۰۱ق، ج۲، ص۲۴۹؛ آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ۱۴۰۳ ق، ج۲، ص۳۲۵؛ مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ۱۳۶۹ش، ج۷، ص۱۸۵.
- ↑ ابنخلکان، وفیات الاعیان، ۱۹۶۸م، ج۲، ص۲۴۶.
- ↑ یاقوت حموی، معجم الادباء، ۱۹۹۳م، ج۳، ص۱۲۶۱.
- ↑ شوقی ضیف، المدارس النحویة، ۱۹۶۸م، ص۳۳و۴۶.
- ↑ شوقی ضیف، المدارس النحویة، ۱۹۶۸م، ص۵۶.
- ↑ مخزومی، الخلیل بن احمد الفراهیدی: اعماله و منهجه، ۱۹۸۶م، ص۷۳.
- ↑ شوقی ضیف، المدارس النحویة، ۱۹۶۸م، ص۳۸.
- ↑ سیدی، رویکرد زبان شناختی به نحو عربی، ۱۳۸۷ش، ص۱۷۸.
- ↑ سیرافی، کتاب اخبار النحویین البصریین، ۱۹۳۶م، ص۴۰؛ مرزبانی، کتاب نورالقبس المختصر من المقتبس، ۱۹۶۴م، ص۵۸.
- ↑ ابنندیم، کتاب الفهرست، ۱۳۵۰ش، ص۴۹؛ یاقوت حموی، معجم الادباء، ۱۹۹۳م، ج۳، ص۱۲۷۱
منابع
- آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، بیروت، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
- ابن عبدربه، احمد بن محمد، کتاب العقد الفرید، قاهره، چاپ احمد امین، احمد زین، و ابراهیم ابیاری، ۱۳۸۹ق/۱۹۶۹م.
- ابوالطیب لغوی، عبد الواحد بن علی، مراتب النحویین، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، صیدا ۱۴۲۳ق.
- ابوسیرافی، حسن بن عبدالله، کتاب اخبار النحویین البصریین، بیروت،، چاپ فریتس کرنکو، ۱۹۳۶م.
- ابنانباری، عبدالرحمن بن محمد، نزهة الالباء فی طبقات الادباء، قاهره، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم،۱۳۸۶ق/۱۹۶۷م.
- ابنخلکان، احمد بن محمد وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، بیروت، چاپ احسان عباس، ۱۹۶۸ق/۱۹۷۷م
- ابنمعتز، عبد الله بن محمد، طبقات الشعراء، قاهره، چاپ عبدالستار احمد فراج، ۱۳۷۵ق/۱۹۵۶م.
- ابنندیم، محمد بن اسحاق، کتاب الفهرست، تهران، چاپ محمدرضا تجدد، ۱۳۵۰ش.
- افندی اصفهانی، عبدالله بن عیسی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، قم، چاپ احمد حسینی، ۱۴۰۱ق.
- ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، بیروت، موسسة الرسالة، ۱۴۰۱ق.
- زیبدی، محمد بن حسن، طبقات النحویین و اللغویین، قاهره، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، ۱۹۸۴م
- سیدی، حسین، رویکرد زبان شناختی به نحو عربی، مشهد ۱۳۸۷ش.
- شوشتری، نورالله بن شریف الدین، مجالس المؤمنین، تهران ۱۳۵۴ش.
- ضیف، شوقی، المدارس النحویة، قاهره، ۱۹۶۸م.
- فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، کتاب البلغة فی تاریخ ائمة اللغة، چاپ برکات یوسف هبّود، صیدا ۱۴۲۲ق/۲۰۰۱م.
- مخزومی، مهدی، الخلیل بن احمد الفراهیدی: اعماله و منهجه، بیروت ۱۴۰۶ق/۱۹۸۶م.
- مدرس، محمدعلی، ریحانة الأدب فی تراجم المعروفین بالکنیة أو اللقب، تهران، خیام، ۱۳۶۹ش.
- مرزبانی، محمد بن عمران، کتاب نورالقبس المختصر من المقتبس، اختصار یوسف بن احمد یغموری، چاپ رودلف زلهایم، ویسبادن ۱۳۸۴ق/۱۹۶۴م.
- یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الادباء، تحقیق احسان عباس، بیروت، دار الغرب الاسلامی، ۱۹۹۳م.
پیوند به بیرون