خاندان خوانساری
 تکیه خوانساریها در تخت فولاد اصفهان، محل دفن عالمان خاندان خوانساری | |
| شناسنامه خاندان | |
|---|---|
| نام خاندان | خوانساری |
| نسب | صالح بن قصیر • امام کاظم(ع) |
| صدر خاندان | محبالله بن قاسم |
| وجه نامگذاری | انتساب به خوانسار |
| موقعیت | |
| خاستگاه | خوانسار |
| مکان استقرار | خوانسار • اصفهان • گلپایگان |
| افراد سرشناس | |
| مراجع تقلید | محمد تقی خوانساری • سید احمد خوانساری |
| مشاهیر | میر کبیر • میر صغیر • محمد باقر خوانساری |
| سایر اطلاعات | |
| ویژگی | استنساخ کتب |
خاندان خوانساری از خاندانهای سادات و عالمان شیعه است که نسب آن به عبدالله بن موسی، فرزند امام موسی کاظم(ع)، میرسد. بر اساس نسبنامهها، اعضای این خاندان از نوادگان محبّالله بن قاسماند که نسب او با هفت واسطه به سید صالح قصیر، مدفون در خوانسار، میرسد. در منابع تاریخی از عالمان و زاهدانی چون سید عیسی بن حسن و سید صالح قصیر، که آرامگاه آنان همواره مورد توجه مردم بوده، یاد شده است. بیشتر عالمان این خاندان در خوانسار، گلپایگان و اصفهان سکونت داشتند و شماری نیز به عراق و هند مهاجرت کردند.[۱]
تذکرهنویسان، جعفر بن حسین خوانساری، مشهور به میر کبیر (درگذشت ۱۱۵۷ یا ۱۱۵۸ق)، را سرسلسله خاندان خوانساری معرفی کردهاند.[۲] به نوشته رجالشناسان، از نسل پسران او، بهویژه علی و حسین، عالمان بسیاری برخاستند.[۳]
شرححالنویسان، سید حسین خوانساری (درگذشت ۱۱۹۱ق)، فرزند میر کبیر، را از عالمان برجسته این خاندان دانستهاند.[۴] وی در خوانسار به تدریس، تألیف و اقامه نماز جمعه و جماعت پرداخت[۵] و حاشیه بر شرح لمعه، حاشیه بر ذخیرةالمعاد و اجوبة المسائل النهاوندیة از آثار علمی او به شمار میرود.[۶] سید حسن خوانساری (۱۱۳۸–۱۲۱۰ق)، فرزند او، نیز پس از تحصیل نزد پدر، جد خود و یوسف بن احمد بحرانی، مرجع امور دینی خوانسار شد و آثاری مانند صیغ العقود و حاشیههایی بر کتابهای فقهی از خود بر جای گذاشت.[۷]
گزارشهای تاریخی نشان میدهد که رونویسی کتابهای خطی و گردآوری کتاب در میان عالمان خاندان خوانساری رواج داشت. شاخه روضاتی این خاندان نیز کتابخانههای ارزشمندی پدید آورد که کتابخانۀ سید حسن چهارسوقی در اصفهان از مشهورترین آنها به شمار میرفت.[۸]
مشاهیر خاندان خوانساری از نسل حسن بن حسین
| شخصیت | نسبت در خاندان | جایگاه و فعالیت | آثار یا ویژگی شاخص |
|---|---|---|---|
| ابوالقاسم بن حسن بن حسین خوانساری | فرزند حسن بن حسین | فقیه و مدرس علوم دینی در خوانسار | نویسنده رسالة اعتبار رؤیة الهلال قبل الزوال و حاشیههایی بر فقه و اصول.[۹] |
| علی بن ابوالقاسم بن حسن خوانساری | فرزند ابوالقاسم | فقیه و از شاگردان میرزای قمی | نگارنده شرحی بر الدرة النجفیة.[۱۰] |
| سید مهدی موسوی خوانساری (مدفون در کربلا) | فرزند سید حسن | مجتهد، رجالی، ادیب و ریاضیدان | مؤلف عدیمة النظیر فی احوال ابی بصیر[۱۱] |
| جعفر بن محمدمهدی خوانساری | فرزند محمدمهدی | فقیه، رجالی و خوشنویس | مؤلف آثاری در فقه، رجال و اعمال ماه رمضان.[۱۲] |
| ابوتراب خوانساری (مدفون در وادی السلام) | از نوادگان جعفر | فقیه، محدث و مفسر | پرورش شاگردانی از ایران، بحرین، هند و جبلعامل؛ مدفون در وادیالسلام نجف. |
| محمود خوانساری | از نوادگان جعفر | عالم دینی | تحصیل در حوزههای خوانسار و اصفهان.[۱۳] |
| ابوالقاسم خوانساری ریاضی (مدفون در گلگت) | از نوادگان جعفر | فقیه و ریاضیدان | مبلغ شیعه در پاکستان؛ استاد سید محمدحسین طباطبایی.[۱۴] |
| حسن بن محمدمهدی خوانساری | فرزند محمدمهدی | از بزرگان خاندان | پدر میرزا یوسف، از مجتهدان خوانسار. |
| سید احمد خوانساری | فرزند میرزا یوسف | مرجع تقلید شیعه | از مراجع برجسته قرن چهاردهم قمری و مشهور به زهد و سادهزیستی. |
| محمدحسن بن یوسف خوانساری | فرزند میرزا یوسف | فقیه و دانشمند | مؤلف الآثار فی احوال علماء خوانسار.[۱۵] |
| سید محمدصادق موسوی خوانساری | از نوادگان محمدمهدی | امام جمعه و پیشوای دینی خوانسار | پس از پدر، رهبری دینی خوانسار را بر عهده گرفت.[۱۶] |
| محمد خوانساری | فرزند محمدصادق | فقیه | مؤلف کتابی استدلالی در باب حج؛ پدر چند تن از عالمان خاندان. |
| محمدجواد خوانساری | فرزند محمدصادق | امام جمعه خوانسار | ملقب به «آقازاده» از سوی محمدشاه قاجار. |
| جمالالدین بن محمدمهدی خوانساری | از نوادگان محمدمهدی | امام جمعه خوانسار | پس از او فرزندانش ابوطالب و محمدمهدی این منصب را ادامه دادند.[۱۷] |
| محمدعلی بن محمدصادق خوانساری | از نوادگان دختری محمدمهدی | فقیه | استاد ابوتراب خوانساری و مؤلف آثاری در فقه و اصول.[۱۸] |
| احمد بن حسن بن حسین خوانساری | فرزند حسن بن حسین | عالم دینی | از نسل او نیز عالمان متعددی برخاستند.[۱۹] |
مشاهیر خاندان خوانساری از نسل جعفر بن حسین(میر صغیر)
| شخصیت | نسبت در خاندان | جایگاه و فعالیت | آثار یا ویژگی شاخص |
|---|---|---|---|
| علی بن میر صغیر | فرزند میر صغیر | مدرس علوم دینی | از مدرسان خوانسار؛ نسل او نیز از عالمان دینی بودند.[۲۰] |
| حسین بن میر صغیر | فرزند میر صغیر | عالم دینی | از عالمان خاندان؛ محمدتقی خوانساری از نوادگان اوست. |
| سید محمدتقی خوانساری | از نوادگان حسین بن میر صغیر | مرجع تقلید | از مراجع برجسته شیعه در قرن چهاردهم هجری.[۲۱] |
| زینالعابدین خوانساری | فرزند میر صغیر | فقیه و خوشنویس | مؤلف آثاری در فقه و اصول؛ نیای شاخه مشهور «چهارسوقی» خاندان.[۲۲] |
| سید محمدباقر خوانساری | فرزند زینالعابدین | فقیه و شرححالنویس | مؤلف روضات الجنات؛ از مشهورترین عالمان خاندان. |
| سید محمدهاشم خوانساری | فرزند زینالعابدین | مرجع تقلید و فقیه | مؤلف مبانی الاصول و آثاری در فقه، اصول، حدیث، رجال و فلسفه؛ مدفون در وادیالسلام نجف. |
| سید محمدمهدی خوانساری | فرزند سید محمدباقر خوانساری | مرجع تقلید | مرجع شیعیان اصفهان؛ مؤلف رسالهای در احکام نماز و آثار فقهی. |
| سید محمدعلی روضاتی | از نوادگان محمدمسیح روضاتی | پژوهشگر و نسبشناس | مؤلف زندگانی آیتالله چهارسوقی، جامع الانساب و فهرست کتب خطی کتابخانههای اصفهان |
| محمدمهدی موسوی اصفهانی | از نوادگان محمدصادق بن زینالعابدین | فقیه و مؤلف | مؤلف بیش از ۵۰ اثر، از جمله احسن الودیعة (تتمه روضات الجنات)؛ امام جماعت کاظمین. |
پانویس
- ↑ موسوی خوانساری، مقدمۀ روضاتی،ص۸۴-۹۰; روضاتی، ۱۳۳۲ش، ص۱۱-۱۴.
- ↑ محمد باقر خوانساری، ج۲، ص۱۹۷-۱۹۸؛ آقا بزرگ طهرانی، طبقات: الکواکب، ص۱۳۲; موسوی خوانساری، مقدمۀ روضاتی، ص۱۰۳،۱۰۰.
- ↑ موسوی خوانساری، مقدمۀ روضاتی،ص۱۷۱-۱۷۳؛ ابن الرضا، ج۱، ص۳۴۱-۳۴۲، ج۲، ص۲۳۷-۲۳۸.
- ↑ خوانساری، ج۲، ص۳۶۷-۳۶۹، ج۵، ص۳۶۹.
- ↑ قزوینی، ص۱۳۲-۱۳۳; محمدباقر خوانساری، ج۲، ۳۷۰; موسوی خوانساری، مقدمۀ روضاتی،ص۱۷۸-۱۸۱.
- ↑ محمد باقر خوانساری، ج۲، ص۳۷۰; مشار، ستون۵۴۴; موسوی خوانساری، مقدمۀ روضاتی،ص۱۷۹-۱۸۰.
- ↑ آقا بزرگ طهرانی، طبقات: الکرام، قسم۱، ص۳۲۳; حبیب آبادی،ج۲، ص۳۷۵-۳۷۶; موسوی خوانساری، مقدمۀ روضاتی،ص۱۸۱-۱۸۲
- ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعة، ج۸، ص۲۹۷-۲۹۸؛ زندگانی حضرت آیت الله چهار سوقی، ۱۳۳۲ش، ص۵۰-۵۲؛ روضاتی، دوگفتار پیرامون گوشههایی از احوال و آثار علماء بزرگ خوانسار مهاجر به اصفهان و سیری در اجازهنامهها، ص۹۶-۱۱۵
- ↑ حبیب آبادی، ج۲، ص۴۳۰-۴۳۱; موسوی خوانساری، مقدمۀ روضاتی،ص۱۸۳; رؤیت هلال، ج۵، ص۳۵۳۵-۳۵۳۶
- ↑ محمد باقر خوانساری، ج۵، ص۳۷۰; موسوی خوانساری، مقدمۀ روضاتی،ص۱۸۴-۱۸۳
- ↑ محمد مهدی خوانساری، مقدمه هوشمند، ص۲۸۱-۲۸۲
- ↑ آقابزرگ طهرانی، طبقات، الکرام، قسم۱، ص۶۶-۶۷; آقا همو، الذریعة، ج۱۰، ص۱۰۴، ج۲۲، ص۱۵۱; موسوی اصفهانی، ج۲، ص۴۹-۵۰.
- ↑ موسوی خوانساری، مقدمۀ روضاتی، ۱۸۹-۱۹۰، ۱۹۵.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، طبقات، نقبا، قسم۱،ص۶۴، قسم ۲، ص۶۴۵; موسوی اصفهانی، ج۲، ص۲۶; موسوی خوانساری، مقدمۀ روضاتی، ص۱۹۱
- ↑ آقا بزرگ طهرانی، طبقات، نقباء، قسم۱، ص۴۵۲-۴۵۳; موسوی خوانساری، مقدمۀ روضاتی، ص۱۹۴-۱۹۶
- ↑ آقا بزرگ طهرانی، الذریعة، ج۶، ص۲۵۲; همو، طبقات، نقبا، قسم۲، ص۶۵۰، ۸۷۶; موسوی اصفهانی، ج۲، ص۲۳-۲۵; حسینی اشکوری، تراجم الرجال، ج۲، ص۵۵۸-۵۵۹
- ↑ موسوی خوانساری، مقدمۀ روضاتی، ص۱۸۵-۲۰۳.
- ↑ برای نمونه: موسوعه طبقات الفقهاء، ج۳، ص۱۳، ص۷۵۶; ابن الرضا، ج۲، ص۳۷۲-۳۷۵
- ↑ موسوی خوانساری، مقدمۀ روضاتی، ص۲۰۳-۲۰۵.
- ↑ موسوی خوانساری، مقدمۀ روضاتی، ص۲۰۸-۲۱۴
- ↑ موسوی خوانساری، مقدمۀ روضاتی، ص۲۱۵-۲۱۶
- ↑ موسوی خوانساری، مقدمۀ روضاتی، ص۲۴۴-۲۹۱
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالاضواء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعة، الکرام البررة، قسم ۱-۲، مشهد، ۱۴۰۴ق، قسم۳، چاپ حیدر محمد علی بغدادی، و خلیل نایقی، قم، ۱۴۲۷ق.
- آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعة، الکواکب المنتشرة فی القرن الثانی بعد العشرة، چاپ علی نقی منزوی، تهران، ۱۳۷۲ش.
- آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعة، نقباء البشر، فی القرن الرابع عشر، محمد، مشهد، قسم۱-۴، ۱۴۰۴ق.
- مهدی ابن الرضا، ضیاء الابصار فی ترجمة العلماء خوانسار، قم، ۱۳۸۲ش.
- حبیب آبادی، محمد رضا، مکارم الآثار، اصفهان، ج۲، ۱۳۶۲ش. ج۴، ۱۳۵۲ش، ج۶، ۱۳۶۴ش.
- احمد حسینی اشکوری،تراجم الرجال، قم، ۱۴۱۴ق.
- احمد حسینی اشکوری، فهرست نسخههای خطی کتابخانۀ عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی، قم، ۱۳۵۴-۱۳۷۶ش.
- محمد باقر خوانساری، روضات الجنات.
- محمد مهدی بن خوانساری، رسالة عدیمة النظر فی احوال ابی بصیر، چاپ مهدی هوشمند، در میراث حدیث شیعه، دفتر ۱۳، به کوشش مهدی مهریزی و علی صدرایی خویی، قم، دارالحدیث، ۱۳۸۴ش.
- محمد هاشم خوانساری، مجمع الفوائد و مخزن الفرائد، چاپ سنگی، تهران، ۱۳۱۷ق.
- محمد علی روضاتی، دوگفتار پیرامون گوشههایی از احوال و آثار علماء بزرگ خوانسار مهاجر به اصفهان و سیری در اجازهنامهها، قم ۱۳۷۸ش.
- محمد علی روضاتی، زندگانی حضرت آیت الله چهار سوقی، حاوی شرح حال بیش از یکصد نفر رجال قرون اخیره، اصفهان، ۱۳۳۲ش.
- رؤیت هلال به کوشش رضا مختاری و محسن نوروزی، ج۵، تهران، بوستان کتاب، ۱۳۸۶ش.
- عبدالنبی بن محمد تقی قزوینی، تمیم امل الآمل، چاپ احمد حسینی، قم، ۱۴۰۷ق.
- عبدالکریم بن مهدی گزی برخواری، تذکرة القبور، چاپ ناصر باقری بیدهندی، قم، ۱۳۴۴ش.
- خانبابا مشار، فهرست کتابهای چاپی عربی، تهران، ۱۳۴۴ش.
- موسوعة طبقات الفقهاء، اشراف جعفر سبحانی، قم، مؤسسة الامام الصادق، ۱۴۱۸-۱۴۲۴.
- محمد مهدی موسوی اصفهانی، احسن الودیعة فی ترجمة اشهر مشاهیر مجتهدی الشیعة، او، تتمیم روضات الجنات، بغداد، ۱۳۸۴.
- جعفر بن حسین خوانساری، منهاج المعارف یا فرهنگ عقائد شیعه، چاپ احمد روضاتی، تهران، ۱۳۵۱ش.