ابوالقاسم فردوسی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
ابوالقاسم فردوسی
ابوالقاسم فردوسی.jpg
تصویر آرامگاه فردوسی در طوس
نام اصلی ابوالقاسم حسن منصور
زمینهٔ کاری شعر
زادروز ۳۲۹ یا ۳۳۰ق
باژ، خراسان
مرگ ۴۱۱ق
ملیت ایرانی
محل زندگی طابران، خراسان
جایگاه خاکسپاری طوس، خراسان
در زمان حکومت شاه محمود غزنوی
لقب حکیم سخن، حکیم طوس
پیشه شاعر
سبک نوشتاری سبک حماسی
فیلم‌نامه‌ها دیباچه‌ی نوین شاهنامه
دیوان سروده‌ها شاهنامه، هجونامه
فیلم‌(های) ساخته بر اساس اثر(ها) فیلم سینمایی فردوسی
دلیل سرشناسی اشعار حماسی و ملی
اثرگذاشته بر ابن حسامِ خوسْفی

ابوالقاسم حسن منصور معروف به ابوالقاسم فردوسی، شاعر و حماسه‌سرای ایرانی در قرن چهارم. او در یکی از روستا‌های خراسان به نام باژ در سال ۳۲۹ق به دنیا آمد و در سال ۴۱۱ق در هشتاد سالگی از دنیا رفت. درباره مذهب فردوسی، سخنان مختلفی بیان شده است. عبدالجلیل قزوینی اولین کسی است که در کتاب النقض، فردوسی را شیعه دوازده امامی معرفی می‌کند. یکی از آثار معروف او شاهنامه است که در آن، تاریخ زندگی شاهان ایران به شعر آمده است. مورخین گزارش کردند او تمام اموالش را در این راه صرف کرد اما تلاش او، مورد پذیرش شاه محمود غزنوی قرار نگرفت و برخی علتش را تقابل مذهبی میان فردوسی و شاه‌محمود دانستند. سید حسن امین، شیوه فردوسی در سرودن شاهنامه را برگرفته از شیوه قرآن می‌داند. برای فردوسی بزرگداشت‌هایی گرفته شده که از جمله آن‌ها هزاره فردوسی در سال ۱۳۱۳ش بوده و همچنین آثار هنری متعددی از جمله فیلم سینمایی فردوسی درباره زندگی او ساخته شده است.

زندگینامه

ابوالقاسم حسن منصور ملقب به فردوسی، شاعر و حماسه‌سرای ایرانی است. او در قرن چهارم می‌زیسته است. تاریخ تولدش را حدود ۳۲۹ق و ۳۳۰ق دانسته‌اند.[۱]

فردوسی حاصل ازدواج دوم ابو منصور شرف‌شاه بوده است. تاریخ نقل می‌کند که روزی شرف‌شاه خواب می‌بیند، پسری از خانه او به سمت آسمان رفت. در تعبیر این خواب به او می‌گویند، صاحب پسری خواهد شد، که در تاریخ ماندگار می‌شود.[۲]

تصویر سنگ قبر فردوسی

فردوسی، دهقان‌زاده‌ای بود که در روستای باژ از روستاهای طوس به دنیا آمد. او سفرهایی به بغداد و مازندران نیز داشته است.[۳] به نقل نظامی عروضی،‌ فردوسی زندگی مرفهی داشته، ولی به مرور زمان و صرف سرمایه خویش در راه نظم شاهنامه، اواخر عمر را با تنگدستی به سر برد.[۴] و سرانجام در هشتاد سالگی در سال ۴۱۱ق در محل تولدش درگذشت.[۵]

مذهب فردوسی

سید حسن امین معتقد است که در عصر فردوسی، تشیع در بخش‌هایی از خراسان به ویژه طوس، بیهق، باژ و طابران رواج داشته و با وجود این زمینه‌ها، تعلق فردوسی به جامعۀ شیعه آن روز را بعید ندانسته‌ و حتی نویسنده، به نسبت‌هایی مانند رافضی به فردوسی اشاره کرده است.[۶] امین، برای شیعه‌بودن فردوسی به شواهدی مانند منطقه و فضای شیعی محل زندگی او، استقبال مردم آن منطقه از قیام‌های شیعی و مسائلی از این قبیل اشاره کرده است.[۷]

بنابر نقل منابع تاریخی، دفن فردوسی در قبرستان مسلمانان، با ممانعت شخصی به نام ابوالقاسم گرگانی روبرو شد که معتقد بوده فردوسی در شعرهایش کفار و زرتشتیان را ستایش کرده است.[۸]

عبدالجلیل قزوینی اولین کسی بود که به شیعه دوازده امامی‌بودن فردوسی در کتاب النقض اشاره کرده است. بعدها قاضی نورالله شوشتری نیز او را شیعه معرفی کرده است.[۹] اما برخی مانند ابراهیم پورداود و شاگردش محمد معین، او را زرتشتی می‌دانستند و ملک الشعرای بهار نیز او را احیاگر زرتشت دانسته است.[۱۰]

مهدوی دامغانی معتقد است، از تعداد شعرهای یک شاعر نمی‌توان به مذهب او رسید، مگر اینکه تصریحی در اشعار آن شاعر وجود داشته باشد.[۱۱] نویسنده در ادامه به شیعی‌بودن فردوسی اشاره می‌کند و می‌گوید در مذهب او شکی نیست.‌[۱۲]

شاهنامه

یکی از آثار مورد توجه فردوسی، شاهنامه است. امین ادعا می‌کند، اسلوب و روش به شعر در آوردن شاهنامه از قرآن گرفته شده است هر چند که بلاغت قرآن بالاتر از آن است.[۱۳] فردوسی در شاهنامه بارها سخن از فرهنگ آورده و به‌دنبال پیوند فرهنگ ایران پیش و پس از اسلام با یکدیگر بوده است.[۱۴]

برخی سرودن داستان‌های حماسه ملی ایران را ابتکار فردوسی ندانسته‌اند و کسانی همچون مسعودی مروزی و دقیقی طوسی را قبل از او دانسته‌اند.[۱۵] تاریخ می‌گوید، وقتی فردوسی چهل ساله بود، دقیقی، شاعر ایرانی،‌ سال‌ها قبلش به شعر در آوردن تاریخ ملی ایران را شروع کرده بود و پیش از اتمام این کار، به دست غلامش کشته می‌شود.[۱۶]

فردوسی تصمیم به تکمیل کار او می‌گیرد و تاریخی که به دست ابومنصور، حاکم طوس فراهم و شامل تاریخ شاهان قدیم ایران و سرگذشت قوم ایرانی بود را به شعر در می‌آورد. بنابراین، تاریخ ابومنصور معروف به شاهنامه منصوری، عمده‌ترین منبع سرودن شاهنامه فردوسی شد. او در سال ۳۷۰ این کار را شروع و در سال ۴۰۰ به پایان رساند.[۱۷]

فردوسی در شاهنامه اشعاری را درباره اهل بیت خصوصا علی(ع) آورده است، از جمله:

که من شهر علمم، علیم در است درست این سخن قول پیغمبر است[۱۸]
سر انجمن بد ز یاران علی که خواندش پیمبر علی ولی[۱۹]

از جمله شاعران پارسی‌گوی که از سخنان امام علی(ع)، بویژه از نهج البلاغه الهام گرفته‌، به فردوسی اشاره کرده‌اند.[۲۰] پس از فردوسی از جمله کسانی که تحت تاثیر فردوسی قرار گرفتند ابن حسامِ خوسْفی صاحب خاوران‌نامه بوده، او مثنوی خاوران‌نامه را تحت تاثیر شاهنامه سروده است.[۲۱]

رویکرد سلطان محمود به شاهنامه

فردوسی در اواخر عمر وقتی مشوقانش را برای ادامه شاهنامه از دست داد، به گزارش تاریخ، برای حفظ شاهنامه تصمیم می‌گیرد آن را به نام شاه محمود غزنوی کند.[۲۲] اما گفته شده به دلایلی مختلفی شاهنامه مورد قبول محمود قرار نگرفت از جمله:

  • اختلاف مذهبی میان فردوسی که شیعه بود و اشعاری درباره اهل بیت(ع) سروده با محمود که سنی مذهب بوده است.[۲۳]
  • اختلاف عقیده محمود و فردوسی بر سر مسائل نژادی، اخلاقی و ملی. فردوسی در شاهنامه از تازیان و ترکان که از اجداد محمود بودند بد گفته است.[۲۴]
پوستر فیلم سینمایی فردوسی ساخته عبدالحسین سپنتا.

برخی بر این عقیده‌اند، شاهنامه مشتمل بر ۶۰ هزار بیت است که در زمان سلطان محمود غزنوی سروده و به او تقدیم شده است.[۲۵] و محمود را مشوق او برای سرودن شاهنامه دانسته‌اند.[۲۶] در حالی که دیگرانی، خصوصیات نژادی، و گزارش تاریخ از سلطان محمود را مغایر با این رویکرد می‌دانند.[۲۷]

هزاره فردوسی

برخی محققان، تولد فردوسی را در سال ۳۱۳ش دانسته و کنگره‌ای با عنوان هزاره فردوسی را در سال ۱۳۱۳ش برگزار کردند. در این کنگره که در دارالفنون تهران برگزار شد، گروهی از ایران‌شناسان و محققان کشور‌های مختلف حضور یافتند. آرامگاه بازسازی‌شده فردوسی، پس از برگزاری این کنگره، با حضور رضاشاه و شرکت‌کنندگان در آن، در خراسان افتتاح شد.[۲۸]

طراحی و بازسازی جدید آرامگاه فردوسی در توس، توسط حسین لر زاده طراحی شده و اشعار مقبره با خطاطی عماد الکتاب انجام شده است.[نیازمند منبع]

آثار هنری

آثار هنری مختلفی در حوزه نقاشی، مینیاتور و آثار دیگری از جمله فیلم سینمایی فردوسی که در سال ۱۳۱۳ به تهیه‌کنندگی عبدالحسین سپنتا،[۲۹] نمایش‌نامه‌ای به نام دیباچۀ نوین شاهنامه، نوشته بهرام بیضایی از سروده‌های فردوسی ریشه گرفته‌اند.[۳۰]

مطالعه بیشتر

  • ریاحی، محمدامین، فردوسی(زندگی، اندیشه و شعر او)، تهران، طرح نو، چاپ چهارم، ۱۳۸۸ش.
  • ریاحی، محمدامین، سرچشمه‌های فردوسی‌شناسی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، چاپ سوم، ۱۳۸۸ش.

جستارهای وابسته

پانویس

  1. آقابابایی، «فردوسی»، ج۱۲، ص۲۶۱.
  2. بهار، تاریخ سیستان، ۱۳۶۶ش، ص۲۷؛ مستوفی، تاریخ گزیده، نشر امیرکبیر، ص۶۶۱.
  3. فاضلی، قادر، عرفان سیاسی یا سیاست عرفانی، ص۱۳۰
  4. آقابابایی، «فردوسی»، ج۱۲، ص۲۶۱.
  5. آقابابایی، «فردوسی»، ج۱۲، ص۲۶۳.
  6. امین، «مذهب فردوسی و ادیان در شاهنامه»، ص۱۲.
  7. امین، «مذهب فردوسی و ادیان در شاهنامه»، ص۱۴.
  8. مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۶۳۰.
  9. امین، «مذهب فردوسی و ادیان در شاهنامه»، ص۱۴.
  10. امین، «مذهب فردوسی و ادیان در شاهنامه»، ص۱۶.
  11. مهدوی دامغانی، «مذهب فردوسی»، ص۲۱.
  12. مهدوی دامغانی، «مذهب فردوسی»، ص۲۳.
  13. امین، «مذهب فردوسی و ادیان در شاهنامه»، ص۱۴.
  14. فرهنگ در آیینه زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۹۳ش، ص۳۶.
  15. آقابابایی، «فردوسی»، ج۱۲، ص۲۶۲.
  16. آقابابایی، «فردوسی»، ج۱۲، ص۲۶۲.
  17. آقابابایی، «فردوسی»، ج۱۲، ص۲۶۲؛ بهار، تاریخ سیستان، ۱۳۶۶ش، ص۲۷.
  18. فردوسی، شاهنامه، باب هفتم
  19. فردوسی، شاهنامه، پادشاهی اردشیر بخش چهاردهم
  20. شهیدی، بهره ادبیات از سخنان علی علیه‌السلام، ۱۳۶۰ش، ص۲۰۶-۲۰۹.
  21. ابن حسام، خاوران‌نامه، ۱۳۸۱ش، ص۱۹۹-۲۰۰.
  22. آقابابایی، «فردوسی»، ج۱۲، ص۲۶۲.
  23. آقابابایی، «فردوسی»، ج۱۲، ص۲۶۳.
  24. آقابابایی، «فردوسی»، ج۱۲، ص۲۶۳.
  25. فاضلی، عرفان سیاسی یا سیاست عرفانی، ۱۳۸۷ش، ص۱۳۰.
  26. آقابابایی، «فردوسی»، ج۱۲، ص۲۶۲.
  27. آقابابایی، «فردوسی»، ج۱۲، ص۲۶۲.
  28. آقابابایی، «فردوسی»، ج۱۲، ص۲۶۴.
  29. سایت چلچراغ
  30. بیضایی،‌ دیباچه نوین شاهنامه، ۱۳۸۰ش، مقدمه کتاب.

منابع

  • ابن حسام، خاوران‌ نامه، نگاره‌ها و تذهیب‌ها فرهاد نقاش، تهران، بی‌نا، ۱۳۸۱ش.
  • امین، سید حسن، «مذهب فردوسی و ادیان در شاهنامه»، در مجله حافظ، شماره ۲۷، فروردین ۱۳۸۵ش.
  • بهار، محمد تقی، تاریخ سیستان، تهران، نشر کلاله خاور، ۱۳۶۶ش.
  • بیضایی،‌ بهرام، دیباچه نوین شاهنامه، تهران‌، نشر روشنگران‌ و مطالعات‌ زنان‌، ۱۳۸۰ش.
  • شهیدی، سیدجعفر، بهره ادبیات از سخنان علی علیه‌السلام، بی‌جا، بنیاد نهج البلاغه، ۱۳۶۰ش.
  • جمعی از نویسندگان، فرهنگ در آیینه زبان و ادبیات فارسی، تهران، نشر مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما، ۱۳۹۳ش.
  • فاضلی، قادر، عرفان سیاسی یا سیاست عرفانی، تهران، نشر فضیلت علم، ۱۳۸۷ش.
  • مستوفی قزوینی، حمد الله بن ابی بکر بن احمد، تاریخ گزیده، تحقیق عبد الحسین نوایی، تهران، امیر کبیر، چاپ سوم، ۱۳۶۴ش.
  • معتضد، خسرو، زندگی سخن سرای طوس حکیم ابوالقاسم فردوسی، تهران، نشر شرکت توسعه‌ای کتابخانه‌های ایران، چاپ نهم، ۱۳۸۵ش.
  • مهدوی دامغانی، احمد، «مذهب فردوسی»، در مجله ایران شناسی،‌ نشر بنیاد مطالعات ایران، شماره ۱۷، بهار ۱۳۷۲ش.


پیوند به بیرون