محمدابراهیم جوهری هروی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
محمدابراهیم جوهری هروی
طوفان البکاء.jpg
طوفان البکاء اثر محمد ابراهیم جوهری
اطلاعات
لقب: افصح الشعراء، قزوینی
دیوان اشعار: طوفان البکاء
تخلص: جوهری
علت شهرت: نگارش طوفان االبکاء

محمدابراهیم بن محمدباقر جوهری‌ (گوهری) هروی‌، (درگذشته پس از ۱۲۴۰ یا ۱۲۵۳ق) ملقب به افصح‌الشعراء، شاعر و مرثیه‌سرای فارسی‌زبان قرن سیزدهم است. کتاب طوفان‌ البکاء او مورد توجه‌ ذاکران‌ و مداحان اهل بیت بوده‌ است. جوهری هروی در قزوین به خدمت رکن الدوله در آمد، و لقب افصح الشعراء را از او دریافت کرد. او در پایان عمر در اصفهان نزد محمد باقر شفتی رفت و در همانجا درگذشت.

زندگی و لقب

نام‌ جوهری‌ در برخی‌ از چاپ‌های‌ مهم‌ترین‌ اثرش‌، طوفان‌البکاء، ابراهیم‌ ذکر شده‌ است‌.[۱] از تاریخ‌ تولد وی‌ اطلاعی‌ در دست‌ نیست‌. به‌ گفته خودش‌ در مقدمه طوفان البکاء[۲] پدرش‌ محمد باقر مروزی‌ بوده‌ است‌، اما برخی‌ منابع‌ اصل‌ او را از هرات دانسته‌اند.[۳]

جوهری‌ در مقدمه طوفان‌ البکاء[۴] نوشته‌ که‌ به‌ علت‌ ناسازگاری‌ روزگار از موطن‌ خود هجرت‌ کرده‌ است‌. او مدتی‌ به‌ سیاحت‌ پرداخت‌، سپس‌ سال‌ها در قزوین اقامت‌ گزید. از این‌رو، بعضی‌ او را قزوینی‌ دانسته‌اند.[۵] وی‌ در قزوین‌ به‌ درگاه‌ رکن‌الدوله‌، نواده فتحعلی‌شاه‌ و حاکم‌ صائین‌ قلعه‌، پیوست‌ و شش‌ سال‌ در خدمت‌ او بود و ضمن‌ مدح‌ او، به‌ قصیده‌گویی‌ و غزل‌سرایی‌ پرداخت‌ و از او لقب‌ افصح‌الشعرا گرفت‌.[۶] احوال وی در قزوین در خاتمه طوفان البکاء آمده است.[۷]

طوفان البکاء

جوهری به‌ تشویق‌ ملامحمد صالح‌ و آقاصالح‌ خانبان‌، از اعیان قزوین‌، طوفان‌البکاء را درباره مصائب‌ اهل‌ بیت‌، در مدت‌ دو سال‌ نوشت‌. او در آغاز و پایان‌ کتابش‌، آن‌ دو را ستوده‌ است‌.[۸]

طوفان‌البکاء، یکی از مقتل‌های‌ فارسی‌ معروف و دارای نثر و نظمی‌ روان‌ است‌. با این حال غیر مستند بودن‌ بعضی‌ مطالب‌ آن‌ مورد انتقاد محققان بوده است اگرچه سال های زیادی مورد توجه‌ ذاکران‌ و مداحان‌ اهل‌بیت‌ قرار داشته است.[۹] یازده آتشکده این کتاب اختصاص به معصومین دارد که از این میان آتشکده هفتم با بیشترین حجم در ذکر مصائب‌ امام‌ حسین‌ (ع) است‌.[۱۰]

دیگر آثار

آقا بزرگ طهرانی[۱۱] از دیوان‌ جوهری‌ یاد کرده‌، اما در فهرست‌های‌ کتاب‌های‌ خطی‌ و چاپی‌ ذکری‌ از این‌ دیوان‌ نشده‌ است‌.

نمونه اثر

قصیده شوقیه
خوش آن زمان رویم به صد «شین» و بر مرقد حسین گذاریم «لام» و «ب»
«عین« و «فِ» شک نیست اینکه رخ دیگر به زائرش نبود «گاف» و «نون» و
چو بمالند بر درش بی شبه، زائرین درِ «هِ» دارند پیش نزد خدا «قاف» و «را»
آن فلک جناب اندر فرات اوست چه و «بِ» و آنگه شدن به جانب آن «کاف»[۱۲]

درگذشت

وی‌ در اواخر عمر به‌ اصفهان‌ رفت‌ و از یاران‌ نزدیک‌ سیدمحمد باقر شَفْتی‌، گردید[۱۳] و در ۱۲۵۳ در همانجا درگذشت‌ و در گورستان‌ آب‌بخشان‌، از محلات‌ قدیمی‌ اصفهان‌، به‌ خاک‌ سپرده‌ شد.[۱۴] خوانساری درگذشت او را چندی پس از ۱۲۴۰ق دانسته‌است.[۱۵] بر سنگ‌ قبر وی‌ اشعاری‌ در سوگ او و متضمن‌ مادّه‌تاریخ‌ وفاتش‌، سروده میرزابهاء، حک‌ شده‌ بود.[۱۶]

میرزا بها
در نود بعد از هزار و دوصد هجری طلب از بها تاریخ فوتش کردی از دانشوری
کلک سحر انگیز او بنوشت این مصرع تمام همره سلطان دین آید به محشر جوهری

پانویس

  1. رجوع کنید به منزوی‌، ج‌۳، ص۱۷۱۷ـ۱۷۱۸
  2. جوهری، ص۴.
  3. مثلاً محمودمیرزا قاجار، ج‌۲، ص۵۸۱؛ خوانساری‌، ج‌۲، ص۴۹
  4. جوهری، ص۴-۵
  5. مهدوی‌، ص۴۵
  6. جوهری هروی‌، ص۵، ۳۰۰
  7. رجوع کنید به جوهری‌ هروی‌، ص۷
  8. رجوع کنید به جوهری‌ هروی‌، ص۶-۷، ۳۰۰
  9. حبیب‌آبادی‌، ج‌۴، ص۱۴۳۹
  10. رجوع کنید به جوهری‌ هروی‌، ص۷
  11. آقا بزرگ، ج‌۹، قسم‌ ۱، ص۲۱۱
  12. باقریان و...، گوهری هروی، شاعر، خوشنویس، کاتب قرآن و منقبت‌سرا.
  13. خوانساری‌، ج‌۲، ص۴۹؛ مهدوی‌، ص۴۵
  14. حبیب‌آبادی‌، ج‌۴، ص۱۴۴۰؛ مهدوی‌، ص۴۵
  15. خوانساری‌، ج‌۲، ص۴۹ و قمی‌، ص۱۳۸؛ آقابزرگ، ج‌۹، قسم‌ ۱، ص۲۱۱
  16. حبیب‌آبادی‌، ج‌۴، ص‌۱۴۴۰ـ۱۴۴۱؛ مهدوی‌، ص۴۵-۴۶

منابع‌

  • آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعة، چاپخانه مجلس، طهران، چ: الأولی، ۱۳۷۴ق/۱۹۵۳م/۱۳۳۲ش.
  • محمدابراهیم‌بن‌ محمدباقر جوهری‌ هروی‌، طوفان‌ البکاء، چاپ‌ سنگی تهران‌، ۱۳۲۳ق.
  • محمدعلی‌ حبیب‌آبادی‌، مکارم‌ الا´ثار در احوال‌ رجال‌ دو قرن‌ ۱۳ و ۱۴ هجری، ج‌۴، اصفهان‌، ۱۳۵۲ش‌.
  • خوانساری‌، محمد باقر، روضات الجنات، مکتبة اسماعیلیان، قم.
  • عباس‌ قمی‌، هدیه الاحباب‌ فی‌ ذکر المعروفین‌ بالکنی‌ و الالقاب‌ و الانساب‌، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.
  • محمود میرزاقاجار، سفینه المحمود، چاپ‌ عبدالرسول خیامپور، تبریز، ۱۳۴۶ش‌.
  • خانبابا مشار، فهرست‌ کتابهای‌ چاپی‌ فارسی‌، تهران‌، ۱۳۵۰-۱۳۵۵ش‌.
  • احمد منزوی‌، فهرستواره کتاب‌های‌ فارسی‌، تهران‌، ۱۳۷۴ش‌.
  • مصلح‌الدین‌ مهدوی‌، تذکره القبور، یا، دانشمندان‌ و بزرگان‌ اصفهان، اصفهان‌، ۱۳۴۸ش‌.
  • باقریان موحد، سید رضا، احمدی نژاد، سید اسماعیل، گوهری هروی، شاعر، خوشنویس، کاتب قرآن و منقبت‌سرا، مجله میراث شهاب. شماره خبر ۲۲۹، انتشار، ۲۴/۲/۱۳۹۲ش.

پیوند به بیرون