پرش به محتوا

نامه امام سجاد(ع) به زهری

از ویکی شیعه
نامه امام سجاد(ع) به زُهْری
صادره ازامام سجاد(ع)
مخاطبمحمد بن شِهاب زُهْری
زبانعربی
موضوعنکوهش همکاری عالمان با حاکمان ستمگر • مسئولیت دینی و اجتماعی عالمان • سوءاستفاده حکومت اموی از اعتبار علما • دعوت به توبه، زهد و مبارزه با باطل
زمینه صدورقرار دادن دانش در خدمت دربار بنی‌امیه
اعتبار سندمورد اختلاف
منابع شیعهتحف العقول
منابع سنیاحیاء علوم الدین
ترجمه بهفارسی
مرتبطخطبه امام حسین در منا


نامه امام سجاد(ع) به زُهْری که در آن، محمد بن شِهاب زُهْری، از فقها و محدثانی که در خدمت دربار خلافت بنی‌امیه درآمده بود را به دلیل همکاری با حاکمان ستمگر مورد سرزنش و هشدار قرار می‌دهد. گفته شده زُهْری از دوستداران امام سجاد(ع) بود و به ایشان احترام می‌گذاشت.

اعتبار این نامه محل اختلاف پژوهشگران است. این نامه علاوه بر منابع شیعی، در برخی از منابع اهل سنت نیز بدون انتساب به امام سجاد(ع) نقل شده است.

زُهْری، عالم درباری و دوستدار امام سجاد(ع)

محمد بن شِهاب زُهْری (۵۲-۱۲۴ق)، از محدثان و فقیهانی بود که به شام رفت و ملازم برخی از خلفای بنی‌امیه شد و مدتی نیز منصب قضاوت را بر عهده گرفت.[۱] به گفته سید ابوالقاسم خویی زهری از دوست‌داران امام سجاد علیه‌السلام بود و به ایشان احترام می‌گذاشت. او چند روایت نیز از امام سجاد(ع) نقل کرده است.[۲] مهدی پیشوایی معتقد است وی در جوانی در مدینه می‌زیست و با امام سجاد(ع) در ارتباط بود اما بعداً در خدمت دربار بنی‌امیه درآمد.[۳]

محتوای نامه

امام سجاد(ع) در این نامه یادآور می‌شوند که برخورداری از نعمت‌هایی چون سلامت و دانش دینی، مسئولیت انسان را در برابر خداوند سنگین‌تر می‌کند و عالمان وظیفه دارند از کتمان حقیقت بپرهیزند. امام تأکید می‌کنند که حضور زهری در کنار حاکمان ظالم، موجب توجیه ستمگری آنان و گمراهی مردم شده است. همچنین، حاکمان از اعتبار علمی او برای پیشبرد اهداف خود بهره می‌برند، درحالی‌که زیان بزرگی متوجه دین و آخرتش می‌کنند. امام با یادآوری حسابرسی قیامت و ناپایداری دنیا او را به توبه و کناره‌گیری از دربار فرا می‌خوانند. در پایان، ایشان الگوی عالمان وارسته را معرفی کرده و بر ضرورت استفاده از دانش در راه مقابله با باطل تأکید می‌کنند.[۴]

از این نامه استفاده‌های سیاسی و اخلاقی شده است. برخی از پژوهشگران با استناد به این نامه، توبیخ و هشدار به علمای درباری را یکی از روش‌های مبارزاتی امام سجاد(ع) علیه حکومت وقت دانسته‌اند.[۵] برخی دیگر این نامه را دلیلی بر ناپسندی همکاری با دربار حاکمان ستمگر دانسته‌اند.[۶]

منابع و اعتبارِ نامه

در پژوهشی درباره این نامه، اشاره شده است که برخی منابع شیعی، متن آن را بدون طرح تردید درباره اعتبارش نقل کرده‌اند؛ از جمله کتاب‌های بحار الأنوار، معادن الحکمة و بلاغة الامام علی بن الحسین(ع)؛[۷] بااین‌حال، بررسی نقل‌های موجود نشان می‌دهد که همه آنها به کتاب تحف العقول بازمی‌گردند؛ کتابی که در آن نیز سندی برای این نامه ذکر نشده است.[۸]

این نامه در برخی از منابع اهل سنت نیز بدون انتساب به امام سجاد(ع) نقل شده است. غزالی و زمخشری (از علمای اهل سنت در قرن ۵ و ۶ قمری) بخشی از متن نامه را نقل کرده و آن را به یک برادر دینی نسبت داده‌اند.[۹] ابونعیم اصفهانی (محدث و تاریخ‌نگار اهل سنت در قرن ۴ و ۵ قمری) نویسنده این نامه را ابوحازم اعرج گزارش کرده.[۱۰]


متن و ترجمه نامه امام سجاد به زهری

متن و ترجمه نامه امام سجاد(ع) به زُهْری
متن عربی نامه متن عربی نامه
كَفَانَا اَللَّهُ وَ إِيَّاكَ مِنَ اَلْفِتَنِ وَ رَحِمَكَ مِنَ اَلنَّارِ فَقَدْ أَصْبَحْتَ بِحَالٍ يَنْبَغِي لِمَنْ عَرَفَكَ بِهَا أَنْ يَرْحَمَكَ فَقَدْ أَثْقَلَتْكَ نِعَمُ اَللَّهِ بِمَا أَصَحَّ مِنْ بَدَنِكَ وَ أَطَالَ مِنْ عُمُرِكَ وَ قَامَتْ عَلَيْكَ حُجَجُ اَللَّهِ بِمَا حَمَّلَكَ مِنْ كِتَابِهِ وَ فَقَّهَكَ فِيهِ مِنْ دِينِهِ وَ عَرَّفَكَ مِنْ سُنَّةِ نَبِيِّهِ مُحَمَّدٍ (ص) فَرَضِيَ لَكَ فِي كُلِّ نِعْمَةٍ أَنْعَمَ بِهَا عَلَيْكَ وَ فِي كُلِّ حُجَّةٍ اِحْتَجَّ بِهَا عَلَيْكَ اَلْفَرْضَ بِمَا قَضَى فَمَا قَضَى إِلاَّ اِبْتَلَى شُكْرَكَ فِي ذَلِكَ وَ أَبْدَى فِيهِ فَضْلَهُ عَلَيْكَ فَقَالَ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِي لَشَدِيدٌ فَانْظُرْ أَيَّ رَجُلٍ تَكُونُ غَداً إِذَا وَقَفْتَ بَيْنَ يَدَيِ اَللَّهِ فَسَأَلَكَ عَنْ نِعَمِهِ عَلَيْكَ كَيْفَ رَعَيْتَهَا وَ عَنْ حُجَجِهِ عَلَيْكَ كَيْفَ قَضَيْتَهَا وَ لاَ تَحْسَبَنَّ اَللَّهَ قَابِلاً مِنْكَ بِالتَّعْذِيرِ وَ لاَ رَاضِياً مِنْكَ بِالتَّقْصِيرِ هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ لَيْسَ كَذَلِكَ أَخَذَ عَلَى اَلْعُلَمَاءِ فِي كِتَابِهِ إِذْ قَالَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنّاسِ وَ لا تَكْتُمُونَهُ وَ اِعْلَمْ أَنَّ أَدْنَى مَا كَتَمْتَ وَ أَخَفَّ مَا اِحْتَمَلْتَ أَنْ آنَسْتَ وَحْشَةَ اَلظَّالِمِ وَ سَهَّلْتَ لَهُ طَرِيقَ الْغَيِّ بِدُنُوِّكَ مِنْهُ حِينَ دَنَوْتَ وَ إِجَابَتِكَ لَهُ حِينَ دُعِيتَ فَمَا أَخْوَفَنِي أَنْ تَكُونَ تَبُوءُ بِإِثْمِكَ غَداً مَعَ اَلْخَوَنَةِ وَ أَنْ تُسْأَلَ عَمَّا أَخَذْتَ بِإِعَانَتِكَ عَلَى ظُلْمِ اَلظَّلَمَةِ إِنَّكَ أَخَذْتَ مَا لَيْسَ لَكَ مِمَّنْ أَعْطَاكَ وَ دَنَوْتَ مِمَّنْ لَمْ يَرُدَّ عَلَى أَحَدٍ حَقّاً وَ لَمْ تَرُدَّ بَاطِلاً حِينَ أَدْنَاكَ وَ أَحْبَبْتَ مَنْ حَادَّ اَللَّهَ أَ وَ لَيْسَ بِدُعَائِهِ إِيَّاكَ حِينَ دَعَاكَ جَعَلُوكَ قُطْباً أَدَارُوا بِكَ رَحَى مَظَالِمِهِمْ وَ جِسْراً يَعْبُرُونَ عَلَيْكَ إِلَى بَلاَيَاهُمْ وَ سُلَّماً إِلَى ضَلاَلَتِهِمْ دَاعِياً إِلَى غَيِّهِمْ سَالِكاً سَبِيلَهُمْ يُدْخِلُونَ بِكَ اَلشَّكَّ عَلَى اَلْعُلَمَاءِ وَ يَقْتَادُونَ بِكَ قُلُوبَ اَلْجُهَّالِ إِلَيْهِمْ فَلَمْ يَبْلُغْ أَخَصُّ وُزَرَائِهِمْ وَ لاَ أَقْوَى أَعْوَانِهِمْ إِلاَّ دُونَ مَا بَلَغْتَ مِنْ إِصْلاَحِ فَسَادِهِمْ وَ اِخْتِلاَفِ اَلْخَاصَّةِ وَ اَلْعَامَّةِ إِلَيْهِمْ فَمَا أَقَلَّ مَا أَعْطَوْكَ فِي قَدْرِ مَا أَخَذُوا مِنْكَ وَ مَا أَيْسَرَ مَا عَمَرُوا لَكَ فَكَيْفَ مَا خَرَّبُوا عَلَيْكَ فَانْظُرْ لِنَفْسِكَ فَإِنَّهُ لاَ يَنْظُرُ لَهَا غَيْرُكَ وَ حَاسِبْهَا حِسَابَ رَجُلٍ مَسْئُولٍ وَ اُنْظُرْ كَيْفَ شُكْرُكَ لِمَنْ غَذَّاكَ بِنِعَمِهِ صَغِيراً وَ كَبِيراً فَمَا أَخْوَفَنِي أَنْ تَكُونَ كَمَا قَالَ اَللَّهُ فِي كِتَابِهِ فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا اَلْكِتابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا اَلْأَدْنى وَ يَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا إِنَّكَ لَسْتَ فِي دَارِ مُقَامٍ أَنْتَ فِي دَارٍ قَدْ آذَنَتْ بِرَحِيلٍ فَمَا بَقَاءُ اَلْمَرْءِ بَعْدَ قُرَنَائِهِ طُوبَى لِمَنْ كَانَ فِي اَلدُّنْيَا عَلَى وَجَلٍ يَا بُؤْسَ لِمَنْ يَمُوتُ وَ تَبْقَى ذُنُوبُهُ مِنْ بَعْدِهِ اِحْذَرْ فَقَدْ نُبِّئْتَ وَ بَادِرْ فَقَدْ أُجِّلْتَ إِنَّكَ تُعَامِلُ مَنْ لاَ يَجْهَلُ وَ إِنَّ اَلَّذِي يَحْفَظُ عَلَيْكَ لاَ يَغْفُلُ تَجَهَّزْ فَقَدْ دَنَا مِنْكَ سَفَرٌ بَعِيدٌ وَ دَاوِ ذَنْبَكَ فَقَدْ دَخَلَهُ سُقْمٌ شَدِيدٌ وَ لاَ تَحْسَبْ أَنِّي أَرَدْتُ تَوْبِيخَكَ وَ تَعْنِيفَكَ وَ تَعْيِيرَكَ لَكِنِّي أَرَدْتُ أَنْ يَنْعَشَ اَللَّهُ مَا قَدْ فَاتَ مِنْ رَأْيِكَ وَ يَرُدَّ إِلَيْكَ مَا عَزَبَ مِنْ دِينِكَ وَ ذَكَرْتُ قَوْلَ اَللَّهِ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ وَ ذَكِّرْ فَإِنَّ اَلذِّكْرى تَنْفَعُ اَلْمُؤْمِنِين أَ غَفَلْتَ ذِكْرَ مَنْ مَضَى مِنْ أَسْنَانِكَ وَ أَقْرَانِكِ وَ بَقِيتَ بَعْدَهُمْ كَقَرْنٍ أَعْضَبَ اُنْظُرْ هَلِ اُبْتُلُوا بِمِثْلِ مَا اُبْتُلِيتَ أَمْ هَلْ وَقَعُوا فِي مِثْلِ مَا وَقَعْتَ فِيهِ أَمْ هَلْ تَرَاهُمْ ذَكَرْتَ خَيْراً أَهْمَلُوهُ وَ عَلِمْتَ شَيْئاً جَهِلُوهُ بَلْ حَظِيتَ بِمَا حَلَّ مِنْ حَالِكَ فِي صُدُورِ اَلْعَامَّةِ وَ كَلَّفَهُمْ بِكَ إِذْ صَارُوا يَقْتَدُونَ بِرَأْيِكَ وَ يَعْمَلُونَ بِأَمْرِكَ إِنْ أَحْلَلْتَ أَحَلُّوا وَ إِنْ حَرَّمْتَ حَرَّمُوا وَ لَيْسَ ذَلِكَ عِنْدَكَ وَ لَكِنْ أَظْهَرَهُمْ عَلَيْكَ رَغْبَتُهُمْ فِيمَا لَدَيْكَ ذَهَابُ عُلَمَائِهِمْ وَ غَلَبَةُ اَلْجَهْلِ عَلَيْكَ وَ عَلَيْهِمْ وَ حُبُّ اَلرِّئَاسَةِ وَ طَلَبُ اَلدُّنْيَا مِنْكَ وَ مِنْهُمْ أَ مَا تَرَى مَا أَنْتَ فِيهِ مِنَ اَلْجَهْلِ وَ اَلْغِرَّةِ وَ مَا اَلنَّاسُ فِيهِ مِنَ اَلْبَلاَءِ وَ اَلْفِتْنَةِ قَدِ اِبْتَلَيْتَهُمْ وَ فَتَنْتَهُمْ بِالشُّغُلِ عَنْ مَكَاسِبِهِمْ مِمَّا رَأَوْا فَتَاقَتْ نُفُوسُهُمْ إِلَى أَنْ يَبْلُغُوا مِنَ اَلْعِلْمِ مَا بَلَغْتَ أَوْ يُدْرِكُوا بِهِ مِثْلَ اَلَّذِي أَدْرَكْتَ فَوَقَعُوا مِنْكَ فِي بَحْرٍ لاَ يُدْرَكُ عُمْقُهُ وَ فِي بَلاَءٍ لاَ يُقْدَرُ قَدْرُهُ فَاللَّهُ لَنَا وَ لَكَ وَ هُوَ اَلْمُسْتَعَانُ أَمَّا بَعْدُ فَأَعْرِضْ عَنْ كُلِّ مَا أَنْتَ فِيهِ حَتَّى تَلْحَقَ بِالصَّالِحِينَ اَلَّذِينَ دُفِنُوا فِي أَسْمَالِهِمْ لاَصِقَةً بُطُونُهُمْ بِظُهُورِهِمْ لَيْسَ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ اَللَّهِ حِجَابٌ وَ لاَ تَفْتِنُهُمُ اَلدُّنْيَا وَ لاَ يُفْتَنُونَ بِهَا رَغِبُوا فَطُلِبُوا فَمَا لَبِثُوا أَنْ لَحِقُوا فَإِذَا كَانَتِ اَلدُّنْيَا تَبْلُغُ مِنْ مِثْلِكَ هَذَا اَلْمَبْلَغَ مَعَ كِبَرِ سِنِّكَ وَ رُسُوخِ عِلْمِكَ وَ حُضُورِ أَجَلِكَ فَكَيْفَ يَسْلَمُ اَلْحَدَثُ فِي سِنِّهِ اَلْجَاهِلُ فِي عِلْمِهِ اَلْمَأْفُونُ فِي رَأْيِهِ اَلْمَدْخُولُ فِي عَقْلِهِ إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَيْهِ راجِعُون عَلَى مَنِ اَلْمُعَوَّلُ وَ عِنْدَ مَنِ اَلْمُسْتَعْتَبُ نَشْكُو إِلَى اَللَّهِ بَثَّنَا وَ مَا نَرَى فِيكَ وَ نَحْتَسِبُ عِنْدَ اَللَّهِ مُصِيبَتَنَا بِكَ فَانْظُرْ كَيْفَ شُكْرُكَ لِمَنْ غَذَّاكَ بِنِعَمِهِ صَغِيراً وَ كَبِيراً وَ كَيْفَ إِعْظَامُكَ لِمَنْ جَعَلَكَ بِدِينِهِ فِي اَلنَّاسِ جَمِيلاً وَ كَيْفَ صِيَانَتُكَ لِكِسْوَةِ مَنْ جَعَلَكَ بِكِسْوَتِهِ فِي اَلنَّاسِ سَتِيراً وَ كَيْفَ قُرْبُكَ أَوْ بُعْدُكَ مِمَّنْ أَمَرَكَ أَنْ تَكُونَ مِنْهُ قَرِيباً ذَلِيلاً مَا لَكَ لاَ تَنْتَبِهُ مِنْ نَعْسَتِكَ وَ تَسْتَقِيلُ مِنْ عَثْرَتِكَ فَتَقُولَ وَ اَللَّهِ مَا قُمْتُ لِلَّهِ مَقَاماً وَاحِداً أَحْيَيْتُ بِهِ لَهُ دِيناً أَوْ أَمَتُّ لَهُ فِيهِ بَاطِلاً فَهَذَا شُكْرُكَ مَنِ اِسْتَحْمَلَكَ مَا أَخْوَفَنِي أَنْ تَكُونَ كَمَنْ قَالَ اَللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ أَضاعُوا اَلصَّلاةَ وَ اِتَّبَعُوا اَلشَّهَواتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا حْمَلَكَ كِتَابَهُ وَ اِسْتَوْدَعَكَ عِلْمَهُ فَأَضَعْتَهَا فَنَحْمَدُ اَللَّهَ الَّذِي عَافَانَا مِمَّا ابْتَلاَكَ بِهِ وَ اَلسَّلاَمُ خداوند، ما و تو را از فتنه ها حفظ کند و بر تو رحم نماید تا گرفتار دوزخ نشوی؛ در حقیقت، تو به حال و روزی افتاده ای که جا دارد هر که تو را در این حال و وضع بیند بر تو دلسوزی نماید. به تحقیق، بار نعمت های الهی که تو را از تنی سالم و عمری طولانی برخوردار ساخته بر دوش تو سنگین شده، حجتهای خدا بر تو تمام گشته چرا که تو را با کتابش آشنا ساخته و فهم دین خود را به تو آموخته و سنت پیامبرش را به تو معرفی کرده و در برابر هر نعمتی که به تو داده و هر حجتی که برای تو آورده، وظیفه ای را بر دوش تو نهاده که مورد نظر اوست و این همه، برای آن است که میزان سپاسگزاری تو را آزمایش نماید و لطف و فضل خود را بر تو آشکار سازد و در این خصوص فرموده است: «اگر واقعا سپاسگزاری کنید، نعمت شما را افزون خواهم کرد و اگر ناسپاسی نمایید، قطعا عذاب من سخت خواهد بود»؛ پس بنگر فردای قیامت که در پیشگاه خدا خواهی ایستاد چگونه مردی خواهی بود؟ آن روزی که خدا در باره نعمتهای خویش از تو بازجویی نماید که چگونه حق آنها را رعایت کرده ای؟ و در خصوص حجتهای خود سوال نماید که چگونه با آنها برخورد نموده ای؟ مبادا گمان کنی که خدا از تو عذری پذیرد و به تقصیر تو راضی گردد. هیهات هیهات این چنین نیست. خداوند در قرآن علما را مسیول دانسته آنجا که فرموده: «حتما باید آن را به وضوح برای مردم بیان نمایید و کتمانش مکنید». و بدان که کمترین چیزی که کتمان نموده‌ای و سبکترین باری که بر دوش داری این است که با انس خود، ستمگر را از وحشت تنهایی رها ساخته‌ای و راه گمراهی را با نزدیک شدن به او و پذیرفتن دعوتش، برایش هموار کرده‌ای؛ وه چه می ترسم که فردای قیامت همراه با خیانتکاران گرفتار گناه خود باشی و به خاطر درآمدی که در اثر کمک به ستمگران به دست آورده‌ای مورد بازخواست قرار گیری؛زیرا تو چیزی را دریافت کرده‌ای که نه از آن تو است و نه از آن کسی که آن را به تو بخشیده است و به کسی نزدیک شده‌ای که حق هیچ کس را نپرداخته است و تو نیز از این نزدیکی خود به او برای جلوگیری از باطل استفاده نکرده‌ای و کسی را که به جنگ خدا رفته دوست داشته ای. آیا غیر از این است که دعوت آنها از تو برای این بود که تو را محور چرخش دستگاه ظلم و ستم خود قرار دهند؟ و با پُل قرار دادن تو راهی برای گرفتار ساختن مردم پیدا کردند و تو را نردبان گمراهی و مبلغ تباهکاری و پوینده راه خود نمودند. در تو نسبت به علما آل محمد علیهم السلام بذر شک و شبهه کاشتند و به وسیله تو دل نادانان را صید کردند و تو آن چنان در این کار پیش رفتی که برجسته ترین وزیران و نیرومندترین یاران آنها هم نمی توانستند این چنین فسادشان را اصلاح جلوه دهند و راه رفت و آمد خواص و عوام را به درگاه آنها هموار سازند. در مقابل این همه خوش خدمتی ، چه بسیار کم به تو مزد دادند در برابر آنچه از تو گرفتند چه کم برای آبادی دنیایت مایه گذاشتند در برابر تخریب آخرتت پس مراقب خود باش که دیگری به فکر مراقبت تو نیست و همچون مردی مسیول به حساب خود رسیدگی کن. ببین چگونه باید سپاسمند باشی از کسی که تو را تغذیه مادی و معنوی کرده، چه در خردسالی و چه در بزرگسالی. وه چه می ترسم که تو در شمار کسانی باشی که خداوند در باره آنها در قرآن چنین فرموده است: «پس بعد از آنان، جانشینانی وارث کتاب آسمانی شدند که متاع این دنیای پست را می گیرند و می گویند: «بخشیده خواهیم شد». تو در خانه دائمی نیستی بلکه در اقامتگاه موقتی به سر می بری که آهنگ کوچ از آن داده شده است، مگر آدمی پس از مرگ همسالانش چقدر زنده می ماند؟ خوشا به حال آن کس که در دنیا بیمناک باشد و بدا به حال آن کس که بمیرد و گناهانش بعد از او ماندگار باشد. به هوش باش که نیک آگاه شدی و بشتاب که فرصت محدودی برای تو تعیین شده و تو با کسی وارد معامله شده ای که نادانی در او راه ندارد و به راستی، کسی که حفاظت تو را به عهده گرفته از تو یک آن هم غافل نیست. حاضر باش که بزودی تو را سفری دور و دراز پیش آید و گناهت را درمان کن که به راستی، بیماری سختی به وجود تو راه یافته است و گمان مکن که من در صدد بازخواست و نکوهش و سرزنش تو هستم بلکه می خواهم خداوند اندیشه مرده تو را، دیگر بار، احیا نماید و آنچه که احیا نماید و آنچه از دین تو در اثر همکاری با ستمگران نهان گشته به تو بازگرداند و سخن خدای تعالی در کتابش را به یادت آورم که فرمود: «و یادآوری کن که مومنان را یادآوری سود بخشد». تو یاد همسالان و نزدیکانت را که درگذشته اند، به فراموشی سپردی و پس از آنان، همچو قوچ شکسته شاخ، به جا ماندی. نگاه کن که آیا آنان نیز چون تو گرفتار آمدند؟ و یا چونان تو سقوط کردند؟ یا آن که تو کار خیری را به یاد می آوری که آنها آن را فرو گذاشته باشند و به چیزی پی برده باشی که آنها به آن دست نیافته بودند؛بلکه فرق این است که در دل مردم نفوذ کردی و آنها دور تو را گرفتند و از نظریه تو پیروی نمودند و امر تو را فرمان بردند؛ به طوری که اگر چیزی را حلال دانی حلالش دانند و اگر چیزی را حرام شماری حرامش شمارند در حالی که تو شرایط و شایستگی چنین کاری را نداری؛اما دلبستگی آنان به تو زمینه ساز چنین نفوذی بوده است و از طرف دیگر، از دست رفتن علمایشان و چیرگی نادانی بر تو و هم بر ایشان و ریاست دوستی و دنیاطلبی تو و ایشان، همه، پشتوانه این محبوبیت شده است. آیا توجه نداری که تو در نادانی و فریبکاری غوطه وری و مردم در بلا و فتنه گرفتارند؟ آری، این تو بودی که آنها را در بلا و فتنه درافکندی و از کار و زندگی بازداشتی و از اینکه تو را در آن موقعیت می بینند، شیفته آنند که به آن موقعیت علمی تو نایل شوند که تو نایل شده ای یا دریابند آن را که تو دریافته ای، ولی توسط تو به دریایی افتادند که ژرفای آن دانسته نشود و به بلایی گرفتار آمدند که اندازه آن معلوم نگردد. خدا به داد ما و تو برسد و هو المستعان. اما بعد؛اینک تصمیم بگیر از وضعی که برای خود ساختی روی گردانی تا به نیکان بپیوندی که در جامه های ژنده به خاک سپرده شدند و چندان از شدت گرسنگی ریاضت می کشیدند که شکمشان به پشتشان چسبیده بود و میان آنها و خدا حجابی نبود و نه دنیا توانست آنان را فریب دهد و نه خود فریفته دنیا شدند. آری آنها شیفتگی را پیشه ساختند و به جستجو پرداختند و بی درنگ به نیکان پیوستند. اگر دنیا در جان توی پیرمرد دانشمند مردنی چنین رخنه کرده، پس آن نوجوان که نه علم چندانی دارد و نه رای پخته ای و نه عقل نابی، تکلیفش چیست؟ انا لله و انا الیه راجعون! پس به چه کسی باید پناه برد؟ به چه کسی باید گلایه کرد؟ ما گلایه و درد دل خود و آنچه را که در تو مشاهده می کنیم به درگاه خدا عرضه می داریم و مصیبتی که از جانب تو به ما رسیده به حساب خدا می گذاریم. اینک نیک بنگر که چگونه باید سپاسمند باشی از کسی که تو را تغذیه مادی و معنوی کرده، چه در خردسالی و چه در بزرگسالی. و چگونه تجلیل می کنی از کسی که در پرتو دین خود تو را به خوشنامی معروف ساخته است؟ و چگونه از کسوت آن کس که تو را با پوشاندن کسوت و پوشش خود در میان مردم آبرومند ساخته حفاظت می کنی؟ و چگونه است نزدیکی و دوری تو از آن کس که تو را فرمان نزدیکی و فروتنی داده است؟ تو را چه شده که از خواب غفلت بیدار نمی شوی و از لغزش خویش باز نمی‌ایستی تا بگویی: سوگند به خدا که من در تمام عمر خود یک بار هم نشد که به پا خیزم و محض رضای خدا، دین خدا را زنده سازم یا باطلی را بمیرانم. پس این است سپاسمندی تو، از کسی که تامین زندگی تو را به عهده گرفته است. چقدر بیمناکم که تو در شمار کسانی باشی که خداوند متعال در قرآن فرموده: «نماز را ضایع کردند و پیرو شهوات نفسانی شدند، به زودی به کیفر گمراهی و تباهی برسند». خداوند قرآنش را در دسترس تو گذاشت و علم آن را به تو آموخت ولی تو آن را تباه ساختی. پس ما سپاس می‌گذاریم خداوندی را که ما را از آن چه تو به آن مبتلا گشتی محفوظمان داشت؛ و السلام.


|}


پانوشت

  1. ↑ کارگروه علمی موسسه امام صادق علیه السلام، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۵۲۳-۵۲۵
  2. ↑ خویی، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، ۱۳۶۹ش، ج۱۶، ص۱۸۱-۱۸۳
  3. ↑ پیشوایی، سیرة الائمه، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۲۴۷.
  4. ↑ حرّانی، تحف العقول، ۱۳۶۳ش، ص۲۷۴-۲۷۷؛ زاهدی توچائی، پژوهشی درباره نامه منسوب به امام سجاد (ع) خطاب به زهری، ص۸۲.
  5. ↑ «كتاب الاِمام السجاد عليه السلام إلى الزهری»، مؤسسة السبطین العالمیه.
  6. ↑ محمدی اشتهاردی، داستان دوستان، ۱۳۷۶ش، ص۳۳۶-۳۳۸.
  7. ↑ زاهدی توچائی، پژوهشی درباره نامه منسوب به امام سجاد (ع) خطاب به زهری، ص۸۳.
  8. ↑ زاهدی توچائی، پژوهشی درباره نامه منسوب به امام سجاد (ع) خطاب به زهری، ص۹۵.
  9. ↑ غزالی، احیاء علوم الدین، دار المعرفة، ج۲، ص۱۴۳؛ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۴۳۳-۴۳۴.
  10. ↑ اصفهانی، حلیة الأولیاء و طبقات الأصفیاء، ۱۳۹۴ق، ج۳، ص۲۴۶.

منابع

  • کارگروه علمی موسسه امام صادق علیه السلام، موسوعة طبقات الفقهاء، قم، مؤسسة الإمام الصادق عليه السلام، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
  • خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، قم، مرکز نشر آثار الشیعة، ۱۳۶۹ش.
  • سبحانی، سیدمحمدجعفر، زهری در نگاهی دیگر، مجله مطالعات تطبیقی مذاهب اسلامی، شماره۹، پاییز ۱۳۹۲ش.
  • زاهدی توچائی، محمدحسن، پژوهشی درباره نامه منسوب به امام سجاد (ع) خطاب به زهری، مجله مقالات و بررسی‌ها، شماره۹۶، زمستان ۱۳۸۶ش.
  • حرّانی، حسن بن علی بن شعبه، تحف العقول، قم، جامعه مدرسین، چاپ دوم، ۱۳۶۳ش.
  • غزالی، ابوحامد محمد، احیاء علوم الدین، بیروت، دار المعرفة، بی‌تا.
  • زمخشری، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دارالکتب العربی، ۱۴۰۷ق.
  • اصفهانی، ابونعیم احمد بن عبدالله، حلیة الأولیاء و طبقات الأصفیاء، مصر، السعادة، ۱۳۹۴ق.
  • «كتاب الاِمام السجاد عليه السلام إلى الزهری»، مؤسسة السبطین العالمیه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ ژانویه ۲۰۰۹م، تاریخ بازدید: ۲۸ آبان ۱۴۰۵ش.
  • محمدی اشتهاردی، محمد، داستان دوستان، قم، بوستان کتاب، ۱۳۷۶ش.