روایت ضحضاح
| اطلاعات روایت | |
|---|---|
| صادره از | پیامبر(ص) |
| راوی اصلی | عباس بن عبدالمطلب |
| اعتبار سند | ضعیف |
| منابع شیعه | جعفریات |
| منابع سنی | السِّیَر و المَغازی، مُسند احمد، صحیح بخاری و صحیح مسلم |
| احادیث مشهور | |
| حدیث سلسلةالذهب • حدیث ثقلین • حدیث کساء • مقبوله عمر بن حنظلة • حدیث قرب نوافل • حدیث معراج • حدیث ولایت • حدیث وصایت • حدیث جنود عقل و جهل • حدیث شجره | |
روایت ضَحْضَاح، عنوان روایتی از اهلسنت درباره عذاب شدن ابوطالب، پدر امام علی(ع)، است. در این نقلها آمده است که ابوطالب در جهنم قرار دارد، اما به سبب شفاعت پیامبر(ص) عذاب او تخفیف مییابد. این روایت نخستینبار توسط ابناسحاق (۸۵–۱۵۱ق) نقل شده و پس از او در آثار متعددی گزارش گردیده است.
روایات ضحضاح از سوی شماری از عالمان شیعه از نظر سند و محتوا نقد شده است. گفته شده مفاد آنها با آیاتی از قرآن، از جمله آیه ۴۸ سوره مُدَّثِر و آیه ۱۶۲ سوره بقره، درباره نفی شفاعت و تخفیف عذاب کافران ناسازگار است. همچنین برخی از راویان این احادیث در منابع رجالی ضعیف یا مجهول معرفی شدهاند.
در منابع شیعی، روایاتی در تأیید ایمان ابوطالب نقل شده است. شیخ طوسی از اجماع شیعیان بر مسلمان بودن ابوطالب یاد کرده است.
بر پایه برخی گزارشهای تاریخی، تعدادی از صحابه مانند ابوبکر و عباس بن عبدالمطلب به ایمان ابوطالب تصریح کردهاند و برخی عالمان اهلسنت نیز او را مؤمن دانستهاند.
معرفی و جایگاه
حدیث ضَحْضَاح روایتی است که در برخی منابع اهلسنت درباره سرنوشت ابوطالب، عموی پیامبر اکرم(ص)، نقل شده است. بر اساس این روایت، ابوطالب در قعر جهنم (پایینترین جای جهنم) قرار دارد[۱] اما شفاعت پیامبر(ص) سبب تخفیف عذاب او میشود و در حوضچهای (ضحضاح) از آتش قرار میگیرد[۲] که تا ساق پایش میرسد و از شدت آن مغزش به جوش میآید.[۳]
ضحضاح در لغت به معنای آب کمعمق است[۴] و در اصطلاح به سطح آب گفته میشود.[۵] این واژه به صورت استعاری درباره آتش نیز به کار رفته است.[۶]
در منابع اهلسنت و شیعیان
به گفته برخی حدیثپژوهان شیعه،[۷] روایت ضحضاح در آثار ۱۰۰ عالم اهلسنت نقل شده است.[۸] این روایت نخستینبار توسط ابناسحاق (۸۵-۱۵۱ق) در کتاب السِّیَر و المَغازی[۹] و سپس در منابع قرن سوم قمری به بعد مانند مسند احمد بن حَنْبَل،[۱۰] صحیح بخاری[۱۱] و صحیح مسلم[۱۲] گزارش شده است.[۱۳]
این روایت در منابع شیعی، نخست در کتاب جَعفَریات[۱۴] گزارش شده و پس از آن در نوادر[۱۵] تألیف سید فضلالله راوندی نقل شده است.[۱۶] با این حال برخی عالمان شیعه مانند صاحب جواهر،[۱۷] کتاب جعفریات را نامعتبر دانستهاند.[۱۸]
اعتبارسنجی
حدیث ضحضاح از نظر سند و محتوا، مورد نقد و بررسی عالمان شیعه[۱۹] و اهلسنت[۲۰] قرار گرفته است. از جمله:
ضعیفبودن راویان
فِخار بن مَعَدّ، عالم شیعه، روایات عذاب ابوطالب را جعلی و منسوب به بنیاُمَیَّه میداند[۲۱] و مُغَیرَة بن شُعْبَه را عامل جعل این حدیث معرفی میکند.[۲۲] برخی رجالشناسان اهلسنت نیز راویان این احادیث، مانند عبدالمَلِک بن عُمَیر،[۲۳] یزید رَقاشی،[۲۴] عبدالله بن خَبَّاب مَدینی[۲۵] و ابوعَوَانَه[۲۶] را مجهول و ضعیف شمردهاند.
تعارض با آیات قرآن
ناصر مکارم شیرازی، روایت ضحضاح را به دلیل تناقض با آیاتی از قرآن، از جمله آیه ۴۸ سوره مُدَّثِر در شفاعت از کافران و مشرکان و آیه ۱۶۲ سوره بقره در عدم تخفیف عذاب آنان، دارای اشکالات محتوایی میداند.[۲۷]
تعارض با احادیث اهلبیت(ع)
عالمان شیعی روایاتی نقل کردهاند که ابوطالب مومن به خدا بوده[۲۸] و شککنندگان به ایمانش را نکوهش کردهاند.[۲۹] همچنین ابوطالب را از همراهان پیامبران و شهدا شمردهاند[۳۰] و او را از شفاعتکنندگان روز قیامت ذکر کردهاند که شفاعتش برای گناهکاران پذیرفته میشود.[۳۱] اشعاری نیز از ابوطالب نقل شده[۳۲] که در آنها به پیامبری حضرت محمد(ص) تصریح شده است.[۳۳]
به گفته برخی حدیثپژوهان شیعه، در احادیث اهلسنت تعارض وجود دارد.[۳۴] در برخی روایات آمده است که پیامبر(ص) پس از مرگ ابوطالب گزارش داده که او در پایینترین بخش جهنم قرار دارد، اما او را در بالای جهنم قرار داده است،[۳۵] در برخی دیگر نیز آمده که در قیامت، با شفاعت پیامبر(ص)، از پایینترین درجه جهنم به بالای آن منتقل میشود.[۳۶] از طرفی در دستهای دیگر از احادیث آمده که شفاعت پیامبر(ص) موجب بهشتی شدن برخی جهنَّمیان میشود،[۳۷] اما ابوطالب با وجود خدماتش به پیامبر(ص) و اسلام، تنها مشمول تخفیف عذاب میشود.[۳۸]
تعارض با نظر اصحاب و عالمان
شیخ طوسی، از علمای شیعه، مسلمان بودن ابوطالب را اجماع شیعیان دانسته است.[۳۹] علامه مجلسی نیز معتقد است که او از ابتدای بعثت ایمان داشته است.[۴۰]
بر اساس برخی منابع اهلسنت، شماری از اصحاب پیامبر(ص) همچون ابوبکر[۴۱] و عباس بن عبدالمطلب[۴۲] به اسلام آوردن ابوطالب شهادت دادهاند. افزون بر این، تاریخنگارانی مانند ابناسحاق[۴۳] و یعقوبی،[۴۴] اشعاری از ابوطالب ذکر کردهاند که در آنها به پیامبری حضرت محمد(ص) تصریح شده است.
برخی پژوهشگران شیعه، نام ۳۵ عالم اهلسنت از قرن دوم تا پانزدهم هجری را ذکر کردهاند که معتقد به ایمان ابوطالب بودهاند؛[۴۵] از جمله ابوسعد خرگوشی (درگذشت: ۴۰۷ق)[۴۶] و قُرطُبِی (۵۸۰-۶۷۱ق).[۴۷]
پانویس
- ↑ مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۱۹۵.
- ↑ ابنحنبل، مسند احمد، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۲۸۸ و ج۱۷، ص۱۱۳؛ بخارى، صحیح البخاری، ۱۴۱۰ق، ج۱۰، ص۴۱.
- ↑ ابنحنبل، مسند احمد، ۱۴۱۶ق، ج۱۷، ص۱۱۳؛ بخارى، صحیح البخاری، ۱۴۱۰ق، ج۱۰، ص۱۸۶؛ همچنین بنگرید به: ابناسحاق، السیر و المغازی، ۱۳۹۸ق، ص۲۳۸.
- ↑ ثعالبى، فقه اللغة، ۱۴۱۴ق، ص۳۰۱؛ ابنمنظور، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۵۲۵.
- ↑ زمخشری، الفائق فی غریب الحدیث، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۲۷۷.
- ↑ ابن اثیر، النهایة فی غریب الحدیث، ۱۳۶۷ش، ج۳، ص۷۵.
- ↑ فاکر میبدی، «کنکاشی در حدیث ضحضاح از نگاه فریقین»، ص۳۷۷.
- ↑ فاکر میبدی، «کنکاشی در حدیث ضحضاح از نگاه فریقین»، ص۳۷۹.
- ↑ ابناسحاق، السیر و المغازی، ۱۳۹۸ق، ص۲۳۸.
- ↑ ابنحنبل، مسند احمد، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۲۸۸.
- ↑ بخارى، صحیح البخاری، ۱۴۱۰ق، ج۱۰، ص۴۱.
- ↑ مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۱۹۵.
- ↑ فاکر میبدی، «کنکاشی در حدیث ضحضاح از نگاه فریقین»، ص۳۷۷.
- ↑ ابناشعث، الجعفریات، مکتبة النینوی الحدیثة، ص۱۹۱.
- ↑ راوندى کاشانى، النوادر، دار الکتاب، ص۱۰.
- ↑ فاکر میبدی، «کنکاشی در حدیث ضحضاح از نگاه فریقین»، ص۳۸۸.
- ↑ نجفى، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۱، ص۳۹۸.
- ↑ فاکر میبدی، «کنکاشی در حدیث ضحضاح از نگاه فریقین»، ص۳۸۸.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: مرتضى العاملى، الصحیح من سیرة النبی، ۱۴۲۶ق، ج۴، ص۳۳.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابوزهره، خاتم النبیین(ص)، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۳۹۰-۳۹۴.
- ↑ موسوى، إیمان أبی طالب، ۱۴۱۰ق، ص۸۵.
- ↑ موسوى، إیمان أبی طالب، ۱۴۱۰ق، ص۸۷.
- ↑ ابنجوزی، کتاب الضعفاء، ۱۴۰۶ق، ج۲، ص۱۵۱؛ ذهبی، میزان الاعتدال، ۱۴۱۶ق، ج۴، ص۴۰۶.
- ↑ ابنحبان، المجروحین من المحدثین، ۱۴۰۲ق، ج۳، ص۹۸؛ ابنجوزی، صفة الصفوة، دار ابنخلدون، ج۲، ص۶۴۳؛ حافظ مزی، تهذیب الکمال، ۱۴۰۶ق، ج۳۲، ص۶۶.
- ↑ ابنعدی، الکامل فی ضعفاء الرجال، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۲۳۶.
- ↑ رباط، الجامع لعلوم الامام احمد، ۱۴۳۰ق، ج۱۷، ص۱۹۲.
- ↑ مکارم شیرازی، «حدیث الضحضاح»، پایگاه اطلاع رسانی آیت الله مکارم شیرازی.
- ↑ شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۱۷۴؛ موسوى، إیمان أبیطالب، ۱۴۱۰ق، ص۸۳ و ۸۵.
- ↑ کراجکى، کنز الفوائد،۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۸۳.
- ↑ کراجکى، کنز الفوائد،۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۸۳.
- ↑ ابنشاذان، مائة منقبة، ۱۴۰۷ق، ص۱۷۴.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: کراجکى، کنز الفوائد،۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۷۹.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۴۸.
- ↑ فاکر میبدی، «کنکاشی در حدیث ضحضاح از نگاه فریقین»، ص۳۹۲-۳۹۳.
- ↑ مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۱۹۵.
- ↑ ابنحنبل، مسند احمد، ۱۴۱۶ق، ج۱۷، ص۱۱۳.
- ↑ ابنحنبل، مسند احمد، ۱۴۱۶ق، ج۳۳، ص۱۲۸؛ بخارى، صحیح البخاری، ۱۴۱۰ق، ج۱۰، ص۱۸۷؛ ابوداود، سنن أبیداود، ۱۴۲۰ق، ج۴، ص۲۰۲۴.
- ↑ فاکر میبدی، «کنکاشی در حدیث ضحضاح از نگاه فریقین»، ص۳۹۳.
- ↑ شیخ طوسى، التبیان، دار احیاء التراث العربى، ج۸، ص۱۶۴.
- ↑ علامه مجلسی، مرآة العقول، ۱۴۰۴ق، ج۵، ص۲۳۶.
- ↑ طبرانی، المعجم الكبير، مكتبة ابنتيمية، ج۹، ص۴۰.
- ↑ ابن ابیالحدید، شرح نهج البلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۱۴، ص۷۱.
- ↑ ابناسحاق، السیر و المغازی، ۱۳۹۸ق، ص۱۵۷ و ۲۲۲.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۳۱.
- ↑ مروجی طبسی، «اثبات ایمان ابوطالب(ع) در سخنان عالمان اهل سنت از سده دوم تا پانزدهم»، ص۱۲۰.
- ↑ مروجی طبسی، «اثبات ایمان ابوطالب(ع) در سخنان عالمان اهل سنت از سده دوم تا پانزدهم»، ص۱۲۴.
- ↑ مروجی طبسی، «اثبات ایمان ابوطالب(ع) در سخنان عالمان اهل سنت از سده دوم تا پانزدهم»، ص۱۳۲.
منابع
- ابن ابیالحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغه، تحقیقمحمد ابوالفضل ابراهیم، قم، مکتبة آیةالله المرعشی النجفی، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
- ابن اثیر جزری، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، تحقیق محمود محمد طناحى، قم، موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، چاپ چهارم، ۱۳۶۷ش.
- ابناسحاق، محمد، السیر و المغازی، بیروت، دارالفکر، ۱۳۹۸ق.
- ابناشعث، محمدبن محمد، الجعفریات، تهران، مکتبة النینوی الحدیثة، چاپ اول، بى تا.
- ابنجوزی، عبدالرحمن بن علی، صفة الصفوة، مصر، دار ابنخلدون، بیتا.
- ابنجوزی، عبدالرحمن بن علی، کتاب الضعفاء و المتروکین، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۰۶ق
- ابنحبان، محمد بن حبان، المجروحین من المحدثین و الضعفاء و المتروکین، سوریه، دار السوعی، ۱۴۰۲ق.
- ابنحجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، بیروت، مکتبة المطبوعات الاسلامیة، ۱۴۲۳ق.
- ابنحنبل، احمد، مسند الامام احمد بن حنبل، تحقیق عامر غضبان و دیگران، بیروت، موسسة الرسالة، ۱۴۱۶ق.
- ابنشاذان، محمد بن احمد، مائة منقبة من مناقب أمیر المؤمنین و الأئمة، تحقیق مدرسه امام مهدى(ع)، قم، مدرسة الإمام المهدى(ع)، قم، چاپ اول، ۱۴۰۷ق.
- ابنعدی، عبدالله، الکامل فی ضعفاء الرجال، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۹ق.
- ابنمنظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، تحقیقجمال الدین میردامادى، بیروت، دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
- ابوداود، سلیمان بن اشعث، سنن ابیداود، مصر، دار الحدیث، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
- ابوزهره، محمد بن أحمد، خاتم النبیین(ص)، قاهره، دارالفکر العربی، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۳۹۴.
- «اعتبار روایت ضحضاح و ایمان حضرت ابوطالب علیه السلام»، وبگاه مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ش.
- بخارى، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، مصر، وزارة الاوقاف، المجلس الاعلى للشئون الاسلامیة، لجنة إحیاء کتب السنة، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
- ثعالبى، عبدالملک بن محمد، فقه اللغة، تحقیق جمال طلبه، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- حافظمزی، یوسف بن عبدالرحمن، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، بیروت، موسسه الرساله، ۱۴۰۶ق.
- ذهبی، محمد بن احمد، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۶ق.
- رازی، احمد بن محمد، مباحث التفسیر، عربستان، دار کنوز اشبیلیا، ۱۴۳۰ق.
- راوندى کاشانى، فضل الله بن على، النوادر، تحقیق احمد صادقى اردستانى، قم، دار الکتاب، چاپ اول، بى تا.
- رباط، خالد، الجامع لعلوم الامام احمد، مصر، دار الفلاح للبحث العلمی و تحقیق التراث، ۱۴۳۰ق.
- زمخشری، محمود بن عمرو، الفائق فی غریب الحدیث و الأثر، تحقیق ابراهیم شمس الدین، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.
- شیخ صدوق، محمد بن على، کمال الدین و تمام النعمة، تحقیق علی اکبر غفارى، تهران، اسلامیه، چاپ دوم، ۱۳۹۵ق.
- شیخ طوسى، محمد بن حسن، التبیان فى تفسیر القرآن، تحقیق احمد قصیرعاملى، بیروت، دار احیاء التراث العربى، چاپ اول، بیتا.
- طبرانی، سليمان بن أحمد، المعجم الكبير، تحقیق حمدي بن عبد المجيد السلفي، قاهره، مكتبة ابن تيمية، چاپ دوم، بیتا.
- فاکر میبدی، محمد، «کنکاشی در حدیث ضحضاح از نگاه فریقین»، مجله علوم حدیثی تطبیقی، شماره ۱۴، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش.
- کراجکى، محمد بن على، کنز الفوائد، تحقیق عبدالله نعمة، عبد الله، قم، دارالذخائر، چاپ اول،۱۴۱۰ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانور الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار(ع)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- مجلسی، محمدباقر، مرآة العقول فی شرح اخبار آل الرسول(ع)، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۴ق.
- مروجی طبسی، محمدعلی، «اثبات ایمان ابوطالب(ع) در سخنان عالمان اهل سنت از سده دوم تا پانزدهم»، مجله دانشها و آموزههای قرآن و حدیث، شماره ۱۸، ۱۴۰۱ش.
- مرتضى العاملى، جعفر، الصحیح من سیرة النبی الأعظم، قم، دار الحدیث، چاپ اول، ۱۴۲۶ق.
- مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، مصر، دار الحدیث، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، «حدیث الضحضاح»، پایگاه اطلاع رسانی آیت الله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ش.
- موسوى، فخار بن معد، إیمان أبی طالب (الحجة على الذاهب إلى کفر أبی طالب)، تحقیق محمد بحرالعلوم، قم، دار سید الشهداء للنشر، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
- نجفى، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، تحقیق عباس قوچانى و على آخوندى، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.
- نورى، حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، تصحیح مؤسسه آلالبیت(ع)، قم، مؤسسة آلالبیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
- یعقوبی، احمد بن ابییعقوب، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، بیتا.
پیوند به بیرون
- «نقد روایات ضحضاح در کفر حضرت ابوطالب(ع)»، ناصر حیدرزاده.
- «تبیین نارسایی حدیث ضحضاح در انکار ایمان ابوطالب»، اعظم ابوالحسن عراقی.
- «حدیث الضحضاح سنداً و متناً»، فلاح رزاق جاسم.
- «بررسی روایات ضحضاح»، محمد مرتضوی.