ملا حسینقلی همدانی

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از ملاحسینقلی همدانی)
پرش به: ناوبری، جستجو
ملاحسینقلی همدانی
زادروز ۱۲۳۹ق
زادگاه همدان
درگذشت ۱۳۱۱ق - کربلا
محل زندگی نجف
استادان شیخ مرتضی انصاری، سید علی شوشتری
شاگردان میرزا باقر قاضی طباطبایی، میرزا جواد ملکی تبریزی، سید احمد کربلایی، سید محسن امین، محمد بهاری همدانی، میرزا محمد حسین نائینی و آخوند خراسانی
نقش‌های برجسته عارف، فقیه
دین اسلام
مذهب امامیه
آثار تقریرات فقه و اصول شیخ انصاری

ملاحسینقلی همدانی (۱۲۳۹ هجری قمری-۱۳۱۱ هجری قمری/ ۱۲۰۳ هجری شمسی ـ ۱۲۷۲ هجری شمسی)، عالم و عارف و فقیه قرن سیزدهم و چهاردهم قمری. او در شهرهای تهران، سبزوار و نجف در زمینه‌های فقه، اصول، فلسفه و اخلاق از محضر علما بهره‌مند شد. از اساتید او می‌توان به شیخ انصاری در فقه و اصول و سید علی شوشتری در اخلاق اشاره نمود. میرزا باقر قاضی طباطبایی، میرزا جواد ملکی تبریزی، سید محسن امین، محمد بهاری همدانی، میرزا محمد حسین نائینی و آخوند خراسانی، از جمله شاگردان پرشمار وی هستند.

ملاحسینقلی نقطه عطفی در تاریخ رویکرد معنوی و عرفانی در حوزه‌های علمیه بود. از او کرامات بسیار نقل شده و درباره حالات او نوشته‌اند که دائماً در مراقبه به سر می‌برده است.

ولادت و نسب

آخوند ملاحسینقلی درگزینی نجفی، معروف به ملاحسینقلی شوندی همدانی، در سال ۱۲۳۹ هجری قمری/ ۱۲۰۳ هجری شمسی در روستای شوند (از روستاهای شهرستان رزن کنونی در استان همدان) به دنیا آمد.

نسب وی به جابر بن عبدالله انصاری، از صحابه پیامبر اکرم(ص)، می‌رسد.[۱] رمضان، پدر ملا حسینقلی، چوپان بود و می‌خواست فرزندش درس بخواند، ازاین رو او را برای تحصیل علوم دینی به تهران فرستاد.

تحصیلات

حسینقلی در تهران درس‌های مقدماتی، سطوح فقه و اصول را فراگرفت و سپس در درس‌های خارج فقه و اصول عالمان تهران، بخصوص حلقه درس شیخ عبدالحسین طهرانی (متوفی۱۲۸۶) مشهور به شیخ العراقین، شرکت کرد. وی برای شرکت در درس فلسفه ملاهادی سبزواری به سبزوار رفت.

پس از مدتی اقامت در آنجا، عازم نجف شد. در نجف از درس فقه و اصول شیخ مرتضی انصاری بهره‌مند شد و از طریق وی بود که به درس اخلاق سیدعلی شوشتری راه یافت و در سلک شاگردان او درآمد.[۲]

از اساتید درس اخلاق

آخوند پس از رحلت شیخ انصاری، می‌خواست دروس فقه و اصول استاد خود، انصاری، را تدریس کند، اما به توصیه سید شوشتری از این کارخودداری کرد و به تربیت و تعلیم اخلاقی شاگردان مستعد پرداخت و پس از رحلت سید شوشتری، علاوه بر تدریس فقه و اصول، در منزلش درس اخلاق برگزار کرد.[۳]

شیوه سلوک و تعلیم و تربیت همدانی مطابق با شیوه سلوک سیدعلی شوشتری بود و گفته شده است که مشایخ سلوکی او از طریق سیدعلی شوشتری به محمدرضا دزفولی و از طریق او به سید صدرالدین دزفولی و از او به آقا محمد بیدآبادی و از او به سید قطب الدین نیریزی، می‌رسد.[۴]

شاگردان

ملاحسینقلی همدانی شاگردان بسیاری تربیت کرد. کثرت این شاگردان – که گفته شده حدود سیصد تن بوده است – از یک سو نشان دهنده شهرت او و از سوی دیگر نشان دهنده وسعت تأثیر شیوه سلوک وی در نجف آن روزگاراست. برخی از مهم‌ترین شاگردان مکتب وی عبارتند از:

ایجاد مکتب تربیتی

ملاحسینقلی همدانی نقطه عطفی در تاریخ رویکرد معنوی و عرفانی در حوزه‌های علمیه بود. درک محضر حکیم سبزواری و تبحرش در فقه پس از بهره‌مندی از محضر شیخ انصاری، تأثیری بسزا در تعمیق معارف سید علی شوشتری داشته است. او با تسلط بر معارف عقلی و فقاهت، راه استادش (شوشتری) را چنان گسترش داد که پس از او نوعی مکتب تربیتی در نجف شکل گرفت. [۶]

شیوه سلوک از دیدگاه وی

شیوه سلوک ملاحسینقلی مبتنی بر معرفت نفس، التزام به مراقبه و اهتمام ورزیدن در مراتب چهارگانه آن است. [۷]

  • در اولین مرحله، سالک باید واجبات شرعی را به جا آورد و از محرّمات بپرهیزد. وی بر این موضوع چندان تأکید داشت که می‌توان شاخص‌ترین مؤلفه سلوکی وی را حفظ حدود شریعت دانست. وی معتقد بود که محبت الهی با ارتکاب به معاصی جمع شدنی نیست. [۸]
  • وی در دومین مرحله به سالک توصیه می‌کند که هرکاری را تنها برای رضای خدا انجام دهد تا این حالت در او ملکه شود.
  • در مرحله سوم باید خدا را پیوسته ناظر برخود بداند.
  • در مرحله چهارم برای آنکه خداوند را حاضر و ناظر در هر لحظه بداند و هر چه غیر حق است را از ذهن دور کند، باید به نفی خواطر بپردازد.

از روش‌های نفی خواطر در مکتب تربیتی ملاحسینقلی، ذکر، تلاوت قرآن، عبادت، توسل به ائمه معصومین، و البته بهترین و سریع‌ترین روش نفی خواطر، توجه به نفس است. [۹]

درگذشت

ملاحسینقلی در سفر زیارتی به کربلا در ۲۸ شعبان ۱۳۱۱ق/۳ اسفند ۱۲۷۲ش درگذشت و وی را در حرم امام حسین(ع) دفن کردند.[۱۰]

کرامات

از او کرامات بسیار نقل شده است[۱۱] و درباره حالات او نوشته‌اند که دائماً در مراقبه به سر می‌برده، به طوری که حکایت شده است‌ گاه در خلال درس از بیم آنکه مبادا غفلتی پیش آمده باشد و سخنی برای رضای خداوند نگفته باشد، سکوت می‌کرده است.[۱۲]

از نگاه دیگران

  • آقا بزرگ تهرانی – که دو سال پس از رحلت ملاحسینقلی همدانی وارد عراق شد –او را بر روش و طریقه سید ابن طاووس دانسته است. به عقیده وی، ملاحسینقلی بر بیشتر علمای طبقه بعد از خود حق دارد و شاگردان او ستارگان زینت بخش آسمان علم و فضلیت‌اند. وی از اینکه محضر او را درک نکرده تأسف خورده و خوشحال بوده که شاگردان او را درک کرده است. به نظر او، شاگردان آخوند، علم را با عمل آمیخته‌اند.[۱۳]
  • سید محسن امین[۱۴] نیز درباره ملاحسینقلی نوشته است که در میان معاصرانش برای او، در علم اخلاق و تهذیب نفوس، نظیری یافت نمی‌شود.

آثار

چون بیشترین تلاش همدانی در تعلیم و تربیت شاگردان بوده، فرصتی برای تألیف به دست نیاورده و بیشتر آثارش تقریرات او به قلم شاگردانش است. برخی از آثار وی عبارت‌اند از:

  • تقریرات دروس فقه و اصول شیخ انصاری که به قلم خود اوست
  • تقریرات درس آقا سیدعلی شوشتری، که وقف حسینیه شوشتری‌های نجف شده است.
  • سه جلد تقریرات درس فقه او، شامل صلاةالمسافر، الخلل و القضاء و الشهادات، که شاگردانش آنها را فراهم آورده‌اند.
  • تقریرات درس فقه او در مبحث رهن، که یکی از شاگردانش آن را نوشته و در کتابخانه محدّث نوری موجود است.
  • امالی وی، در موضوع اخلاق، که بعضی از شاگردانش آن را جمع آوری نموده‌اند.
  • مکاتبات و دستور العملها، که میرزا اسماعیل تبریزی (تائب) آنها را همراه با بعضی دستورالعمل‌ها و مکاتبات احمد کربلائی و محمد بهاری و آقا محمد بیدآبادی جمع آوری کرده و در پایان کتاب تذکره المتقین در ۱۳۲۹ به چاپ رسانده است.[۱۵]

پانویس

  1. مدرس تبریزی، ج۶، ص۳۷۶؛ آقابزرگ طهرانی، ۱۳۷۳ق، ج۱، ص۶۷۴ و پاورقی ۱
  2. آقابزرگ طهرانی، ۱۳۷۳ق، ج۱، ص۶۷۴ـ۶۷۵؛ معلم حبیب آبادی، ج۴، ص۱۰۸۷؛ صدوقی سها، ص۲۰۹؛ قس معلم حبیب آبادی، ج۴، ص۱۰۸۷، که نوشته است وی علوم مقدماتی را در شوند آموخت
  3. نک: آقابزرگ طهرانی، همان، ص۶۷۵؛ حسینی طهرانی، ۱۳۸۹ش، ص۱۲۲ـ۱۲۳؛ حسن زاده آملی، ص۵۹۲
  4. صدوقی سها، ص۲۱۳
  5. آقابزرگ طهرانی، ۱۳۷۳ق، ج۱، ص۶۷۷ـ۶۷۸؛ امین، ج۶، ص۱۳۶؛ قائم مقامی، ص۴۵ـ۴۷؛ برای اطلاع از شرح احوال شاگردان وی رجوع کنید به قائم مقامی، ص۴۵ـ۴۷؛ صدوقی سها، ص۲۱۹ـ۲۳۱
  6. رجوع کنید به عرفان، حوزه نجف
  7. حسینی طهرانی، ۱۳۸۹، ص۱۱۹ـ۱۲۰، ۱۲۳
  8. تائب تبریزی، ص۱۹۰ـ۱۹۱، ۱۹۳ـ۱۹۴، ۲۰۹
  9. رجوع کنید به تائب تبریزی، ص۱۹۱، ۲۰۹ـ۲۱۲؛ حسینی طهرانی، ۱۳۸۹ش، ص۱۱۹ـ۱۲۱، ۱۲۳ـ۱۲۶
  10. آقابزرگ طهرانی، ۱۳۷۳ق، ج۱، ص۶۷۷ـ۶۷۸، ص۶۷۷؛ معلم حبیب آبادی، ج۴، ص۱۰۸۸
  11. صدوقی سها، ص۲۲۷ـ۲۱۶
  12. قمی، ص۱۴۸
  13. آقابزرگ طهرانی، ۱۳۷۳ق، ج۱، ص۶۷۷ـ۶۷۸، ص۶۷۵
  14. ج۶، ص۱۳۶
  15. آقابزرگ طهرانی، الذریعة، ۱۴۰۳، ج۴، ص۴۶، ۳۷۲؛ امین، ج۶، ص۱۳۶؛ قائم مقامی، ص۴۷؛ برای اطلاع بیشتر درباره مکاتبات و دستورالعمل‌های تربیتی ملاحسینقلی همدانی رجوع کنید به تائب تبریزی، ص۱۹۰ـ۲۱۲.

منابع

  • آقا بزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ج۱، نقباء البشر فی القرن الرابع عشر، نجف، ۱۳۷۳/۱۹۵۴م.
  • آشتیانی، سید جلال الدین در حکمت و معرفت مجموعه مقاله‌ها و مصاحبه‌ای حکمی معرفتی، تهران، چاپ حسن جمشیدی، ۱۳۸۵ش.
  • امین، سید محسن، اعیان الشیعة، ج۶، بیروت، چاپ حسن امین، ۱۴۰۳ق/ ۱۹۸۳م.
  • بلاغی، عبدالحجت، مقالات الحنفاء فی مقامات شمس العرفاء یا زندگانی شمس العرفاء، تهران، ۱۳۷۱ق.
  • تائب تبریزی، اسماعیل بن حسین، رهنمودهای پرواپیشگان یا تذکرة المتقین در آداب سیر و سلوک، قم، چاپ انتشارات نهاوندی، ۱۳۸۶ش.
  • حسن زاده آملی، حسن، هزار و یک نکته، تهران، بی‌تا.
  • حسینی طهرانی، سید محمدحسین، اللّه شناسی، مشهد، جاول، ۱۴۱۸ق.
  • حسینی طهرانی، سید محمدحسین، رسالة لب اللباب به ضمیمه مصاحبات علامه سید محمدحسین طباطبائی، قم، چاپ سیدهادی خسروشاهی، ۱۳۸۹ش.
  • حسینی طهرانی، سید محمدحسین، مهر تابان یادنامه و مصاحبات تلمیذ و علامه عالم ربانی سیدمحمد حسین طباطبائی تبریزی، مشهد، ۱۴۲۹ق.
  • صدوقی سها، منوچهر، تحریر ثانی تاریخ حکما و عرفای متأخر، تهران، ۱۳۸۱ش.
  • قائم مقامی، سیدعباس، «‌دو سالک عارف»، کیهان اندیشه نشریه موسسه کیهان در قم، ش پانزدهم، آذر و دی ۱۳۶۶ش.
  • قمی، عباس، فوائد الرضویه فی احوال علماالمذهب الجعفریه، بی‌جا، بی‌تا.
  • مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانة الادب، ج۵ و ۶، تهران، ۱۳۷۴ش.
  • معصوم‌علیشاه، محمدمعصوم بن زین العابدین، طرائق الحقائق، تهران، چاپ محمدجعفر محجوب، ۱۳۳۹-۱۳۴۵ش.
  • معلم حبیب آبادی، میرزا محمدعلی، مکارم الآثار در احوال رجال دو قرن ۱۳ و ۱۴ هجری، اصفهان، ۱۳۵۲ش.
  • ملکی تبریزی، میرزا جواد، رساله لقاءاللّه به ضمیمه رسالة لقاء اللّه امام خمینی، قم، چاپ صادق حسن زاده، ۱۳۸۳ش.

پیوند به بیرون