مقاله نامزد خوبیدگی

مسخ

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

مَسْخْ تغییر صورت انسان به صورت حیوان است. منابع اسلامی موارد متعددی برای مسخ ذکر کرده‌اند که معروف‌ترین آن‌ها داستان اصحاب سبت است. مشهور مفسران مسخ را معنایی حقیقی دانسته که ظاهر انسانی را نیز دگرگون می‌کند. روایات بر تحقق مسخ در قیامت نیز دلالت دارند.

معنا

ابن‌منظور مسخ را به معنای تغییر صورتی به یک صورت بد دانسته است.[۱] لفظ مسخ یکبار در قرآن آمده است.[۲] محتوای مسخ نیز در چندین آیه پیرامون اصحاب سبت ذکر شده است.[۳]

تفاوت مسخ با تناسخ

در تناسخ، روح پس از جدایی از بدن خویش، به جنین یا بدن دیگر تعلق می‌گیرد، ولی در مسخ، روح از بدن جدا نمی‌شود بلکه تنها شکل و صورت بدن تغییر می‌کند تا انسان گناه‌کار خود را به صورت حیوان دیده و از آن رنج ببرد. به تعبیر دیگر نفس انسان تبهکار از مقام انسانی به مقام حیوانی تنزل نمی‌کند.[۴]

مسخ در قیامت

براساس آموزه‌های اسلامی، در قیامت گروه‌هایی مسخ شده و در صورت حیوان محشور می‌گردند:

  • معاذ بن جبل از پیامبر اسلام در مورد آیه «یوْمَ ینْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْواجاً؛ روزى كه در «صور» دمیده می‌شود و شما فوج فوج (به محشر) می‌آیید»[۵] سوال کرد. پیامبر(ص) فرمود: « ... برخی از آن‌ها به شکل میمون، برخی به صورت خوک ... محشور می‌شوند.[۶]
  • امام باقر(ع) فرمود: آنان که قَدَر الهى را دروغ می‌پندارند، در حالى از گورهایشان به پا خیزند كه به میمون و خوک تبدیل شده‏‌اند.[۷]

مولوی این مطلب را چنین می‌آورد:

ای دریده پوستین یوسفان گرگ بر خیزی ازین خواب گران[۹]

البته مسخ در آن دنیا به معنای تغییر در اصل وجودی انسان نیست بلکه با وجود اصل انسانیت انسان،‌ ظاهر او تبدیل به حیوان می‌شود. شهید مطهری این مطلب را چنین توضیح می‌دهد: قیامت به هر شكلى كه باشم، با همین بدن باشم یا با بدن دیگر، صد درصد همان من هستم منتها ممكن است شكل من عوض شده باشد. حتى اگر من را در قیامت به تناسب ملكات روحى من، مسخ كنند و به صورت حیوانى محشور كنند باز من هستم كه در آنجا داراى اندام حیوانى هستم، «من» «من» است.[۱۰]

مسخ در دنیا

مسخ در این دنیا، دارای مراتب مختلفی می‌باشد:

  • تمام انسان‌هایی که خوی حیوانی بر آن‌ها غلبه کرده است، در باطن خود دچار مسخ شده و باطن آن‌ها به حیوان تبدیل می‌شود و نور الهی در آن کم‌رنگ می‌گردد.

بسیاری از محققان اسلامی معتقدند؛ انسان از نظر روحی و معنوی ممكن است مسخ شود، تبدیل به یک حیوان شود و حتی از یک حیوان نیز بدتر گردد. برخی مفسران تعبیر قرآنی «أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَل؛ آنها مانند چهارپایان‌اند بلكه حتی گمراه‏‌تر هستند».[۱۱] را در اشاره به همین مطلب دانسته‌اند.[۱۲]

شهید مطهری در همین موضوع چنین آورده: «شخصیت انسان به خصایص اخلاقى و روانى او است. اگر خصایص اخلاقى و روانى یک انسان، خصایص و اخلاق یک درنده بود، او واقعاً مسخ شده است.[۱۳]

  • این مسخ در مرحله‌ای بالاتر علاوه بر باطن و روح انسان، جسم را نیز در بر می‌گیرد و مسخ تحققی کامل می‌یابد. این نوع مسخ تنها با اراده خاص الهی تحقق می‌یابد.[۱۴]

بنابر منابع اسلامی تحقق کامل مسخ در موارد محدودی بوده است:

اصحاب سبت

نوشتار اصلی: اصحاب سبت

اصحاب سَبْت گروهی از بنی‌اسرائیل بودند که بنا به آیات قرآن به خاطر نافرمانی خدا و صید ماهی در روز شنبه به عذاب الهی گرفتار شدند. عذاب دنیوی این قوم مسخ شدن بوده است.[۱۵]

اصحاب حضرت عیسی(ع)

بنابر آیات قرآن،‌ حواریون حضرت عیسی(ع) از خداوند طلب مائده آسمانی کردند،[۱۶] در نهایت حضرت عیسی(ع) از خداوند طلب استجابت دعای حواریون خود را کرد.[۱۷] خداوند چنین پاسخ گفت: «إِنىّ‏ِ مُنزَِّلُهَا عَلَیكُمْ فَمَن یكْفُرْ بَعْدُ مِنكُمْ فَإِنىّ‏ِ أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَّا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِّنَ الْعَالَمِینَ؛ «من آن را بر شما نازل می‌كنم ولى هر كس از شما بعد از آن كافر گردد (و راه انكار را برود)، او را مجازاتى می‌كنم كه احدى از جهانیان را چنان مجازات نكرده باشم!».[۱۸]

براساس برخی منابع، تعدادی از حواریون با وجود نزول مائده آسمانی خیانت کردند و خداوند آن‌ها را مسخ کرد.[۱۹]

البته برخی از مفسران همچون علامه طباطبائی مسخ شدن این گروه را نپذیرفته و آن‌را با صریح قرآن در تضاد دانسته است.[۲۰]

افراد دیگر

برخی منابع شیعه[۲۱] و اهل سنت[۲۲] نقل‌هایی را پیرامون مسخ فرد یا افراد مختلف نقل کرده‌اند.

نحوه تحقق مسخ

پیرامون تحقق مسخ در دنیا نظرات مختلفی وجود دارد. برخی معتقدند مسخ تنها در باطن انسان می‌باشد و چهره انسانی به جای خود باقی است. در مقابل مشهور مفسرین معتقدند مسخ در جسم نیز تحقق می‌ یابد و یک معنای حقیقی است.[۲۳]

مسخ در جسم و ظاهر انسان

عموم مفسران معتقدند مسخ معنایی حقیقی داشته و در ظاهر انسان‌ها نیز واقع شده است.[۲۴]

مولوی این معنا را چنین تبیین می‌کند:

نقض توبه و عهد آن اصحاب سبت موجب مسخ آمد و اهلاک و مقت
مسخ ظاهر بود اهل سبت را تا ببیند خلق ظاهر کَبت را[۲۵]

علامه مجلسی دلالت روایات را بر این معنا دانسته و ادعای متواتر بودن آن‌ها را دارد.[۲۶]

البته تغییر در ظاهر انسانی شخص به این معنا نیست که حقیقت انسانی او نیز تغییر می‌کند. بنابر این مسخ به معناى نابودی فردى از انسان و ایجاد فردى از بوزینه یا وارد كردن روح انسانى در بدن بوزینه نیست[۲۷] بلکه مسخ این است كه صورتى روى صورت واقع شده است؛ یعنى در عین حال كه صورت نوعى انسان به حال خود باقى است، صورت نوعى بوزینه را نیز پذیرفته و انسانیت ممسوخ، باطل و منعدم نشده است. از این رو باید بر او عنوان انسان بوزینه اطلاق شود.[۲۸]

اما در مورد بعید بودن این مطلب برخی چنین استدلال کرده‌اند که با پذیرش وقوع معجزه توسط پیامبران،‌خارق العاده بودن یک عمل نمی‌تواند دلیلی بر محال بودن آن تلقی شود. بلکه یکی از شرائط معجزه همین خارق العاده بودن است.[۲۹]

مسخ در نفس و باطن انسان

از مجاهد نقل شده که مسخ در این دنیا را حقیقی ندانسته بلکه آن را تمثیلی و به مانند آیه: «كَمَثَلِ الْحِمارِ یحْمِلُ أَسْفاراً؛ مانند درازگوشى است كه كتاب‏‌هايى را حمل می‌كند»[۳۰] دانسته است.[۳۱]

از عبدالرزاق کاشانی نقل شده که این مسخ تنها در باطن انسان بوده است. به بیان دیگر یهودیان مسخ شده در صورت ظاهری به مانند مردم بودند ولی (در واقع) از آنان نبودند.[۳۲]

رشید رضا از مفسران معاصر مسخ جسمی را نص آیه نمی‌داند و حتی اشکالاتی را بر این قول ذکر می‌کند.[۳۳] این اعتقاد از برخی دیگر از مفسران همچون محمد عبده نیز نقل شده است.[۳۴]

عاقبت انسان‌های مسخ شده

روایات اسلامی دلالت بر این دارد که انسان‌های مسخ شده تنها سه روز زنده ماندند و از آنان نسلی باقی نمانده است.[۳۵]

برخی محققان اجماع مسلمانان را بر این دانسته‌اند که حیوانات امروزی از نسل آدم نمی‌باشند و افراد مسخ شده پس از سه روز مردند بدون اینکه از دوران حیوان بودن آن‌ها نسلی ادامه یافته باشد.[۳۶]

پانویس

  1. ابن‌منظور، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ج۳، ص۵۵.
  2. سوره یس، آیه۶۷.
  3. سوره بقره، آیه۶۵؛ سوره مائده آیه ۶۰، سوره اعراف آیه ۱۶۶.
  4. سبحانی، منشور عقائد امامیه،‌ ۱۳۷۶ش، ص۱۹۵.
  5. سوره نبأ، آیه۱۸.
  6. قرطبی، الجامع لأحكام القرآن، ۱۳۶۴ش، ج۲۰، ص۱۷۵.
  7. شیخ صدوق، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ۱۴۰۶، ص۲۱۲.
  8. شیخ صدوق، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ۱۴۰۶، ص۲۶۱.
  9. مولوی » مثنوی معنوی » دفتر چهارم، بخش ۱۳۵.
  10. مطهری،‌ مجموعه‏ آثار، ۱۳۶۸ش، ج۴، ص۷۰۳.
  11. سوره اعراف، آیه۱۷۲.
  12. میرجهانى، تفسیر ام الكتاب، ص۲۷۰.
  13. مطهری،‌ مجموعه‏ آثار، ۱۳۶۸ش، ج۲۳، ص۱۰۵.
  14. مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ۱۳۶۰ش، ج۱۱، ص۱۰۳-۱۰۴
  15. سوره بقره،‌آیه ۶۵.
  16. سوره مائده، آیه۱۱۲.
  17. سوره مائده، آیه۱۱۴.
  18. سوره مائده، آیه۱۱۵.
  19. آلوسی، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۳۴۲؛ عیاشی، كتاب التفسیر، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۳۵۱.
  20. طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۷ق، ج۶، ص۲۳۹.
  21. شیخ صدوق، الخصال، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۴۹۳.
  22. طبرانی، المعجم الكبیر، ۱۴۱۵ق، ج۴،‌ ص۲۴۵.
  23. مغنیه، تفسیر الكاشف، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۱۲۱.
  24. مغنیه، تفسیر الكاشف، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۱۲۱.
  25. مولوی » مثنوی معنوی » دفتر پنجم، بخش ۱۰۹.
  26. مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ش، ج۵۸، ص۱۱۱.
  27. جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۸۸ش، ج۵، ص۱۴۸.
  28. جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۸۸ش، ج۵، ص۱۳۲.
  29. شاکر، میری، ماهیت عذاب مسخ در آموزه‌های دینی، ص۳۰.
  30. سوره جمعه، آیه۵.
  31. طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۲۶۴.
  32. مولی عبدالرزاق کاشانی، تاویلات القرآن، ج۱، ص۵. به نقل از جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۸۸ش، ج۵، ص۱۳۳.
  33. رشید رضا، المنار، ۱۹۹۰م، ج۱، ص۲۸۵.
  34. به نقل از مغنیه، تفسیر الكاشف، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۱۲۱.
  35. شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا علیه‌السلام، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۲۷۱.
  36. صدرالمتألهین، تفسیر القرآن الكریم، ۱۳۶۶ش، ج۳، ص۴۶۸.

منابع

  • ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، محقق و مصحح: میر دامادی، جمال الدین،‏ دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع، دار صادر، بیروت، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
  • آلوسی، سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: عطیة، علی عبدالباری، دارالکتب العلمیة، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
  • جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، قم،‌ اسراء، ۱۳۸۸ش.
  • رشید رضا، المنار، مصر، الهیئة المصریة العامة للكتاب، ۱۹۹۰م.
  • سبحانی، جعفر، منشور عقائد امامیه، ‌قم، موسسه امام صادق(ع)، ۱۳۷۶ش
  • شاکر، محمد تقی، قیوم‌زاده، محمود، ملاصدرا و تبیینی نو از مسئله مسخ، مجله فلسفه دین،‌ شماره۴،‌زمستان ۱۳۹۲ش.
  • شاكر محمدكاظم، میری سیدسعید،‌ ماهیت عذاب مسخ در آموزه‌های دینی، تحقیقات علوم قرآن و حدیث، شماره۲، ۱۳۸۸ش.
  • شیخ صدوق، الخصال، محقق و مصحح: غفاری، علی اکبر، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۶۲ش.
  • شیخ صدوق، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، دار الشریف الرضی للنشر، قم، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق.
  • شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، محقق و مصحح: لاجوردی، مهدی، تهران، نشر جهان، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.
  • صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم، تفسیر القرآن الکریم، تحقیق: خواجوی، محمد، انتشارات بیدار، قم، چاپ دوم، ۱۳۶۶ش.
  • طباطبائی، سید محمد حسین‏، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی‏، چاپ پنجم‏، ۱۴۱۷ق.
  • طبرانی، أبوالقاسم، المعجم الكبیر، محقق، حمدی بن عبد المجید السلفی، قاهره، ابن‌تیمیه، ۱۴۱۵ق
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه: بلاغی‏، محمد جواد، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
  • عیاشی، محمد بن مسعود، التفسیر، محقق و مصحح: رسولی محلاتی، هاشم، المطبعة العلمیة، تهران، چاپ اول، ۱۳۸۰ق.
  • قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، انتشارات ناصر خسرو، تهران، چاپ اول، ۱۳۶۴ش.
  • مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
  • ‌ مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران، ۱۳۶۰ش.
  • مطهرى‏، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۶۸ش.
  • مغنیه، محمد جواد، تفسیر الکاشف، دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
  • مولوی، مثنوی معنوی، سایت گنجور.
  • میرجهانى سیدحسن، تفسیر ام الكتاب، تهران، صدر،‌ بی‌تا.