آیه ۲۱۹ سوره بقره
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | بقره |
| شماره آیه | ۲۱۹ |
| جزء | دوم |
| اطلاعات محتوایی | |
| شأن نزول | در پاسخ به سوال گروهی از صحابه درباره شراب و قمار |
| مکان نزول | مدینه |
| موضوع | حرمت شراب و قمار؛ میزان انفاق |
| آیات مرتبط | آیه ۹۰ و ۹۱ سوره مائده؛ آیه ۴۳ سوره نساء. |
آیه ۲۱۹ سوره بقره، در پاسخ به پرسش درباره شراب و قمار نازل شده و ضمن اشاره به وجود برخی منافع، گناه آن دو را بزرگتر از سودشان معرفی کرده است. در ادامه آیه، به پرسش درباره مقدار انفاق پاسخ داده و «عفو» را بهعنوان معیار انفاق بیان کرده که در تفاسیر به میانهروی یا بخشش مازاد بر نیاز معنا شده است.
این آیه در مباحث تفسیری، فقهی و اخلاقی مورد توجه قرار گرفته است. فقیهان شیعه با استناد به آن، بر حرمت شراب و قمار فتوا دادهاند و مفسران شیعه، خمر را شامل هر مایع مستکننده دانستهاند. برخی مفسران نیز تحریم شراب را در قرآن تدریجی تفسیر کردهاند. آیه ۲۱۹ همچنین در موضوعاتی مانند زیانهای شراب، تعارض سود و زیان، و حدود انفاق مورد استناد قرار گرفته است.
معرفی اجمالی آیه و اهمیت آن در مباحث اسلامی
آیه ۲۱۹ سوره بقره در پاسخ به پرسش برخی صحابه از پیامبر(ص) درباره شراب و قمار نازل شده است.[۱] در این آیه، زیانهای شراب و قمار بر منافع مادی آنها مقدم شده و گناهشان بزرگتر از منافعشان اعلام شده است.[۲] به گفته علامه طباطبایی، مؤلف المیزان، در قرآن تعبیرِ «اثم کبیر» تنها درباره شراب و قمار بهکار رفته است.[۳] جوادی آملی در تفسیر تسنیم، با استناد به روایات، به بیان آثار و پیامدهای دنیوی و اخروی شرابخواری، حکم حالت اضطرار در شرب خمر، و نیز کراهت خوراندن شراب به حیوانات پرداخته است.[۴]
﴿يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ ٢١٩﴾ [بقره:219] ﴿دربارهٔ شراب و قمار از تو میپرسند بگو در آن دوگناهی بزرک و سودهایی برای مردم است و[لی] گناهشان از سودشان بزرگتر است و از تو میپرسند چه چیزی انفاق کنند بگو مازاد [بر نیازمندی خود] را این گونه خداوند آیات [خود را] برای شما روشن میگرداند باشد که بیندیشید ٢١٩﴾
در بخش پایانی آیه، به پرسش برخی صحابه درباره مقدار انفاق پاسخ داده شده و مؤمنان به تفکر دعوت شدهاند.[۵] مطابق برخی گزارشها، گروهی از مسلمانان در انفاق زیادهروی میکردند و خود نیازمند میشدند[۶] ازاینرو، با نزول این آیه به میانهروی در بخشش فراخوانده شدند.[۷] در روایات تفسیری، واژه عفو به معنای میانهروی بدون اسراف، و مالِ مازاد بر هزینه سال تفسیر شده است.[۸] برخی مفسران عفو را به به چشمپوشی از خطای دیگران تفسیر کرده و بهترین انفاق را عفو دانستهاند.[۹]
آیه ۲۱۹ سوره بقره در مباحث مختلف مورد استناد قرار گرفته است؛ از جمله در حوزه پزشکی (زیانهای جسمی شراب)،[۱۰] منطق (شیوه استدلال و جدال نیکو)،[۱۱] اقتصاد (تعارض سود مادی با منافع اخروی)،[۱۲] اخلاق (پیامدهای رفتاری)[۱۳] و حقوق مدنی (حرمت قمار).[۱۴]
دلالت آیه بر حرمت شراب
در کتاب الکافی به نقل از برخی صحابه، آیه ۲۱۹ سوره بقره، نخستین آیه درباره تحریم شراب معرفی شده است.[۱۵] بر پایه روایتی که کلینی نقل کرده، امام کاظم(ع) با استناد به این آیه و آیات دیگر مربوط به خمر، حرمت شراب را برای مهدی خلیفه وقت عباسی بیان کرده است.[۱۶]
فاضل مقداد از فقهای شیعه با استناد به این آیه، بر حرمت خمر و هر مایع مستکننده استدلال کرده و این حکم را اجماعی دانسته است.[۱۷] مفسران شیعه نیز واژه «خمر» در این آیه را شامل هر مایع مستکننده، از جمله فرآوردههای انگور، خرما و کشمش، دانستهاند.[۱۸]
رویکرد تدریجی قرآن در تحریم شراب
جایگاه اقتصادی شراب و قمار در عصر جاهلیت و مبارزه اسلام با آنها سبب شده بود تا بهصورت پیوسته درباره آن دو سؤال شود.[۱۹] به گفته علامه طباطبایی، مفسر شیعه، آیه ۲۱۹ سوره بقره بر حرمت شراب دلالت دارد، اما بیان آن صریح نیست. به باور او، حرمت شرابخواری در چند آیه قرآن از جمله همین آیه و نیز آیات آیه ۳۳ سوره اعراف، آیه ۴۳ سوره نساء و آیه ۹۰ سوره مائده، بهصورت تدریجی و با افزایش صراحت بیان شده است.[۲۰] عبدالله جوادی آملی نیز تأخیر در بیان صریح حکم حرمت را به شرایط فرهنگی جامعه صدر اسلام نسبت داده است.[۲۱]
در مقابل، برخی مفسران اهلسنت تفسیر دیگری ارائه کردهاند. محمد عبده در تفسیر المنار معتقد است این آیه بر حرمت شراب دلالت ندارد؛ زیرا «إثم» را به معنای ضرر دانسته و بر این اساس، چیزی که هم سود و هم زیان دارد، در این مرحله حرام نشده است و تحریم در آیات بعدی صورت گرفته است.[۲۲] جوادی آملی در پاسخ به این دیدگاه، به آیه ۹۰ سوره مائده استناد کرده که در آن شراب و قمار بهصورت مطلق، پلید و عمل شیطان معرفی شدهاند،[۲۳] و گفته است که اشاره به منافع در آیه ۲۱۹ ناظر به برداشت مردم از سودمندی آنها بوده است.[۲۴]
قمار و حکم فقهی آن
در آیه ۲۱۹ سوره بقره واژه مَیسر به قمار تفسیر شده است.[۲۵] فقها با استناد به این آیه بر حرمت قمار فتوا دادهاند.[۲۶] به گفته جوادی آملی، در این آیه و آیات دیگر، قمار با عباراتی مانند پلید و عمل شیطانی، دارای گناه بزرگ و زمینهساز فتنه معرفی شده است.[۲۷] عیاشی، مفسر شیعه، دو روایت نقل کرده که در آنها نَرد (تخته نرد)، شطرنج و بازی با گردو را از مصادیق قمار شمردهاند.[۲۸]
پانویس
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۵۵۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۱۱۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۱۹۵.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۷ش، ج۱۱، ص۹۷-۱۲۴.
- ↑ رضایی اصفهانی، تفسیر مهر، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۱۸۵.
- ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۵۳.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۷ش، ج۱۱، ص۹۱-۹۲.
- ↑ عیاشی، تفسیر العیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۱۰۶؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۵۵۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۱۲۱.
- ↑ صادق عبدالرضا، علی، کتاب القرآن و الطب الحدیث، بیروت، دار المؤرخ العربی، ۱۴۱۱ق، ص۸۶.
- ↑ شریعتی سبزواری، مناظره و تبلیغ، ۱۳۸۹ش، ص۱۲۹.
- ↑ حردان، الاقتصاد الاسلامی، ۱۹۹۹م، ص۴۹ و ۱۲۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۱۹۲.
- ↑ طاهری، حقوق مدنی، ۱۳۷۶ش، ج۴، ص۳۸۲.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۰۶.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۰۶.
- ↑ حلی، کنز العرفان فی فقه القرآن، ۱۴۲۵ق، ج۲، ص۳۰۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۱۱۸؛ عاملی، تفسیر عاملی، ۱۳۶۰ش، ج۱، ص۴۰۲.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۷ش، ج۱۱، ص۵۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۱۹۲.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۷ش، ج۱۱، ص۹۲.
- ↑ رضا، تفسیر المنار، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۳۲۲.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۷ش، ج۱۱، ص۶۰.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۷ش، ج۱۱، ص۸۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۱۱۸.
- ↑ سبحانی، المواهب، ۱۴۲۴ق، ص۶۶۳؛ مکارم شیرازی، دایره المعارف فقه المقارن، ۱۴۲۷ق، ص۴۰۹.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۷ش، ج۱۱، ص۸۷.
- ↑ عیاشی، تفسیر العیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۱۰۶.
منابع
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، چاپ اول، ۱۳۸۷ش
- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم، اسرا، چاپ دوم، ۱۳۸۷ش.
- حردان، طاهر حیدر، الاقتصاد الاسلامی، عمان، دار وائل، ۱۹۹۹م.
- حلی، مقداد بن عبدالله، کنز العرفان فی فقه القرآن، قم، مرتضوی، چاپ اول، ۱۴۲۵ق.
- سبحانی، جعفر، المواهب فی تحریر احکام المکاسب، قم، موسسه امام صادق(ع)، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
- سیوطی، عبدالرحمن بن ابیبکر، الدر المنثور فی التفسیر بالماثور، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی، چاپ اول، ۱۴۰۴ق
- شریعتی سبزواری، محمدباقر، مناظره و تبلیغ: فن مناظره، مجادله، مغالطه و خطابه، قم، بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج)، ۱۳۸۹ش.
- صادق عبدالرضا، علی، کتاب القرآن و الطب الحدیث، بیروت، دار المؤرخ العربی، ۱۴۱۱ق.
- طاهری، حبیبالله، حقوق مدنی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۷۶ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح: فضلالله یزدی طباطبایی، هاشم رسولی، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- عاملی، ابراهیم، تفسیر عاملی، مصحح: علیاکبر غفاری، تهران، کتابفروشی صدوق، چاپ اول، ۱۳۶۰ش، ج، ص.
- عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، مصحح، سید هاشم رسولی محلاتی، تهران، مکتبة العلمیة الاسلامیة، چاپ اول، ۱۳۸۰ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح، علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- محمد رشید، رضا، تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار، لبنان، دار المعرفه، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ دهم، ۱۳۷۱ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، دایره المعارف فقه المقارن، قم، مصحح: جمعی از اساتید و محققان حوزه، انتشارات مدرسه امام علی بن ابیطالب علیه السلام، چاپ اول، ۱۴۲۷ق.