تاجیکستان

تاجیکستان

پرونده:Coat of arms of Tajikistan.svg
اطلاعات عمومی
مساحت	۱۴۳٬۱۰۰
واحد پول	سامانی
پایتخت	شهر دوشنبه
زبان رسمی	فارسی تاجیکیو زبان روسی
اطلاعات شیعی
جمعیت	۸٬۱۶۰٬۰۰۰نفر

تاجیکستان یکی از 5 جمهوری آسیای مرکزی

جمعیت و جغرافیا

تاجیکستان با ۱۴۳۰۰ کیلومتر مربع مساحت و ۵ میلیون نفر جمعیت، یکی از ۵ جمهوری آسیای مرکزی و پایتخت آن شهر دوشنبه است. تاجیکستان کشوری کوهستانی و زلزله خیز است ۹۳ درصد آن را کوه‌های مرتفع پوشانده است. به علت کوهستانی بودن، آب و هوای آن در ارتفاعات و مناطق پست متفاوت می‌باشد، زمستان‌ها کوتاه و سرد و تابستان‌ها گرم و مرطوب هستند. تاجیکستان دارای رودهای بسیاری است، شمار رودخانه‌هایی که طول آنها از ۱۰ کیلومتر تجاوز می‌کند به ۹۴۷ می‌رسد. در تاجیکستان ۱۸ شهر و ۴۹ شهرک وجود دارد. پایتخت تاجیکستان دوشنبه است که از نظر تاریخی سابقه نام دوشنبه به سبب تشکیل (دوشنبه بازار) در قدیم در این محل بوده است. دومین شهر تاجیکستان از لحاظ جمعیت شهر خجند در شمال این کشور با ۱۶۳۰۰۰ نفر جمعیت می‌باشد. زبان ملی این جمهوری تاجیکی و متعلق به گروه زبان‌های جنوب شرقی ایران است. زبان فارسی با زبان تاجیکی قرابت نزدیک دارد و هر دو وارث خصوصیات و ادبیات مشترکی هستند و شکوفایی و فرهنگ ایرانی بعد از اسلام در تاجیکستان بود و این باعث فخر ملت تاجیک است. در اکثر مدارس تاجیکستان زبان تاجیکی تدریس می‌شود و دوره کامل تحصیلی به این زبان صورت می‌گیرد. رسم الخط مردم تاجیک تا سال ۱۹۳۰ رسم الخط عربی بود که در این سال رسم الخط لاتین جانشین رسم الخط عربی شد.

جغرافیای سیاسی

موقعیت جغرافیای تاجیکستان که در جنوب شرقی آسیا مرکزی قرار دارد و داشتن مرز مشترک با چین و افغانستان و نزدیکی آن به پاکستان و هندوستان، این جمهوری را دروازه آسیای مرکزی با کشورهای چین و هند و افغانستان و پاکستان قرار داده است. وجود یخچال‌های طبیعی متعدد در کوه‌های تاجیکستان که منبع اصلی آب دو رود آمودریا یا جیهون و سیر دریا سیحون می‌باشند به این کشور کوهستانی اهمیتی استراتژیک داده است. رودخانه‌های تاجیکستان به علت گذشتن از مناطق کوهستانی در زمینه تولید انرژی برق از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و یکی از منابع عمده تولید برق اتحاد شوروی سابق بوده است. وجود معادن طلا و مخصوصا اورانیوم که برای مصارف نیروگاه‌های اتمی روسیه و کشورهای منطقه اهمیت زیادی دارد و همچنین وجود تعدادی کارخانه تولید سلاح‌های هسته‌ای در خاک تاجیکستان که توسط روس‌ها اداره می‌شوند، اهمیت ویژه‌ای به این جمهوری می‌دهد. تاجیکستان عمده‌ترین تولید کننده پنبه الیاف در شوری سابق بوده و کماکان پنبه تولید اصلی کشاورزی را تشکیل می‌دهد.

قانون اساسی تاجیکستان

تا سال 1991 م تاجیکستان یکی از جمهوری های اتحادیه جماهیر شوروی سوسیالیستی بود و از سیاست های ارائه شده از مسکو پیروی می نمود.

قانون اساسی جدید تاجیکستان بعد از فروپاشی شوروی در 1993 م به همه پرسی گذاشته شد و به تصویب رسید در این قانون اساسی، تاجیکستان جمهوری یکپارچه، غیردینی، دمکراتیک و مبتنی بر قانون است و زبان رسمی کشور، تاجیکی (فارسی) است و به هه خلق ها امکان استفاده از زبان مادری خود، داده شده است. در ماده هشتم قانون اساسی، هیچ باوری حتی باورهای دینی جنبه دولتی ندارد و تشکیلات دینی بایستی جدا از دولت فعالیت کنند. حاکمیت دولتی در میان سه قوه مقننه، مجریه و قضائیه تفکیک شده است. سیاست کشور صلح جویانه و برابر با هنجارهای بین المللی نشان داده شده است.

تغییر و اصلاح قانو اساسی از راه همه پرسی صورت می گیرد. همه پرسی باید به رأی سه چهارم کل نمایندگان مجلس ملی برگزار شود. تغییر و اصلاح قانون اساسی را رئیس جمهور با پیشنهاد یک سوم از نمایندگان مجلس ملی اعلام می کند.

ساختار حکومتی

• قوه مقننه: مجلس ملی وضع کننده قانون در جمهوری تاجیکستان است. مهمترین کارهای مجلس ملی عبارت اند از: وضع قوانین و اصلاح آنها، تغییر اصول قانون اساسی و قوانین عادی، تعیین استراتژی اساسی سیاست داخلی و خارجی، تأیید فرامین ریاست جمهوری، تعیین زمان انتخابات رئیس جمهور، تأیید نخست وزیر، معاون اول، وزیران و رؤسای کمیته ای دولتی، تأیید و پذیرش پیشنهادهای رئیس جمهوری درباره جنگ، صلح و وضعیت فوق العاده، اعلام عفو عمومی و ... است. ریاست مجلس ملی از میان نمایندگان مردم با رأی پنهان بیشتر نمایندگان انتخاب می گردد.
• قوه مجریه: بر پایه اصل 65 قانون اساسی تاجیکستان رئیس جمهور رئیس دولت و رئیس قوه مجریه است. رئیس جمهور، فرمانده کل نیروهای مسلح کشور است و سران نیروهای سه گانه را انتخاب می کند. رئیس جمهور را شهروندان تاجیکستان به آراء عمومی به طور مستقیم و با رأی پنهان برای 5 سال انتخاب می نمایند.
• قوه قضائیه: قوه قضائیه مستقل است و حقوق و آزادی شهروندان، سازمان ها و نهادها را محترم می شمرد و عدالت اجتماعی را تضمین می نماید. این قوه از دادگاه قانون اساسی، دادگاه عالی، دادگاه عالی اقتصادی، دادگاه ولایت خودمختار کوهستانی بدخشان، دادگاههای ولایت و شهر دوشنبه به وجود آمده است. دادگاه قانون اساسی دارای هفت قاضی است که سن آنها نباید از سی سال کمتر و از شصت سال بیشتر باشد.

روابط خارجی

دولت تاجیکستان در سیاست خارجی خود برای کشورهای مشترک المنافع اولویت هایی قائل و با تعدادی از این کشورها مثل روسیه، ازبکستان، قزاقستان، بلاروس و ترکمنستان پیمان های دوستی و همکاری منعقد کرده است.

تاجیکستان روابط دیپلماتیک در حد سفارت تنها با 9 کشور جهان برقرار کرده است که عبارتند از: ایران، روسیه، آمریکا، چین، ترکیه، پاکستان، کره جنوبی، آلمان و اندونزی. و ارتباط با این کشورها شامل افتتاح سفارتخانه از جانب کشورها در تاجیکستان می شود و تاجیکستان تنها در آلمان و تهران سفارتخانه مستقل دائر کرده است. در بقیه کشورها سفارت روسیه امور مربوط به روابط دیپلماتیک تاجیکستان را انجام می دهد.

تاجیسکتان از سال 1991 به عضویت سازمان ملل متحد در آمد و سازمان ملل دفتر نمایندگی در این کشور تأسیس کرد.

روابط تاجیکستان با ایران

روابط ایران با تاجیکستان تا قبل از فروپاشی شوروی از کانال مسکو انجام می شد اما بعد از استقلال این کشور روابط دو جانبه میان ایران و تاجیکستان به طور مستقیم و بدون واسطه انجام می شود. بعد از تحولات اخیر با توجه به این مطلب که کلیه جمهوری های آسیای مرکزی که تاجیکستان را احاطه کرده اند ترک زبان هستند، تاجیک ها ایران را به عنوان وطن فرهنگی خود به حساب می آورند. بعلت اشتراک در زبان و فرهنگ و مذهب و میراث فرهنگی و تاریخی مشترک روی به سوی ایران آورده اند و می خواهند هویت فرهنگی خود را احیا کنند. به این مناسبت در برقراری روابط، ایران نسبت به سایر کشورها در اذهان مردم تاجیک، در صدر کشورها قرار دارد. با توجه به علاقه و خواست مردم و نیز مصالح سیاسی دولتمردان تاجیک سعی در تعمیق روابط خود با ایران دارند. علاوه بر رفت و آمدهایی که از سال 1990 شروع شد ایران اولین کشوری بود که در تاجیکستان سفارت خود را افتتاح کرد. نام خیابانی که سفارت ایران در آن واقع شده است از ماکسیم گوری به خیابان تهران تغییر نام داد.

ادیان و مذاهب

مذهب اکثر مردم تاجیکستان سنی و از شاخه حنفی است. گروه کوچکی از شیعیان اسماعیلی در کوه‌های پامیر در منطقه بدخشان زندگی می‌کنند، اهل سنت تاجیکستان به اهل بیت و ائمه شیعه و به ویژه برای امام علی (علیه السّلام) و امام حسین (علیه السّلام) و امام جعفر صادق (علیه السّلام) احترام خاصی قائلند و بسیاری آرزوی زیارت مرقد امام رضا (علیه السّلام) را دارند. گروهی از اقلیت‌های مسیحی، زرتشتی و یهودی در تاجیکستان زندگی می‌کنند. امروزه با استقلال این کشور انجام فرائض دینی آزاد شده است. منتها سیاست دولت تاجیکستان بر جدای مذهب از سیاست استوار است. به علت ۷۰ سال سلطه کمونیسم در آسیای مرکزی و تاجیکستان و تبلیغات آنان، اعتقادات مذهبی در میان مردم رنگ باخته است. البته افراد سالخورده و میانسال از روحیه مذهبی و فرهنگ اسلامی برخورد دارند و فرهنگ ایرانی در تمام شئون زندگی فردی و اجتماعی و خصوصیات اخلاقی آنها متجلی است. نام علی (علیه السّلام) در تاجیکستان نام قدسی است و بیشترین نامی که برای فرزندان ذکور انتخاب می‌شود علی می‌باشد و برای اناث فاطمه و زهرا را استفاده می‌کنند. مراسم نامگذاری فرزندان و درج نام آنان در پشت قرآن مجید، مراسم ازدواج، مراسم تدفین، برگزاری مراسم فوت و شب هفت و چهلم و سال و نوع عزاداری زنان و غیره به شکل اسلامی ایرانی است.

آمار شیعیان تاجيكستان

جمعیت کل	مسلمانان	شیعیان	درصد شیعیان	سال	منبع
۶۸۰۰۰۰۰	-	۳۵۰۰۰۰	۵	۲۰۰۸م	آمار مجمع جهانی اهل‏ بیت(ع)
۷۰۰۰۰۰۰	۵۸۴۸۰۰۰	۴۱۰۰۰۰	۷	۲۰۰۹م	آمار انجمن دین و زندگی اجتماعی «مؤسسه ‏PEW»

فعالیت های ادیان و مذاهب

عملکرد تبلیغی ادیان و مذاهب به شرح ذیل است:

مسیحیت

مسیحیان از مراکز واتیکان، کانادا، امریکا، سوئد، فنلاند، نروژ و دیگر کشورهای غربی پشتیبانی می‌شوند. با توجه به آنکه حدود ۸۰% مردم زیر خط فقر زندگی می‌کنند، گروه‌های مسیحی از این موقعیت استفاده کرده، با مقداری کمک به سرعت در بین مردم نفوذ می‌کنند. بعضی از کمک‌های آنها از این قرار است:

ـ منازلی را که بر اثر جنگ ویران شده، بازسازی و یا تعمیر می‌کنند.

ـ به افراد نیازمند غذای رایگان می‌دهند.

ـ در بین افراد نیازمند آرد، شکر و روغن توزیع می‌کنند.

بسیاری از مبلغان مسیحی در کوچه‌ها دیده می‌شوند که به خانه‌ها مراجعه می‌کنند و کتاب‌ها و مجلات خود را که با عکس‌های رنگی و زیبا آراسته‌اند، رایگان بین مردم تقسیم می‌کنند.

پروتستان‌ها در رستوران کلیسای سانمین در شهر دوشنبه روزانه تا ۲۰۰ نفر افراد بی‌بضاعت را غذای مجانی می‌دهند، به بیماران خدمت پزشکی رایگان ارایه می‌دهند، باشگاه‌های ورزشی دارند، و کتاب‌های زیادی به صورت رایگان در اختیار مردم قرار می‌دهند. این افراد پیروان جدیدالورود زیادی دارند. برخی معتقدند که فقط فرقه بابیان که یکی از فرقه‌های مسیحی فعال در تاجیکستان است، حدود ده هزار نفر مسیحی جدیدالورود دارد.

بهائیان

مبلغین بهائی در دوران بازسازی توسط آوازخان معروف بهایی ایرانی تبار وارد تاجیکستان شده و در حال حاضر از همه فعال‌تر است. آنها در شهر دوشنبه، سغد و ختلان مشغول گسترش آیین خود می‌باشند.

بهائیان که اکثرا یهودیانی ایرانی تبار هستند و زبان فارسی را خوب می‌دانند به تبلیغ بهائیت پرداخته، از روزنامه‌ها، مجله‌ها، رادیو و تلویزیون مؤثر استفاده می‌برند.

مبلغان بهائی از اسراییل، آمریکا، و دیگر کشورهای اروپایی به تاجیکستان می‌آیند. بهائیان نیز از فقر مردم به صورت جدی سوء استفاده می‌کنند.

اسماعیلیه

درباره اسماعیلیان در بدخشان مطالبی مطرح گردید، لیکن درباره فعالیت‌های آنها باید گفت: به دلیل آنکه «آقاخان» رهبر آنها در انگلستان و فرانسه زندگی می‌کند و مورد حمایت همه جانبه و عامل انگلیس می‌باشد، با هماهنگی کامل انگلیس به دنبال است که بدخشان تاجیکستان و بدخشان افغانستان را با یکدیگر متحد و کشور مستقل بدخشان و مرکز اسماعیلیه را تحت سلطه انگلیس ایجاد کند. به دنبال این سیاست، حدود ۲ ماه قبل انگلیس یک سفیر کارکشته ۶۵ ساله را به عنوان نماینده ویژه در بدخشان افغانستان مستقر کرده است. قابل توجه آنکه بدخشان از نقاط بسیار مرتفع دنیا است که شوروی سابق آن را محل شنود قرار داده بود و تا روی خلیج فارس را پوشش می‌داد.

در مدت ۸ سال گذشته، آقاخان زندگی مردم بدخشان را با کمک‌های انگلیس تامین کرده است، از همین رو آنها معتقدند آقاخان آنها را زنده نگه داشته است.

وهابیان

وهابیت در تاجیکستان فعال شده و از نقاط مختلف افرادی را به پاکستان، عربستان و مصر اعزام می‌کند و‌‌ همان گونه که مطرح شد در سال جاری ۲۹ نفر را تنها از منطقه خجند به عربستان اعزام کرده است.

این افراد هنگام بازگشت از جهت کتاب، کمک‌های مادی و بودجه‌ای برای اختصاص امکانات به مردم تهی دست به طور گسترده پشتیبانی می‌شوند.

شیعه اثنی عشری

شیعه اثنی عشری تا ۸ سال پیش به کلی در این کشور وجود نداشته است، لیکن از آن زمان تا کنون با فعالیت‌هایی که ایرانیان داشته‌اند، افرادی تشیع را پذیرفته‌اند. هم اکنون:

1. حدود ۱۰۰ خانوار شیعه در دوشنبه می‌باشد؛
2. حدود ۱۵۰ خانوار در اطراف دوشنبه (قرقان تپه و کولاب) زندگی می‌کنند؛
3. بیش از ۵۰۰ خانوار در شمال تاجیکستان در کل ولایت سغد که مرکز آن خجند می‌باشد وجود دارند.

لازم به ذکر است که غالبا شیعیان در حال تقیه می‌باشند.

با پشتیبانی سازمان مدارس خارج از کشور چندین مدرسه شبانه روزی در تاجیکستان ایجاد شده است:

1. سه مدرسه در شهر دوشنبه؛
2. یک مدرسه در شهر عزم؛
3. دو مدرسه در شمال؛
4. یک مدرسه در بدخشان در حال راه اندازی است.

کمیته امداد امام خمینی قدس سره کمک‌هایی به فقراء تاجیکستان دارد که در مناطقی از محبوبیت مناسبی برخوردار است.

اوضاع اجتماعی، فرهنگی و آموزشی

تاجکستان از دیرباز در حوزه فرهنگی ایران قرار داشته است. شکوفایی مجدد فرهنگ ایرانی بعد از فتح عرب با به قدرت رسیدن سامانیان مهد فرهنگ و ادب ایرانی ـ تاجیکی بوده است و دانشمندان زیادی از جمله ابوعلی سینا از کتابخانه‌های شهر بخارا پایتخت سامانیان استفاده کرده‌اند. دلبستگی به میراث فرهنگی و ادبی ایرانی و علاقمندی به شخصیتهای ادبی فارسی هم چون فردوسی، جامی، سعدی، حافظ، رودکی در روح و جان تاجیکی‌ها جای گرفته است. امروزه تاجیک‌ها به آهستگی به اصل خود بر می‌گردند و با همزبانان خود در ایران و افغانستان ارتباط برقرار می‌کنند. ادبیات و شعر در تاجیکستان جایگاه ویژه‌ای دارد اگر عنوان شود زندگی بدون شعر برای تاجیکستان معنا و مفهومی ندارد، سخنی به گزاف گفته نشده است. اشعار فارسی نیز در میان مردم رواج دارد. فردوسی و شاهنامه در رأس فرهنگ عامیانه رایج است.

موسیقی در تاجیکستان جایگاه ویژه‌ای دارد مردم تاجیکستان در مورد موسیقی به نسبت ساده هستند و گوش آنان با موسیقی آرام و سنتی چندان آشنا نیست و به موسیقی شاد توجه بیشتری داشته‌اند. رسوم و سنتهای ایرانی در جای جای زندگی مردم خود را می‌نمایاند عید نوروز و اعیاد مذهبی مانند عید فطر و عید قربان در این جمهوری مانند سایر جمهوری‌های آسیا مرکزی گرامی داشته می‌شود، پذیرایی، می‌ه‌مان نوازی و برگزاری مراسم ازدواج و یا گرامیداشت فوت نزدیکان و وابستگان هم نشان از اعتقادات مذهبی و همچنین اشتراکات فرهنگی، با ایرانیان دارد. در حال حاضر مهم‌ترین مشکل فرهنگی جامعه تاجیک بازگشت به خط و زبان علمی مادری است. در سال ۱۹۹۱ به طور رسمی خط فارسی و زبان تاجیکی به عنوان زبان و خط رسمی کشور اعلام شد و با همکاری جمهوری اسلامی ایران سعی در جایگزین کردن واژه‌های روسی با کلمات فارسی و به وجود آوردن و ترویج زبان علمی تاجیک بوده است. از دیگر معضلات اجتماعی گذر از دوران برنامه ریزی متمرکز و وابستگی اقتصادی بازار و قطع یا کم کردن وابستگی اقتصادی به روسیه می‌باشد.

سطح علمی و فرهنگی جامعه

در سال ۱۹۲۶ تنها ۲ درصد تاجیک‌ها با سواد بودند و امروزه می‌توان گفت که ۱۰۰ درصد مردم در تاجیکستان در زبان مادری خود با سواد هستند و بسیاری از آنها به زبان روسی نیز تسلط دارند. در مجموع در تاجیکستان تمایل به تحصیلات عالی بیشتر از قبل است حتی در خانواده‌های روستایی، پسر‌ها بیشتر در زمینه حقوق، مهندسی و یا حسابداری به تحصیل می‌پردازند و زنان به معلمی در مدارس و یا مهد‌ها و کتابداری و خیاطی علاقمند هستند. در این کشور دو دانشگاه و ۴۳ آموزشگاه معلمی وجود دارد.

آثار مهم فرهنگی و تاریخی

تاجیکستان مانند ازبکستان آثار تاریخی بسیاری را در خود جای داده است. پنج کنت یکی از مهم‌ترین مراکز باستانی آسیای مرکزی است که از نفوذ هنر ایرانی حکایت می‌کند. یکی از آثار تاریخی تاجیکستان، بقایای شهر باستانی حصار واقع در پنج کیلومتری شمال غربی دوشنبه است از این شهر فقط یک دروازه با دو برج دیده بانی که در بین دو کوه ساخته شده باقی مانده است.

مکان های زیارتی تاجیکستان عبارتند از:

1. آرامگاه رودکی: آرامگاه ابوعبدالله رودکی در روستای پنج رود سمرقند قرار دارد. ساختمان کنونی آن در سال 1958 م با حضور نمایندگان سی و هشت کشور، از جمله ایران گشایش یافت.
2. آرامگاه علاءالدین: آرامگاه علاءالدین محمد از آثار تاریخی تاجیکستان به شمار می رود که در جنوب روستای ده نو قرار دارد.
3. آرامگاه سید علی همدانی: آرامگاه سید علی همدانی در کنار خیابان اصلی شهر کولاب، در حدود 190 کیلومتری شهر دوشنبه قرار دارد. بنای آرامگاه را در سال های اخیر تعمیر کرده اند. در پیشانی آن سوی سمت چپ نام آستان قدس رضوی و سوی راست عبارت جمهوری اسلامی ایران کاشی کاری شده است.
4. آرامگاه ابواسحاق ختلانی: آرامگاه ابواسحاق ختلانی در 15 کیلومتری شهر کولاب قرار دارد و مورد احترام بسیار مردم است. آرامگاه دارای ایوان بلند و آجری می باشد. خواجه اسحاق سر سلسله شیخ های ذهبیه بوده است که سه تن از پیشوایان این سلسله و بازماندگان خواجه اسحاق در مشهد و پیرامون آن مدفون اند: سید عبدالله برزش آبادی در برزش آباد، شیخ محمد المقتدی کارندهی و شیخ محمد مومن عارف.

رسانه های گروهی

در سال ۱۹۹۰ بر اساس آمار رسمی در تاجیکستان ۷۴ روزنامه که ۶۶ آن به زبان تاجیکی و خط سیریلیک بوده‌اند چاپ می‌شده‌اند. خبرگزاریهای ملی تاجیکستان «خاور» نام دارد. در تاجیکستان رادیو و تلویزیون انحصار و تحت کنترل دولت است.

اوضاع اقتصادی

اوضاع اقتصادی تاجیکستان تا قبل از استقلال مبتنی بر برنامه ریزی متمرکز از مسکو بوده و در واقع نقش محدودی در اقتصاد شوروی داشته است تاجیکستان فقیر‌ترین جمهوری شوروی به شمار می‌آمد. تاجیکستان به شدت به بودجه اتحادیه وابسته بود و بعد از قطع شدن آن در سال ۱۹۹۱ و همچنین جنگهای داخلی که منجر به مهاجرت گروهی از متخصصین روسی و متوقف شدن فعالیت واحدهای تولیدی صنعتی و کشاورزی شد، صدمات زیادی دید. جنگ داخلی سبب شد کشاورزی که رکن اقتصادی این جمهوری را تشکیل می‌داد با افت شدید محصولات روبرو شود. از عوامل دیگر نابسامانی اقتصادی و تورم، سیستم پولی این کشور بود که به واسطه افزایش بی‌رویه روبل‌های خارج شده از گردش در روسیه و سایر جمهوری‌های آسیای مرکزی با مشکل روبه رو شده بود.