وضو

وضو شستن صورت و دست‌ها و مَسح سر و پاها با نیت نزدیک شدن به خداوند و کسب رضایت اوست. این کار همواره مستحب بوده و برای برخی کارها مانند نماز و طواف واجب می‌شود. در برخی موارد باید به جای وضو، غسل یا تیمم انجام داد. وضو به سه شکل ترتیبی، اِرتِماسی و جبیره‌ای انجام می‌شود.

قرآن در آیه وضو کیفیت آن و روایات اهمیت و جزئیات آن را بیان می‌کنند. در احادیث و اخلاق به وضو و طهارت دائمی سفارش شده است.

وضو چیست

وضو در لغت از ریشۀ «وضأ» به معنی «نظافت و پاکیزگی» است نه از کلمه «ضوء» به معنی «روشنایی». وضو در اصطلاح فقهی به معنی شستن صورت و دست‌ها و مَسح (دست کشیدن بر) سر و پاها طبق شیوه معین شده در قرآن و سنت است. این عمل را از آن جهت که موجب پاکیزگی جسم و جان می‌شود «وضو» نامیده‌اند.

وضو گرفتن مستحب است و برای خواندن نماز، طواف، لمس خط قرآن، لمس نام خدا و بنابر احتیاط نام پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) واجب می‌شود. استحباب وضو در کارهایی مانند حمل قرآن، قرآن خواندن، دعا خواندن، مسجد یا زیارت رفتن،... دوچندان می‌گردد.

وضو در قرآن و روایات

مقالهٔ اصلی: آیه وضو

تنها آیه‌ای که در قرآن به وضو و کیفیت آن پرداخته آیۀ ۶ سوره مائده است:«یا أَیهَا الَّذینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاهِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیدِیکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَینِ»؛‌ای کسانی که ایمان آورده‌اید، هنگامی که به نماز می‌ایستید، صورت و دستها را تا آرنج بشویید و سر و پاها را تا مفصل [برآمدگی پشت پا] مسح کنید.

اهل سنت بر خلاف شیعه این آیه را تفسیر کرده و کیفیت وضوی آنها از سه جهت با شیعه تفاوت دارد: جهت شستن دستها، مقدار لازم در مَسح سر و شستن پاها.

در دو کتاب وسائل الشیعه و مستدرک الوسائل حدود ۵۶۵ روایت پیرامون وضو وجود دارد که جایگاه برجسته آن را نشان می‌دهد. بخشی از این روایات احکام شرعی وضو را بیان می‌کند و برخی به ابعاد دیگر آن می‌پردازد:

وضو طول عمر را زیاد می‌کند خشم و غضب را از بین می‌برد گشایش‌دهندۀ غم و اندوه است وضو نور است و وضوی روی وضو نوری دو چندان و کفاره گناهان بین دو وضو ثواب وضوی قبل از خواب، ثبت عبادت تا هنگام بیداری است وضو گرفتن پیش از غذا فقر را و پس از آن وسواس را از بین می‌برد

اقسام وضو

وضو سه نوع دارد. در شرایط عادی می‌توان وضو را ترتیبی یا ارتماسی انجام داد و در شرایط خاصی لازم است به شکل جبیره‌ای انجام شود.

وضو ی ترتیبی

آموزش نیت و شستن صورت

آموزش شستن دست‌ها

آموزش مسح سر و پاها

معمول‌ترین نوع وضو، وضوی ترتیبی است که در آن پس از نیت به ترتیب ابتدا صورت، دست راست و دست چپ شُسته شده و جلوی سر و روی پاها با باقیمانده رطوبت کف دست مَسح می‌شود.

شستن صورت و دستها

صورت را باید از بالا به پایین، از جایی که معمولا موی سر می‌روید تا انتهای چانه و به پهنای یک دست (به مقداری که بین انگشت شست تا سر انگشت وسط قرار می‌گیرد) شُست. دستها نیز از کمی بالای آرنج تا سرانگشتان شسته می‌شود، آب به زیر انگشتر و ساعت و النگو نیز باید برسد. شستن بار اول لازم است، شستن بار دوم نیز به فتوای اکثر فقها جایز است ولی شستن بار سوم هرچند حرام است ولی باعث باطل شدن وضو نمی‌شود مگر سومین شستن دست چپ، چرا که در این حالت مَسح سر و پا با رطوبتی اضافی صورت گرفته است.

مستحب است مردها از قسمت بیرونی آرنج شروع کنند و زن‌ها از قسمت داخلی آن.

در وضو، موهای دست و صورت باید شسته شوند و اگر ریش و سبیل و ابرو به قدری کوتاه است که پوست زیر آن دیده می‌شود لازم است آب به پوست هم برسد ولی اگر پوست دیده نمی‌شود شستن موها کافی است.

مسح سر و پاها

پس از شستن دو دست، با رطوبت باقیمانده کف دستها یکبار جلوی سر و یکبار روی پای راست و سپس روی پای چپ مَسح می‌شود. مسح سر باید بر روی موهای جلوی سر (حدفاصل پیشانی تا فرق سر) یا بیخ موها یا پوست آن قسمت، از بالا به سمت پیشانی انجام گیرد. چنانچه موی سر بیش از اندازه بلند است باید بیخ موها یا پوست سر مسح شود (می‌توان فرق باز کرده و بیخ موها را مسح کرد). اندازه مسح سر، به هر مقدار که باشد کافی است اگر چه مستحب (طبق برخی فتاوا احتیاط واجب) است که به درازای یک انگشت و پهنای سه انگشت بسته باشد.

در هنگام کشیدن مسح، لازم است سر و پا ثابت نگه داشته شده و دست روی آنها کشیده شود. مسح پاها از نوک انگشتان (نه ابتدای ناخن) تا مفصل پاها انجام می‌شود (برخی هم تا برآمدگی روی پا کافی می‌دانند).

وضو گرفتن با دست و صورت خیس اشکالی ندارد، به شرطی که آبی که برای وضو می‌ریزد بر خیسی دست و صورت غلبه کند، ولی محل مسح سر و روی پاها باید خشک باشد.

وضوی ارتماسی

در وضوی ارتماسی به جای اینکه آب را بر اعضای وضو بریزند، آنها را به قصد وضو از بالا به پایین داخل آب فرو می‌برند یا ابتدا آنها را داخل آب فرو برده و به نیت وضو از بالا به پایین از آب بیرون می‌آورند و با خیسی دستها مسح سر و پاها را انجام می‌دهند (برخی مراجع مانند آیت الله صافی معتقدند به احتیاط واجب باید دست چپ را به صورت عادی شست و بعد مسح کشید).

وضوی جبیره‌ای

آموزش وضوی جبیره‌ای

چیزی که با آن زخم یا عضو شکسته را می‌بندند (بانداژ) و دوایی که روی زخم و مانند آن می‌گذارند جَبیره نام دارد و وضوی با آن را، وضوی جَبیره‌ای می‌گویند.

در صورتی که بازکردن بانداژ دشوار بوده یا ضرر داشته باشد یا روی زخم یا شکستگی نتوان مستقیم آب ریخت یا دست کشید، وضوی جبیره‌ای گرفته می‌شود، یعنی جاهایی را که می‌توان شُست به طور معمول می‌شوید و روی بانداژ زخم یا پارچه‌ای که روی آن قرار می‌دهد دست خیس می‌کشد.

اگر جبیره همه یا بیشتر اعضای وضو را پوشانده باشد باید به جای وضو، تیمم کرد (برخی مراجع علاوه بر آن وضوی جبیره‌ای را نیز لازم می‌دانند).

شرایط و احکام وضو

1. آب و اعضای وضو پاک باشند (نجس نباشند).
2. آب وضو مطلق باشد (مُضاف مانند آب میوه، گُلاب، آب گل‌آلود نباشد).
3. آب وضو، ظرف آن و مکان وضو مُباح باشند نه غصبی.
4. ظرف آب وضو طلا و نقره نباشد.
5. برای وضو گرفتن وقت باشد (اگر وقت برای نماز و وضو کافی نیست و نماز قضا می‌شود باید به جای وضو تیمم کرد).
6. با قصد قربت باشد.
7. ترتیب را رعایت کند.
8. پی در پی باشد (مُوالات).
9. در کارهای وضو از دیگری کمک نگیرد.
10. استفاده از آب برای او ضرر نداشته باشد.
11. مانعی از رسیدن آب به اعضای وضو نباشد.

شکیات وضو

شک در انجام وضو	شک در اصل وضو (شک دارد وضو گرفته یا نه)	قبل از نماز	باید وضو بگیرد
		در بین نماز	نماز باطل است
		پس از نماز	نماز خوانده شده صحیح است ولب باید برای نمازهای بعد وضو بگیرد
	شک در جزئی از وضو	در بین وضو	باید برگشته و جزء مشکوک را انجام دهد، سپس به ترتیب وضو را کامل کند
		پس از وضو	وضو صحیح است

اگر کسی قبلا وضو داشته ولی الان شک دارد وضویش باطل شده یا نه، لازم نیست دوباره وضو بگیرد و اگر مطمئن است وضوی او باطل شده ولی شک دارد بعد از آن وضو گرفته یا نه باید وضو بگیرد.

استفاده از آب خارج از وضو

برای مسح سر و پاها نمی‌توان از آبی غیر از رطوبت حاصل از شستن دست و صورت در وضو استفاده کرد ولی اگر در هنگام شستن دست و صورت کمی آب خارجی با آب وضو مخلوط شود، مانند این که هنگام باز و بسته کردن شیر آب قطراتی به آب وضو اضافه شود یا قطراتی از آب وضوی دیگران بر اعضای وضو بریزد، می‌توان نیت کرد این قطرات اضافه نیز جزء آب وضو باشد و وضو صحیح خواهد بود. قبل از شستن دست چپ نیز می‌توان با همان دست شیر آب را بست و سپس آب مُشت شده در دست راست را به علاوه این قطرات جدید، آب وضو به حساب آورد، پس از پایان شستن دست چپ نباید با رطوبت اضافه‌ای مسح سر و پا انجام شود.

موانع در اعضای وضو

هنگام وضو نباید در اعضای شستنی وضو چیزی باشد که مانع رسیدن آب به پوست باشد. اگر هنگام وضو شک کند مانعی وجود دارد، چنانچه احتمال او در نظر مردم به جا باشد-نه از روی وسواس- باید وارسی کند یا به قدری دست بمالد که اطمینان پیدا کند که اگر بوده برطرف شده یا آب به زیر آن رسیده است.

اگر پس از وضو شک کند هنگام وضو مانعی بوده یا نه، نباید به این شک اهمیت دهد؛ ولی اگر پس از وضو مانعی دید و شک داشت که هنگام وضو هم بوده یا بعدا ایجاد شده وضو صحیح است مگر اینکه هنگام وضو اصلا توجهی به وجود مانع نداشته که در اینصورت لازم است دوباره وضو بگیرد (برخی مراجع مانند آیت الله سیستانی این وضو را مستحب می‌دانند).

فتوای مراجع تقلید برای کسی که در اعضای وضوی او مانعی باشد که یا برطرف نمی‌شود یا بسیار سخت برطرف می‌شود متفاوت است:

وضوی جبیره کافی است و بنا بر احتیاط واجب اگر تمام یا بخشی از محل تیمم بی‌مانع است، تیمّم هم بنماید. فقط در صورتی که جبیرۀ زخم یا شکستگی باشد می‌تواند وضوی جبیره‌ای بگیرد. تیمم کافی است، مگر در صورتی که در جای تیمم هم (مانع) چسبیده باشد که در این صورت، وضو کافی است. اگر در جای تیمم هم (مانع) چسبیده، بین وضو و تیمّم جمع کند.

وضو با آرایش یا ژل مو

اگر کِرِم یا آرایش صورت گرفته دارای جِرمی باشد که مانع رسیدن آب به پوست باشد باید برطرف شود ولی چربی معمولی اشکالی ندارد. در صورت استفاده از ژل، روغن، تافت و... در موها، اگر موقع وضو فرق باز کند و بر پوست سر مسح بکشد، وضو صحیح است.

جوهر خودکار، تَتو و خالکوبی

چنانچه جوهر خودکار، تتو یا خالکوبی بر روی پوست بوده و جرم داشته باشد مانع وضو است و باید برطرف شود، اما اگر جرم نداشته و تنها رنگ آن باقی مانده و در پوست نفوذ کرده باشد، وضو و غسل با آن اشکالی نداشته و صحیح است.

مسح بر موی مصنوعی سر

لازم است کلاه‌گیس برای وضو و غسل از سر برداشته شود. اگر موی کاشته شده بدون وجود چسب جزئی از بدن شده باشد وضو و غسل صحیح هستند، ولی در صورت کاشت مو با چسب که مانع رسیدن آب به پوست سر می‌شود، اگر بخشی از محل مسح سر، موهای طبیعی خود اوست بر همان قسمت می‌تواند مسح بکشد ولی اگر تمام آن قسمت را مو کاشته فتاوا همانگونه که در بالا اشاره شد مختلف است: مسح همان مو، وضوی جبیره‌ای، تیمم، جمع بین تیمم و وضوی جبیره‌ای.

لاک و کاشت ناخن

اگر لاک استفاده شده را بتوان به راحتی برطرف کرد باید آن را برطرف کند و بعد وضو بگیرد و اگر نمی‌توان آن را برطرف کرد یا بسیار سخت است، علاوه بر اینکه برخی از مراجع چنین کاری را حرام می‌دانند لازم است وضوی جبیره بگیرد و تیمم هم انجام دهد(در اینجا نیز همان اختلاف فتوا وجود دارد).

اگر موانع رسیدن آب به پوست مانند لاک، روی ناخن انگشتان پا یا بخشی از روی پاها باشد بر طرف کردن موانع یک انگشت از هر پا برای وضو کافی است و لازم نیست در همۀ انگشتان پا برطرف شود (برخی مراجع ناخن کوچک را کافی ندانسته و معتقدند پهنای مسح باید به قدر سه انگشت باشد).

کاشت ناخن در صورتی که برای وضو و غسل نشود آن را برداشت به فتوای برخی مراجع جایز نیست و در صورت کاشت آن، همان اختلاف فتوای بالا وجود دارد.

اگر ناخن بلند باشد علاوه بر اینکه آب باید به روی آن برسد، زیر ناخن هم باید تمیز بوده و مانعی از رسیدن آب به آن نباشد. اگر ناخن کوتاه باشد به نحوی که از پشت دست دیده نشود، شستن زیر ناخنها در صورتی که مانع رسیدن آب به پوست آن قسمت نباشد لازم نیست.

تاول در اعضای وضو

اگر در اعضای وضو به واسطۀ سوختن یا چیز دیگری تاوَل به وجود آید، شستن و مسح روی آن کافی است، و چنانچه سوراخ شود رساندن آب به زیر پوست ضرورتی ندارد. اگر پوست یک قسمت آن کنده شود، لازم نیست آب را به زیر قسمتی که کنده نشده برساند، ولی چنانچه پوستی که کنده شده گاهی به بدن می‌چسبد و گاهی بلند می‌شود لازم است آب را به زیر آن قسمت هم برساند.

وضوی بعد از غسل

اگر کسی غسل جنابت انجام داده باشد، تا زمانی که حَدَثی (ادرار، مدفوع، …) از او سر نزده، باید با همان غسل نماز بخواند و نباید وضو بگیرد. ولی اگر بدون صادر شدن حدث، وضو گرفت، کار حرامی انجام داده ولی غسل و نمازش صحیح است، در صورتی که حَدَثی از او سر زد باید برای نماز وضو بگیرد اما اگر احتمال می‌دهد بعد از غسل کاری که وضو را باطل می‌کند از او سر زده هر چند وضو گرفتن واجب نیست، ولی بهتر است وضو بگیرد.

در مورد کفایت سایر غسلها از وضو :

1. آیات عظام امام، بهجت، خامنه‌ای و صافی:تنها با غسل جنابت می‌توان نماز خواند، ولی با غسل‌های دیگر باید وضو هم گرفت.
2. آیت الله مکارم:با همه غسل‌های واجب و مستحب، می‌توان نماز خواند و گرفتن وضو واجب نیست، اما احتیاط مستحب آن است که در غیر غسل جنابت، وضو هم بگیرد.
3. آیت الله فاضل:با همه غسل‌های واجب -غیر از غسل استحاضه متوسطه- می‌توان نماز خواند، اگر چه احتیاط مستحب آن است که [در غیر غسل جنابت‌] وضو هم بگیرد.
4. آیات عظام تبریزی، سیستانی، نوری و وحیدخراسانی:با همه غسل‌های واجب و مستحب -غیر از غسل استحاضه متوسطه- می‌توان نماز خواند، اگر چه احتیاط مستحب آن است که [در غیر غسل جنابت‌] وضو هم بگیرد.

مبطلات وضو

چند چیز وضو را باطل می‌کند:

ادرار و مدفوع و باد معده و روده که از بدن خارج شود. خوابی که به واسطه آن چشم نبیند و گوش نشنود، ولی اگر گوش بشنود وضو باطل نمی‌شود. چیزهایی که عقل را از بین می‌برد؛ مانند دیوانگی و مستی و بی‌هوشی. استحاضه زنان. هر کاری که برای آن باید غسل کرد، مانند جنابت و لمس بدن میت در شرایطی خاص. (خروج مایعاتی غیر از مَنی و ادرار وضو را باطل نمی‌کند)

مستحبات وضو گرفتن

مستحب است رو به قبله وضو بگیرد، مسواک بزند که ثواب نماز را ۷۰ برابر می‌کند، قبل از وضو مَضمَضه و اِستِنشاق کند، آب وضو بیش از ۷۵۰ گرم (حدود سه لیوان) نشود و بعد از وضو گرفتن، اعضای وضو را خشک نکند. هنگام وضو، قرائت سوره قدر نیز سفارش شده است.

دعای هنگام وضو

مستحب است هنگام وضو گرفتن، این دعا را که از امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام روایت شده بخواند، امام در ضمن این دعا برخی اسرار و آداب باطنی وضو را نیز بیان می‌فرماید:

هنگام دیدن آب	اَلْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذی جَعَلَ الْمآءَ طَهُورا وَلَمْ یجْعَلْهُ نَجِساً	ستایش خدای را که آب را پاک‌کننده قرار داد، و آن را ناپاک نگردانید
شستن دستها	بِسْمِ اللَّهِ وَبِاللَّهِ اَللّهُمَّ اجْعَلْنی مِنَ التَّوّابینَ وَاجْعَلْنی مِنَ الْمُتَطَهِّرینَ	به نام خدا، و به حق ذاتش، خدایا مرا از توبه‌ کنندگان، و پاکی طلبان قرار ده
هنگام مضمضه	اَللّهُمَّ لَقِّنی حُجَّتی یوْمَ اَلْقاک وَاَطْلِقْ لِسانی بِذِکراک	خدایا روزی که ملاقاتت می‌کنم دلیل محکمی به من تلقین فرما، و زبانم را به ذکرت گویا کن
هنگام استنشاق	اَللّهُمَّ لا تُحَرِّمْ عَلَی ریحَ الْجَنَّةِ وَاجْعَلْنی مِمَّنْ یشَمُّ ریحَها وَرَوْحَها وَطیبَها	خدایا بوی بهشت را بر من حرام مکن، و از کسانی قرارم ده که بو و نسیم و عطر آن را ببویند
شستن صورت	اَللّهُمَّ بَیضْ وَجْهی یوْمَ تَسْوَدُّ فیهِ الْوُجُوهُ وَلا تُسَوِّدْ وَجْهی یوْمَ تَبْیضُّ فیهِ الْوُجُوهُ	خدایا چهره‌ام را سپید گردان، روزی که چهره‌هایی سیاه می‌شود، و چهره‌ام را سیاه مکن، روزی که چهره‌هایی سپید می‌گردد
شستن دست راست	اَللّهُمَّ اَعْطِنی کتابی بِیمینی وَالْخُلْدَ فِی الْجِنانِ بِیساری وَحاسِبْنی حِساباً یسیراً	خدایا پرونده‌ام را به دست راستم ده، و نامه جاوید بودن در بهشت را به دست چپم، و حسابم را آسان رسیدگی کن
شستن دست چپ	اَللّهُمَّ لا تُعْطِنی کتابی بِشِمالی وَلا مِنْ وَرآءِ ظَهْری وَلا تَجْعَلْها مَغْلُولَةً اِلی عُنُقی وَاَعُوذُ بِک مِنْ مُقَطَّعاتِ النّیرانِ	خدایا پرونده‌ام را نه در دست چپم بگذار و نه از پشت سر در اختیارم قرار ده، آن را به گردنم نیز نیاویز، از پاره‌های آتش به تو پناه می‌برم
مسح سر	اَللّهُمَّ غَشِّنی رَحْمَتَک وَبَرَکاتِک	خدایا مرا غرق رحمت و برکاتت قرار ده
مسح پاها	اَللّهُمَّ ثَبِّتْنی عَلَی الصِّراطِ یوْمَ تَزِلُّ فیهِ الاَقْدامُ وَاجْعَلْ سَعْیی فیما یرْضیک عنّی یا ذَاالْجَلالِ وَالاِکرامِ	بار الها مرا بر صراط ثابت بدار در روزی که قدمها می‌لغزند، و کوششم را در آنچه تو را از من خشنود می‌کند قرار ده،‌ای صاحب بزرگی و اکرام
پس از پایان وضو	اَللّهُمَّ اِنّی اَسْئَلُک تَمامَ الْوُضُوءِ وَتَمامَ الصَّلوةِ وَتَمامَ رِضْوانِک وَالْجَنَّةَ. اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمینَ	خدایا از تو کمال وضو و کمال نماز و کمال خشنودی و بهشتت را مسئلت می‌کنم. ستایش خاص خدای پروردگار جهانیان است

جستارهای وابسته

• اصطلاحات فقهی

منابع

• وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، محمد بن حسن‏، مؤسسة آل البیت علیهم السلام‏، قم، ۱۴۰۹ق
• علامه مجلسی محمد باقر، بحار الانوار، دارالکتب اسلامیة، تهران، ۱۳۶۲ ش
• پاینده ابوالقاسم، نهج الفصاحه، دارالعلم، ۱۳۸۷ ش
• شیخ صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، نشر صدوق، ۱۳۶۷ش
• توضیح المسائل مراجع، دفتر انتشارات اسلامی
• توضیح المسائل (المحشی للإمام الخمینی)، دفتر انتشارات اسلامی
• مفتاح الفلاح، شیخ بهایی، انتشارات حکمت، تهران ۱۳۸۴ش
• فقه الرضا، المنسوب للامام الرضا(ع)، المؤتمر العالمی للإمام الرضا(ع)، مشهد ۱۴۰۶ق
• الامالی، شیخ مفید، مؤسسة النشر الاسلامی، قم ۱۴۱۲ق
• تفسیر العیاشی، محمد بن مسعود عیاشی، تفسیر عیاشی، تهران، المکتبة العلمیة الاسلامیة، ۱۳۸۰ ق