فخرالاسلام ارموی
 سردیس فخرالاسلام در پارک اِئللر باغی ارومیه | |
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | محمدصادق فخرالاسلام اُرمَوی |
| تاریخ تولد | ۱۲۶۰ق |
| تاریخ وفات | ۱۳۳۰ق |
| محل دفن | امامزاده عبدالله در ری |
| اطلاعات علمی | |
| محل تحصیل | نجف |
| تألیفات | انیس الاعلام فی نصرة الاسلام، بیان الحق و الصدق المطلق، برهان المسلمین، وجوب الحجاب و حرمة الشراب |
| فعالیتهای اجتماعی-سیاسی | |
| سیاسی | از طرفداران مشروطه |
محمدصادق فَخرُالاِسلام معروف به فخرالاسلام اُرمَوی (۱۲۶۰–۱۳۳۰ق) از مجتهدان شیعه در دوران قاجار بود. او که گفته میشود پیش از تشیع، مسیحی بوده، آثاری در نقد مسیحیت نگاشته است. گفته شده اندیشههای فخرالاسلام آمیزهای از تدین و تجدد بود و او با فرهنگ غرب و علوم جدید نیز آشنایی داشت. وی از حامیان جنبش مشروطه معرفی شده، در کنار سید محمد طباطبایی (۱۲۵۷- ۱۳۳۹ق)، قرار داشت و در حمایت از مشروطه منبر میرفت. همچنین نشریهای با عنوان «تَدَیُّن» منتشر میکرد که در آن اخبار و تحلیلهای سیاسی و نیز مباحثی درباره گفتوگوی اسلام و مسیحیت مطرح میشد.
فخرالاسلام ارموی، با وجود تردیدهایی درباره جزئیات زندگیاش، آثاری در دفاع از اسلام و نقد مسیحیت نگاشته است. معروفترین اثر او «اَنیس الاَعلام» است که به اثبات حقانیت اسلام و رد مسیحیت میپردازد که گفته میشود از کتاب «اظهار الحق» اقتباس شده است.
جایگاه علمی و مذهبی فخر الاسلام
محمدصادق فخرالاسلام اُرمَوی، مجتهد شیعه دوره قاجار، در خانوادهای مسیحی متولد شد[۱] او ابتدا از کشیشان مسیحی بود[۲] اما پس از گرویدن به اسلام، ۱۶ سال در نجف به تحصیل علوم حوزوی پرداخت و به درجه اجتهاد رسید.[۳] وی پس از بازگشت به ارومیه، در سفری به تهران، از ناصرالدین شاه لقب فخرالاسلام را دریافت کرد.[۴]
مهمترین فعالیت فکری او، مشارکت در مباحث اسلامی-مسیحی و نقد مسیحیت ذکر شده است،[۵] که آثار متعددی در این زمینه از خود به جای گذاشت.[۶] او با تألیف کتاب، خطابه و انتشار روزنامه، به دفاع از اسلام پرداخت و به شبهات مبلغان مسیحی پاسخ میداد[۷] و از چهرههای شناختهشده در منازعات اسلامی-مسیحی و ردیهنویسان بر مسیحیت در آن دوره به شمار میرفت.[۸]
اندیشههای فخرالاسلام ترکیبی از تدین و تجدد توصیف شده است.[۹] گزارشها حاکی از آن است که او با فرهنگ غرب و علوم جدید آشنایی داشت.[۱۰] وی بهعنوان یکی از طرفداران جنبش مشروطه[۱۱] معرفی شده و در زمره اطرافیان سید محمد طباطبایی (درگذشت: ۱۳۳۹ قمری) قرار داشت.[۱۲] همچنین ذکر شده است که او در حمایت از مشروطه به منبر میرفت.[۱۳] فخرالاسلام همچنین اقدام به انتشار نشریهای به نام «تَدَیُّن» نمود[۱۴] که اخبار و تحلیلهای سیاسی را پوشش میداد و مباحثی درباره گفتگوهای اسلام و مسیحیت را نیز در بر میگرفت.[۱۵]
کشیشبودن فخر الاسلام
براساس منابع گفته شده است که فخرالاسلام برای فراگیری آموزههای مسیحی به واتیکان سفر کرده است.[۱۶] در همین دوران، او به واسطه رویدادی به اسلام گرویده[۱۷] و مذهب تشیع را برگزیده و نام محمدصادق را برای خود انتخاب کرده است.[۱۸]
داستان تغییر دین
فخرالاسلام نقل میکند که در دوران تحصیل نزد کشیشی بزرگ، اختلافی میان شاگردان بر سر معنای لفظ «فارقلیط» در انجیل رخ میدهد. او از استاد خود معنای واقعی این کلمه را جویا میشود و استاد پس از امتناع اولیه، در نهایت معنای آن را «احمد» و «محمد» بیان میکند. این واقعه، فخرالاسلام را به جستجو و مطالعه در این زمینه سوق داده و در نهایت منجر به مسلمان شدنش میشود.[۱۹] گفته شده است که او دین اسلام را نزد میرزا حسن مجتهد تبریزی (درگذشت: ۱۳۳۷ق)، پذیرفته و به مذهب تشیع گرویده است.[۲۰] فخرالاسلام شرح این داستان را در مقدمه کتاب «انیس الاعلام» آورده است.[۲۱]
تردیدهایی در داستان زندگی و تغییر دین فخر الاسلام
در مورد سال تولد فخرالاسلام اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی آن را ۱۲۶۰ق[۲۲] در ارومیه[۲۳] و برخی دیگر در آمریکا[۲۴] دانستهاند. او در ارومیه به تبلیغ اسلام پرداخته و در سال ۱۳۳۰ق، درگذشته و در امامزاده عبدالله ری، دفن شده است.[۲۵] بااینحال، برخی محققان معتقدند هیچ سندی مبنی بر کشیش بودن او در دست نیست و حتی نام اصلی وی نیز نامشخص است.[۲۶] همچنین، تاریخ درگذشت و زندگینامه او توسط برخی مبهم توصیف شده است.[۲۷]
رسول جعفریان، پژوهشگر تاریخ، بر لزوم راستیآزمایی داستان تغییر کیش فخرالاسلام تأکید دارد.[۲۸] حسین توفیقی، پژوهشگر کلام و تاریخ ادیان، بر این باور است که فخرالاسلام داستان اسلام آوردن خود را از مقدمه کتاب «تحفه الاریب علی اهل الصلیب» نوشته عبدالله الترجمان المیورقی (که در قرن نهم قمری میزیسته) اقتباس و ترجمه کرده است.[۲۹]
آثار فخر الاسلام
فخرالاسلام ارموی، علاوهبر فعالیتهای علمی و تبلیغی، آثار متعددی در زمینه دفاع از اسلام و رد عقاید مسیحیت و دهریگری از خود به جای گذاشته است. مهمترین آثار او عبارتاند از:
- اَنیس الاَعلام فی نصرة الاسلام: این اثر که معروفترین نوشته فخرالاسلام دانسته میشود،[۳۰] در سال ۱۳۱۵ق منتشر شد.[۳۱] کتاب به زبان فارسی نگاشته شده[۳۲] و هدف آن اثبات حقانیت اسلام و رد مسیحیت و دهریگری است.[۳۳] فخرالاسلام در این کتاب با استناد به منابع خود مسیحیان و کتاب مقدس،[۳۴] به دفاع از اسلام پرداخته است.[۳۵] برخی محققان معتقدند بخش عمدهای از مطالب این اثر از کتاب «اظهار الحق» رحمتالله هندی اقتباس شده و فخرالاسلام با افزودن مطالبی و دادن وجهه شیعی به آن، اثر را تکمیل کرده است.[۳۶]
- بیان الحق و الصدق المطلق: این اثر ده جلدی، که گفته شده با حمایت مالی میرزا علی اصغرخان اتابک،[۳۷] صدراعظم وقت، در سال ۱۳۲۲ق منتشر شد.[۳۸] چهار جلد این مجموعه به اثبات حقانیت قرآن و نبوت حضرت محمد(ص) اختصاص دارد.[۳۹] فخرالاسلام این کتاب را در نقد مسیحیت[۴۰] و در پاسخ به تألیفات علمای مسیحی[۴۱] مانند «الهدایة»، «ابحاث المجتهدین» نقولا یعقوب غبریل، رساله عبدالمسیح ابن اسحاق الکندی و مقاله «الاسلام» جرج سیل نوشته است.[۴۲] او در نگارش این اثر نیز از منابع مسیحی بهره برده است.[۴۳]
- دیگر آثار:
- برهان المسلمین: منتشر شده در ۱۳۱۲ق،[۴۴] موضوع آن مناظره فخرالاسلام با روحانیان پروتستان[۴۵] در شش مسئله اختلافی از جمله تحریف کتب عهدین، سندیت کتب مقدس، نسخ آنها، عقیده توحید و تثلیث، نبوت حضرت محمد(ص) و الهی بودن قرآن است.[۴۶]
- وجوب الحجاب و حرمة الشراب:[۴۷] رسالهای مستقل درباره حجاب که بهعنوان واکنشی به مباحث مطرح شده در مورد حجاب در جهان اسلام نوشته شده است.[۴۸]
- خلاصة الکلام فی افتخار الاسلام.[۴۹]
- رسالة فارقلیطا فی تحقیق معنی هذه الکلمة.
- کشف الأثر فی اثبات شَقِّ القمر.
- السیاسة الاسلامیة.[۵۰]
- تعجیز المسیحیین.[۵۱]
پانویس
- ↑ مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ۱۳۶۹ش، ج۴، ص۳۰۱؛ امینیفر؛ معتمدی، «نگاهی به ردیهنویسی بر مسیحیت در حوزهٔ آذربایجان»، ص۱۱۴.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۴۵۲ و ج۳، ص۱۰۱؛ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۹۰ش، ج۲۷، ص۲۴۰؛ خلخالی، «مقدمه»، أنیس الأعلام فی نصرة الإسلام، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۳.
- ↑ عقیقی بخشایشی، مفاخر آذربایجان، ۱۳۷۴ش، ص۲۲۹؛ امینیفر؛ معتمدی، «نگاهی به ردیهنویسی بر مسیحیت در حوزهٔ آذربایجان»، ص۱۱۵.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۴۵۲ و ج۳، ص۱۰۱؛ مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ۱۳۶۹ش، ج۴، ص۳۰۱.
- ↑ جعفریان، «برهان المسلمین: مناظره دینی فخر الاسلام با چند کشیش پروتستان در طهران (رمضان ۱۳۱۲ق)»، ص۲۴۷.
- ↑ جعفریان، «کشفیات علمی جدید و قوانین حقوقی غربی در قرآن (مروری بر نوشتههای فخرالاسلام ملا محمدصادق ارومیهای)»، ص۷.
- ↑ توفیقی، «فخرالاسلام»، ص۴۰.
- ↑ امینیفر؛ معتمدی، «نگاهی به ردیهنویسی بر مسیحیت در حوزۀ آذربایجان»، ص۱۱۴.
- ↑ جعفریان، «کشفیات علمی جدید و قوانین حقوقی غربی در قرآن (مروری بر نوشتههای فخرالاسلام ملا محمدصادق ارومیهای)»، ص۱۵.
- ↑ جعفریان، «کشفیات علمی جدید و قوانین حقوقی غربی در قرآن (مروری بر نوشتههای فخرالاسلام ملا محمدصادق ارومیهای)»، ص۷.
- ↑ جعفریان، «برهان المسلمین: مناظره دینی فخر الاسلام با چند کشیش پروتستان در طهران (رمضان ۱۳۱۲ق)»، ص۲۴۷.
- ↑ کسروی، تاریخ مشروطه ایران، ۱۳۸۳ش، ص۲۷۴؛ جعفریان، «کشفیات علمی جدید و قوانین حقوقی غربی در قرآن (مروری بر نوشتههای فخرالاسلام ملا محمدصادق ارومیهای)»، ص۷.
- ↑ جعفریان، «کشفیات علمی جدید و قوانین حقوقی غربی در قرآن (مروری بر نوشتههای فخرالاسلام ملا محمدصادق ارومیهای)»، ص۱۴.
- ↑ کسروی، تاریخ مشروطه ایران، ۱۳۸۳ش، ص۲۷۴.
- ↑ جعفریان، «کشفیات علمی جدید و قوانین حقوقی غربی در قرآن (مروری بر نوشتههای فخرالاسلام ملا محمدصادق ارومیهای)»، ص۷.
- ↑ خلخالی، «مقدمه» أنیس الأعلام فی نصرة الإسلام، ۱۳۶۴ش، ص۳؛ امینیفر؛ معتمدی، «نگاهی به ردیهنویسی بر مسیحیت در حوزهٔ آذربایجان»، ص۱۱۴.
- ↑ مهریزی، حدیثپژوهی، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۲۷۰؛ جعفریان، رسائل حجابیه، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۵۹.
- ↑ خلخالی، «مقدمه»، أنیس الأعلام فی نصرة الإسلام، ۱۳۶۴ش، ص۳؛ امینیفر؛ معتمدی، «نگاهی به ردیهنویسی بر مسیحیت در حوزهٔ آذربایجان»، ص۱۱۵.
- ↑ فخر الاسلام، أنیس الأعلام فی نصرة الإسلام، ۱۳۶۴ش، ص۱۱ تا ص۲۲.
- ↑ خلخالی، «مقدمه»، أنیس الأعلام فی نصرة الإسلام، ۱۳۶۴ش، ص۳.
- ↑ جعفریان، «کشفیات علمی جدید و قوانین حقوقی غربی در قرآن (مروری بر نوشتههای فخرالاسلام ملا محمدصادق ارومیهای)»، ص۷.
- ↑ جعفریان، «کشفیات علمی جدید و قوانین حقوقی غربی در قرآن (مروری بر نوشتههای فخرالاسلام ملا محمدصادق ارومیهای)»، ص۷.
- ↑ فخر الاسلام، أنیس الأعلام فی نصرة الإسلام، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۱۱.
- ↑ کسروی، تاریخ مشروطه ایران، ۱۳۸۳ش، ص۲۷۴؛ جعفریان، «کشفیات علمی جدید و قوانین حقوقی غربی در قرآن (مروری بر نوشتههای فخرالاسلام ملا محمدصادق ارومیهای)»، ص۷.
- ↑ خلخالی، «مقدمه»، أنیس الأعلام فی نصرة الإسلام، ۱۳۶۴ش، ص۳؛ امینیفر؛ معتمدی، «نگاهی به ردیهنویسی بر مسیحیت در حوزهٔ آذربایجان»، ص۱۱۵؛ مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ۱۳۶۹ش، ج۴، ص۳۰۲.
- ↑ توفیقی، «فخرالاسلام»، ص۲۷.
- ↑ جعفریان، «برهان المسلمین: مناظره دینی فخر الاسلام با چند کشیش پروتستان در طهران (رمضان ۱۳۱۲ق)»، ص۲۴۸.
- ↑ جعفریان، «کشفیات علمی جدید و قوانین حقوقی غربی در قرآن (مروری بر نوشتههای فخرالاسلام ملامحمد صادق ارومیهای)»، ص۷.
- ↑ توفیقی، «فخرالاسلام»، ص۲۶.
- ↑ جعفریان، «کشفیات علمی جدید و قوانین حقوقی غربی در قرآن (مروری بر نوشتههای فخرالاسلام ملا محمدصادق ارومیهای)»، ص۸.
- ↑ خلخالی، «مقدمه»، أنیس الأعلام، ۱۳۶۴ش، ص۴.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۴۵۲.
- ↑ مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ۱۳۶۹ش، ج۴، ص۳۰۲؛ امین، أعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۳۶۷.
- ↑ امینیفر؛ معتمدی، «نگاهی به ردیهنویسی بر مسیحیت در حوزهٔ آذربایجان»، ص۱۱۵؛ خلخالی، «مقدمه»، فخر الاسلام، أنیس الأعلام فی نصرة الإسلام، ۱۳۶۴ش، ص۵.
- ↑ جعفریان، «کشفیات علمی جدید و قوانین حقوقی غربی در قرآن (مروری بر نوشتههای فخرالاسلام ملا محمدصادق ارومیهای)»، ص۵.
- ↑ توفیقی، «فخرالاسلام»، ص۴۰؛ جعفریان، «کشفیات علمی جدید و قوانین حقوقی غربی در قرآن (مروری بر نوشتههای فخرالاسلام ملا محمدصادق ارومیهای)»، ص۱۰ و ص۱۳؛ امینیفر؛ معتمدی، «نگاهی به ردیهنویسی بر مسیحیت در حوزهٔ آذربایجان»، ص۱۱۵.
- ↑ جعفریان، «برهان المسلمین: مناظره دینی فخر الاسلام با چند کشیش پروتستان در طهران (رمضان ۱۳۱۲ق)»، ص۲۴۷.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۳۶۷؛ عقیقی بخشایشی، مفاخر آذربایجان، ۱۳۷۴ش، ص۲۳۰؛ امینیفر؛ معتمدی، «نگاهی به ردیهنویسی بر مسیحیت در حوزۀ آذربایجان»، ص۱۱۶.
- ↑ مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ۱۳۶۹ش، ج۴، ص۳۰۲؛ فعال عراقی، «فخرالاسلام ارموی»، ج۲، ص۱۵۴۷.
- ↑ جعفریان، «کشفیات علمی جدید و قوانین حقوقی غربی در قرآن (مروری بر نوشتههای فخرالاسلام ملا محمدصادق ارومیهای)»، ص۱۰.
- ↑ امینیفر؛ معتمدی، «نگاهی به ردیهنویسی بر مسیحیت در حوزۀ آذربایجان»، ص۱۱۶.
- ↑ امینیفر؛ معتمدی، «نگاهی به ردیهنویسی بر مسیحیت در حوزۀ آذربایجان»، ص۱۱۶.
- ↑ امینیفر؛ معتمدی، «نگاهی به ردیهنویسی بر مسیحیت در حوزۀ آذربایجان»، ص۱۱۶.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۱۰۱؛ امین، أعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۳۶۷.
- ↑ جعفریان، «برهان المسلمین: مناظره دینی فخر الاسلام با چند کشیش پروتستان در طهران (رمضان ۱۳۱۲ق)»، ص۲۴۵؛ مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ۱۳۶۹ش، ج۴، ص۳۰۲.
- ↑ امینیفر؛ معتمدی، «نگاهی به ردیهنویسی بر مسیحیت در حوزۀ آذربایجان»، ص۱۱۵.
- ↑ مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ۱۳۶۹ش، ج۴، ص۳۰۲.
- ↑ جعفریان، رسائل حجابیه، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۶۲؛ جعفریان، «کشفیات علمی جدید و قوانین حقوقی غربی در قرآن (مروری بر نوشتههای فخرالاسلام ملا محمدصادق ارومیهای)»، ص۷.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۳۶۷؛ مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ۱۳۶۹ش، ج۴، ص۳۰۲.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۳۶۷.
- ↑ خلخالی، «مقدمه»، أنیس الأعلام فی نصرة الإسلام، ۱۳۶۴ش، ص۶.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۰۳ق.
- امین، سید محسن، أعیان الشیعة، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
- امینیفر، حسن؛ معتمدی، منصور، «نگاهی به ردیهنویسی بر مسیحیت در حوزهٔ آذربایجان»، الهیات تطبیقی، شماره ۱۲، سال پنجم، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش.
- توفیقی، حسین، «فخرالاسلام»، هفت آسمان، شماره ۱۹، سال پنجم، پاییز ۱۳۸۲ش.
- جعفریان، رسول، «برهان المسلمین: مناظره دینی فخر الاسلام با چند کشیش پروتستان در طهران (رمضان ۱۳۱۲ق)»، شماره ۲۰۹، آذر و دی ۱۴۰۳ش.
- جعفریان، رسول، رسائل حجابیه، قم، دلیل ما، ۱۳۸۰ش.
- جعفریان، رسول، «کشفیات علمی جدید و قوانین حقوقی غربی در قرآن (مروری بر نوشتههای فخرالاسلام ملا محمدصادق ارومیهای)»، شماره ۱۸۸، خرداد و تیر ۱۴۰۰ش.
- عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، مفاخر آذربایجان، تبریز، نشر آذربایجان، ۱۳۷۴ش.
- فخرالاسلام، محمدصادق، أنیس الأعلام فی نصرة الإسلام، تصحیح و مقدمه عبدالرحیم خلخالی، تهران، مرتضوی، ۱۳۶۴ش.
- فعال عراقی، حسین، «فخرالاسلام ارموی»، دانشنامه قرآن و قرآنپژوهی، به کوشش بهاءالدین خرمشاهی، تهران، دوستان و ناهید، ۱۳۷۷ش.
- کسروی، احمد، تاریخ مشروطه ایران، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۳ش.
- مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانة الادب فی تراجم المعروفین بالکنیه او اللقب، تهران، کتابفروشی خیام، ۱۳۶۹ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۹۰ش.
- مهریزی، مهدی، حدیثپژوهی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، ۱۳۹۰ش.