احادیث ضحضاح
| اطلاعات روایت | |
|---|---|
| صادره از | پیامبر(ص) |
| راوی اصلی | عباس بن عبدالمطلب |
| اعتبار سند | ضعیف |
| منابع شیعه | جعفریات |
| منابع سنی | السِّیَر و المَغازی، مُسند احمد، صحیح بخاری و صحیح مسلم |
| احادیث مشهور | |
| حدیث سلسلةالذهب • حدیث ثقلین • حدیث کساء • مقبوله عمر بن حنظلة • حدیث قرب نوافل • حدیث معراج • حدیث ولایت • حدیث وصایت • حدیث جنود عقل و جهل • حدیث شجره | |
احادیث ضَحْضَاح عنوان چند حدیث منسوب به پیامبر(ص) است که در آنها نقل شده، ابوطالب، پدر امام علی(ع)، در جهنم قرار دارد، اما به سبب شفاعت پیامبر(ص)، عذاب او تخفیف مییابد. این روایات نخستینبار در منابع اهلسنت توسط ابناسحاق (۸۵–۱۵۱ق) نقل شده و پس از او در آثار متعددی همچون صحیح بخاری و صحیح مسلم گزارش گردیده است.
روایات ضحضاح از سوی شماری از عالمان شیعه و اهلسنت از نظر سند و محتوا نقد شده است. برخی از راویان این احادیث در منابع رجالی ضعیف یا مجهول معرفی شدهاند. گفته شده محتوای آنها با آیاتی از قرآن، از جمله آیه ۴۸ سوره مُدَّثِر و آیه ۱۶۲ سوره بقره، که شفاعت و تخفیف عذاب از کافران و مشرکان را نفی میکنند، ناسازگار است. همچنین در منابع شیعی، روایاتی در تأیید ایمان ابوطالب نقل شده که با جهنمی بودن وی در تعارض هستند.
معرفی و جایگاه
در منابع اهلسنت روایاتی از پیامبر(ص) نقل شده که به جهت واژه «ضَحْضَاح»[۱] در آنها، به احادیث ضحضاح مشهور هستند.[۲] این روایات درباره سرنوشت ابوطالب، عموی پیامبر اکرم(ص)، نقل شده است.[۳] بر اساس این احادیث، ابوطالب در قعر جهنم (پایینترین جای جهنم) قرار دارد،[۴] اما شفاعت پیامبر(ص) سبب تخفیف عذاب او میشود و در حوضچهای (ضحضاح) از آتش قرار میگیرد[۵] که تا ساق پایش میرسد و از شدت آن مغزش به جوش میآید.[۶]
به گفته برخی حدیثپژوهان شیعه،[۷] روایات ضحضاح نخستینبار توسط ابناسحاق (۸۵-۱۵۱ق) در کتاب السِّیَر و المَغازی[۸] گزارش شده است.[۹] این چهار حدیث[۱۰] از طریق عبدالله بن عباس، ابوسعید خُدری و یزید رَقاشی نقل شده است.[۱۱] به گفته وی، این روایات در آثار ۱۰۰ عالم اهلسنت نقل شده است.[۱۲]
ضحضاح در لغت به معنای آب کمعمق است[۱۳] و در اصطلاح به سطح آب گفته میشود.[۱۴] این واژه به صورت استعاری درباره آتش نیز به کار رفته است.[۱۵]
اعتبارسنجی
احادیث ضحضاح از نظر سند و محتوا، مورد نقد و بررسی عالمان شیعه[۱۶] و اهلسنت[۱۷] قرار گرفته است. از جمله:
ضعیفبودن راویان
عدهای از رجالشناسان، راویان این احادیث را مجهول و ضعیف شمردهاند؛ از آن جمله، عبدالمَلِک بن عُمَیر،[۱۸] یزید رَقاشی،[۱۹] عبدالله بن خَبَّاب مَدینی[۲۰] و ابوعَوَانَه.[۲۱] برخی نیز این احادیث را به جهت ضعف راویان، غیر قابل اعتماد دانستهاند.[۲۲] فِخار بن مَعَدّ، عالم شیعه، مُغَیرَة بن شُعْبَه را عامل جعل روایات عذاب ابوطالب ذکر کرده است.[۲۳] با اینحال، برخی منابع شیعه و اهلسنت همچون صحیح بخاری[۲۴] و صحیح مسلم[۲۵] و جَعفَریات[۲۶] و نوادر[۲۷] تألیف سید فضلالله راوندی، این روایات را نقل کردهاند. برخی عالمان شیعه مانند صاحب جواهر،[۲۸] کتاب جعفریات را نامعتبر دانستهاند.[۲۹]
تعارض با آیات قرآن و روایات
به گفته ناصر مکارم شیرازی، بر اساس روایات اهلسنت، ابوطالب با شفاعت پیامبر(ص)، از قعر جهنم به بالای آن منتقل شده و عذابش تخفیف مییابد.[۳۰] در حالیکه این روایات با آیات ۴۸ سوره مُدَّثِر و ۱۶۲ سوره بقره که شفاعت و تخفیف عذاب از کافران و مشرکان را نفی میکنند، در تعارض است.[۳۱] همچنین گفته شده روایاتی که ابوطالب را با ایمان[۳۲] و از شفاعتکنندگان روز قیامت ذکر کردهاند[۳۳] با جهنمی بودن او سازگار نیست.[۳۴]
به گفته برخی حدیثپژوهان شیعه، در بین احادیث اهلسنت درباره جهنمی بودن ابوطالب، تعارض وجود دارد.[۳۵] در برخی روایات آمده است که پیامبر(ص) پس از مرگ ابوطالب گزارش داده که او در پایینترین بخش جهنم قرار دارد، اما او را در بالای جهنم قرار داده است،[۳۶] در برخی دیگر نیز آمده که در قیامت، با شفاعت پیامبر(ص)، از پایینترین درجه جهنم به بالای آن منتقل میشود.[۳۷] از طرفی در دستهای دیگر از احادیث آمده که شفاعت پیامبر(ص) موجب بهشتی شدن برخی جهنَّمیان میشود،[۳۸] اما ابوطالب با وجود خدماتش به پیامبر(ص) و اسلام، تنها مشمول تخفیف عذاب میشود.[۳۹] به گفته وی، ناسازگاری و تعارض بین این احادیث، نشانه ساختگیبودن آنهاست و دشمنان برای تخریب امام علی(ع) آنها جعل کردهاند.[۴۰]
پانویس
- ↑ مرتضوی، «بررسی روایات ضحضاح»، ص۱۵۴.
- ↑ مرتضوی، «بررسی روایات ضحضاح»، ص۱۵۵.
- ↑ مرتضوی، «بررسی روایات ضحضاح»، ص۱۵۵.
- ↑ مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۱۹۵.
- ↑ ابنحنبل، مسند احمد، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۲۸۸ و ج۱۷، ص۱۱۳؛ بخارى، صحیح البخاری، ۱۴۱۰ق، ج۱۰، ص۴۱.
- ↑ ابنحنبل، مسند احمد، ۱۴۱۶ق، ج۱۷، ص۱۱۳؛ بخارى، صحیح البخاری، ۱۴۱۰ق، ج۱۰، ص۱۸۶؛ همچنین بنگرید به: ابناسحاق، السیر و المغازی، ۱۳۹۸ق، ص۲۳۸.
- ↑ فاکر میبدی، «کنکاشی در حدیث ضحضاح از نگاه فریقین»، ص۳۷۷.
- ↑ ابناسحاق، السیر و المغازی، ۱۳۹۸ق، ص۲۳۸.
- ↑ فاکر میبدی، «کنکاشی در حدیث ضحضاح از نگاه فریقین»، ص۳۷۷.
- ↑ مرتضوی، «بررسی روایات ضحضاح»، ص۱۵۶.
- ↑ فاکر میبدی، «کنکاشی در حدیث ضحضاح از نگاه فریقین»، ص۳۸۴.
- ↑ فاکر میبدی، «کنکاشی در حدیث ضحضاح از نگاه فریقین»، ص۳۷۹.
- ↑ ثعالبى، فقه اللغة، ۱۴۱۴ق، ص۳۰۱؛ ابنمنظور، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۵۲۵.
- ↑ زمخشری، الفائق فی غریب الحدیث، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۲۷۷.
- ↑ ابن اثیر، النهایة فی غریب الحدیث، ۱۳۶۷ش، ج۳، ص۷۵.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: مرتضى العاملى، الصحیح من سیرة النبی، ۱۴۲۶ق، ج۴، ص۳۳.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابوزهره، خاتم النبیین(ص)، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۳۹۰-۳۹۴.
- ↑ ابنجوزی، کتاب الضعفاء، ۱۴۰۶ق، ج۲، ص۱۵۱؛ ذهبی، میزان الاعتدال، ۱۴۱۶ق، ج۴، ص۴۰۶.
- ↑ ابنحبان، المجروحین من المحدثین، ۱۴۰۲ق، ج۳، ص۹۸؛ ابنجوزی، صفة الصفوة، دار ابنخلدون، ج۲، ص۶۴۳؛ حافظ مزی، تهذیب الکمال، ۱۴۰۶ق، ج۳۲، ص۶۶.
- ↑ ابنعدی، الکامل فی ضعفاء الرجال، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۲۳۶.
- ↑ رباط، الجامع لعلوم الامام احمد، ۱۴۳۰ق، ج۱۷، ص۱۹۲.
- ↑ مرتضوی، «بررسی روایات ضحضاح»، ص۱۶۳.
- ↑ موسوى، إیمان أبی طالب، ۱۴۱۰ق، ص۸۵ و ۸۷.
- ↑ بخارى، صحیح البخاری، ۱۴۱۰ق، ج۱۰، ص۴۱.
- ↑ مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۱۹۵.
- ↑ ابناشعث، الجعفریات، مکتبة النینوی الحدیثة، ص۱۹۱.
- ↑ راوندى کاشانى، النوادر، دار الکتاب، ص۱۰.
- ↑ نجفى، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۱، ص۳۹۸.
- ↑ فاکر میبدی، «کنکاشی در حدیث ضحضاح از نگاه فریقین»، ص۳۸۸.
- ↑ بخارى، صحیح البخاری، ۱۴۱۰ق، ج۱۰، ص۴۱؛ مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۱۹۵.
- ↑ مکارم شیرازی، «حدیث الضحضاح»، پایگاه اطلاع رسانی آیت الله مکارم شیرازی.
- ↑ شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۱۷۴؛ موسوى، إیمان أبیطالب، ۱۴۱۰ق، ص۸۳ و ۸۵.
- ↑ ابنشاذان، مائة منقبة، ۱۴۰۷ق، ص۱۷۴.
- ↑ فاکر میبدی، «کنکاشی در حدیث ضحضاح از نگاه فریقین»، ص۳۸۳-۳۸۴.
- ↑ فاکر میبدی، «کنکاشی در حدیث ضحضاح از نگاه فریقین»، ص۳۹۲-۳۹۳.
- ↑ مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۱۹۵.
- ↑ ابنحنبل، مسند احمد، ۱۴۱۶ق، ج۱۷، ص۱۱۳.
- ↑ ابنحنبل، مسند احمد، ۱۴۱۶ق، ج۳۳، ص۱۲۸؛ بخارى، صحیح البخاری، ۱۴۱۰ق، ج۱۰، ص۱۸۷؛ ابوداود، سنن أبیداود، ۱۴۲۰ق، ج۴، ص۲۰۲۴.
- ↑ فاکر میبدی، «کنکاشی در حدیث ضحضاح از نگاه فریقین»، ص۳۹۳.
- ↑ فاکر میبدی، «کنکاشی در حدیث ضحضاح از نگاه فریقین»، ص۳۹۵.
منابع
- ابن ابیالحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغه، تحقیقمحمد ابوالفضل ابراهیم، قم، مکتبة آیةالله المرعشی النجفی، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
- ابناثیر جزری، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، تحقیق محمود محمد طناحى، قم، موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، چاپ چهارم، ۱۳۶۷ش.
- ابناسحاق، محمد، السیر و المغازی، بیروت، دارالفکر، ۱۳۹۸ق.
- ابناشعث، محمدبن محمد، الجعفریات، تهران، مکتبة النینوی الحدیثة، چاپ اول، بى تا.
- ابنجوزی، عبدالرحمن بن علی، صفة الصفوة، مصر، دار ابنخلدون، بیتا.
- ابنجوزی، عبدالرحمن بن علی، کتاب الضعفاء و المتروکین، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۰۶ق
- ابنحبان، محمد بن حبان، المجروحین من المحدثین و الضعفاء و المتروکین، سوریه، دار السوعی، ۱۴۰۲ق.
- ابنحجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، بیروت، مکتبة المطبوعات الاسلامیة، ۱۴۲۳ق.
- ابنحنبل، احمد، مسند الامام احمد بن حنبل، تحقیق عامر غضبان و دیگران، بیروت، موسسة الرسالة، ۱۴۱۶ق.
- ابنشاذان، محمد بن احمد، مائة منقبة من مناقب أمیر المؤمنین و الأئمة، تحقیق مدرسه امام مهدى(ع)، قم، مدرسة الإمام المهدى(ع)، قم، چاپ اول، ۱۴۰۷ق.
- ابنعدی، عبدالله، الکامل فی ضعفاء الرجال، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۹ق.
- ابنمنظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، تحقیقجمال الدین میردامادى، بیروت، دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
- ابوداود، سلیمان بن اشعث، سنن ابیداود، مصر، دار الحدیث، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
- ابوزهره، محمد بن أحمد، خاتم النبیین(ص)، قاهره، دارالفکر العربی، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۳۹۴.
- «اعتبار روایت ضحضاح و ایمان حضرت ابوطالب علیه السلام»، وبگاه مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ش.
- بخارى، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، مصر، وزارة الاوقاف، المجلس الاعلى للشئون الاسلامیة، لجنة إحیاء کتب السنة، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
- ثعالبى، عبدالملک بن محمد، فقه اللغة، تحقیق جمال طلبه، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- حافظمزی، یوسف بن عبدالرحمن، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، بیروت، موسسه الرساله، ۱۴۰۶ق.
- ذهبی، محمد بن احمد، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۶ق.
- رازی، احمد بن محمد، مباحث التفسیر، عربستان، دار کنوز اشبیلیا، ۱۴۳۰ق.
- راوندى کاشانى، فضل الله بن على، النوادر، تحقیق احمد صادقى اردستانى، قم، دار الکتاب، چاپ اول، بى تا.
- رباط، خالد، الجامع لعلوم الامام احمد، مصر، دار الفلاح للبحث العلمی و تحقیق التراث، ۱۴۳۰ق.
- زمخشری، محمود بن عمرو، الفائق فی غریب الحدیث و الأثر، تحقیق ابراهیم شمس الدین، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.
- شیخ صدوق، محمد بن على، کمال الدین و تمام النعمة، تحقیق علی اکبر غفارى، تهران، اسلامیه، چاپ دوم، ۱۳۹۵ق.
- شیخ طوسى، محمد بن حسن، التبیان فى تفسیر القرآن، تحقیق احمد قصیرعاملى، بیروت، دار احیاء التراث العربى، چاپ اول، بیتا.
- طبرانی، سليمان بن أحمد، المعجم الكبير، تحقیق حمدي بن عبد المجيد السلفي، قاهره، مكتبة ابن تيمية، چاپ دوم، بیتا.
- فاکر میبدی، محمد، «کنکاشی در حدیث ضحضاح از نگاه فریقین»، مجله علوم حدیثی تطبیقی، شماره ۱۴، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش.
- کراجکى، محمد بن على، کنز الفوائد، تحقیق عبدالله نعمة، عبد الله، قم، دارالذخائر، چاپ اول،۱۴۱۰ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانور الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار(ع)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- مجلسی، محمدباقر، مرآة العقول فی شرح اخبار آل الرسول(ع)، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۴ق.
- مرتضوی، محمد، «بررسی روایات ضحضاح»، مجله مطالعات اسلامی- علوم قرآن و حدیث، شماره ۸۳، ۱۳۸۸ش.
- مروجی طبسی، محمدعلی، «اثبات ایمان ابوطالب(ع) در سخنان عالمان اهل سنت از سده دوم تا پانزدهم»، مجله دانشها و آموزههای قرآن و حدیث، شماره ۱۸، ۱۴۰۱ش.
- مرتضى العاملى، جعفر، الصحیح من سیرة النبی الأعظم، قم، دار الحدیث، چاپ اول، ۱۴۲۶ق.
- مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، مصر، دار الحدیث، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، «حدیث الضحضاح»، پایگاه اطلاع رسانی آیتالله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ش.
- موسوى، فخار بن معد، إیمان أبی طالب (الحجة على الذاهب إلى کفر أبی طالب)، تحقیق محمد بحرالعلوم، قم، دار سید الشهداء للنشر، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
- نجفى، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، تحقیق عباس قوچانى و على آخوندى، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.
- نورى، حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، تصحیح مؤسسه آلالبیت(ع)، قم، مؤسسة آلالبیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
- یعقوبی، احمد بن ابییعقوب، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، بیتا.
پیوند به بیرون
- «نقد روایات ضحضاح در کفر حضرت ابوطالب(ع)»، ناصر حیدرزاده.
- «تبیین نارسایی حدیث ضحضاح در انکار ایمان ابوطالب»، اعظم ابوالحسن عراقی.
- «حدیث الضحضاح سنداً و متناً»، فلاح رزاق جاسم.