زنجیرزنی (آیین)

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از زنجیرزنی)
پرش به: ناوبری، جستجو
زنجیرزنی
زنجیرزنی.jpg
اطلاعات آئین
زمان‌برگزاری: دهه اول محرمدهه آخر صفر
گستره جغرافیایی: هندپاکستانایرانعراق
منشأ تاریخی: مصائب کاروان اسیران کربلا مانند غل و زنجیر
اشیاء و نمادها: زنجیر
-
آئین‌های مهم: سینه‌زنی، افطاری، تشییع جنازه، تعزیه خوانی، سایر آئین‌ها

زَنْجیرزَنی از آیین‌های جمعی سوگواری شیعیان است که در آن برای یادکرد مصائب اهل‌بیت خصوصا اسرای کربلا، زنجیرهایی که به صورت خوشه‌ای به دسته‌ای چوبی آویخته شده را بر شانه خود فرود می‌آورند. گستره این آیین هند، پاکستان، ایران و عراق است. این آیین نوعا مردانه و به صورت گروهی در مناسبت‌های مهم عزاداری مانند دهه اول محرم و دهه آخر صفر برگزار می‌شود. زنجیرزنی در سبک‌های گوناگونی انجام می‌شود و غالبا همراه دسته‌های زنجیرزنی، نوحه خوانده شده و از طبل و سنج استفاده می‌شود. اگرچه غالب فقها زنجیرزنی را جایز شمرده‌اند، اما گروهی از فقها زنجیرزنی را همانند قمه‌زنی تحریم کرده‌اند.

تاریخچه

منشأ زنجیرزنی را هند و پاکستان دانسته‌اند. احتمالاً این آیین در اواسط دوران قاجار به ایران آمده باشد. در منابع قدیمی‌تر گزارشی از زنجیرزنی نیست. در سفرنامه‌های اروپاییان در عهد ناصرالدین‌شاه، گزارش‌هایی از زنجیرزنی آمده است. در زمان رضاشاه، آیین‌های عزاداری از جمله زنجیرزنی ممنوع شد. در زمان محمدرضا پهلوی نیز در مقاطعی محدودیت‌هایی در برگزاری این مراسم ایجاد شد. به عنوان نمونه، در شهریور۱۳۳۴، در آستانۀ محرم، حکومت پهلوی به استناد فتوایی از سید هبةالدین شهرستانی، از فقهای وقت عراق، زنجیرزنی و برخی عزاداری‌های دیگر را ممنوع کرد. این ممنوعیت اعتراض‌هایی را در پی داشت؛ یکی از این اعتراضات، دسته بزرگ زنجیرزنی آذربایجانی‌ها بود که در ۸ محرم در منزل سید محمد بهبهانی تحصن کردند و سرانجام با دخالت حسین علاء نخست وزیر وقت، خاتمه یافت.[۱] هم‌چنین در ۱۹۲۷، در حیدرآباد زنجیرزنی ممنوع شد.

گستره جغرافیایی و محدوده اجرایی

زنجیرزنی از آیین‌های عزاداری شیعیان است که عمدتا در کشورهای ایران، عراق، لبنان، پاکستان و هند به اشکال مختلف انجام می‌شود.[۲]

زنجیرزنی مکان خاصی ندارد و هم در کوچه و خیابان‌ها و هم در مکان‌های محدود مانند صحن‌های اماکن مذهبی و یا حسینیه‌ها برگزار می‌شود..[۳]

نمادشناسی

این مراسم احتمالاً به صورت نمادین به مصائب کاروان اسیران کربلا در مسیر شام اشاره دارد؛ مصائبی مانند در غل و زنجیربودن و نیز تازیانه خوردن از نگهبانان کاروان. زنجیرزنی نوعی تحمل ریاضت و رنج است که اجراکنندگان بدین وسیله خود را در مصائب و مشکلاتی شریک می‌کنند که دشمنان شهدای کربلا برای آنها به وجود آورده‌اند.[۴]

چگونگی و انواع

این مراسم با حفظ ماهیت واحد خود، در مناطق مختلف ایران و عراق با تفاوت‌هایی اندک برگزار می‌گردد. اما در هندوستان و پاکستان این مراسم متفاوت با ایران و عراق برگزار می‌شود؛ تفاوت بارز این مراسم در استفاده از زنجیرهای تیغ‌دار و چاقودار در این دو کشور است.

در ایران

تصویری از یک دسته زنجیرزنی در ایران

زنجیرزنان در ایران، به صورت منظم و پشت سرهم در ستون‌های دو تایی یا بیشتر حرکت می‌کنند. در ردیف‌های جلو پیش‌کسوتان و سپس جوانان، نوجوانان و کودکان حرکت می‌کنند.[۵] به صورت هماهنگ، بر اساس ریتم نوحه‌ای که همزمان نوحه‌خوان می‌خوانند، زنجیرها را بر کتف و پشت و گاهی سر و سینه خود می‌کوبند. همراه دسته، طبل و سنج می‌کوبند. زنجیرزنی سبک‌های گوناگونی دارد؛ از جمله تک‌ضرب، سه‌ضرب، چهارضرب و بیشتر. ریتم آن تابع ریتم نوحه و طبل است.[۶]

در روزهای تاسوعا و عاشورا، گاهی در پیشاپیش دسته‌های سینه‌زنی و زنجیرزنی اسب‌هایی با پوشش پارچه‌های سفید آغشته به قطرات سرخ‌رنگ به نشان خون حرکت می‌کنند. گاهی چند کبوتر پشت اسب‌ها می‌گذارند به نشانهٔ انتقال خبر شهادت امام حسین از کربلا به مدینه.[۷]

در عراق

تصویری از یک دسته زنجیرزنی در کربلا، عراق

زنجیرزنی در عراق تقریبا همانند ایران برگزار می‌شود. زنجیرزنان همگی پیراهن سیاه بر تن کرده و قسمت بالای آن را از پشت چاک میزندد تا زنجیر را جهت تأسی بیشتر با اهل بیت امام حسین علیه‌السلام بر بدن برهنه فرودآوردند. در کاظمین، مجموعه‌ای از مردان با تشکیل حلقه‌های بزرگی به شکل مستطیل یا بیضی به طرح حرم کاظمین حرکت می‌کنند. همراه این دسته‌ها طبل و سنج و بوق به صدا در می‌آید و معمولا نوحه خوانی انجام می‌شود.[۸] برخی از زنجیرزنان به حلقه‌های زنجیر تیغ‌های کوچک متصل می‌کنند تا درد و رنج بیشتری را بر خود تحمیل کنند.[۹]

در پاکستان و هندوستان

این مراسم اگر چه در گذشته، با همان شیوه‌ای که در ایران رواج داشت، برگزار میگردید اما بعدها مردم پاکستان و هندوستان تغییراتی در آن ایجاد کرده و به انتهای زنجیر تیغ و چاقو اضافه کردند. تیغ‌زنان بر این باورند که چون اویس قرنی، دندان خود را فدای رسول خدا نمود، آنان نیز مجازند که خون خود را برای امام حسین بریزند.[۱۰]

زنجیرزنی در همۀ شهرهای پاکستان برپا شده و حتی برخی جوانان اهل سنت و مسیحی اهل این کشور در این مراسم شرکت می‌کنند.[۱۱] در پاکستان رسم است که زن و مردی که فرزند ندارند، نذر می‌کنند اگر خداوند به آنان فرزند پسر دهد، هر سال او را در مراسم زنجیرزنی امام حسین شرکت دهند.[۱۲]

مخالفان زنجیرزنی

اگرچه غالب فقها زنجیرزنی را جایز شمرده‌اند[۱۳]، اما گروهی از فقها زنجیرزنی را همانند قمه‌زنی تحریم کرده‌اند.

  • سید ابوالحسن اصفهانی: اصفهانی در فتوایی قمه‌زنی، زنجیرزنی و... را تحریم کرد. «به کار بردن شمشیرها (قمه‌زنی) و زنجیرها و طبل‌ها و بوق‌ها و کارهایی مانند این امور که امروزه در دسته‌های عزاداری و در روز عاشورا معمول است همه حرام و غیر شرعی است»[۱۴]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. محسن حسام‌مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی، مدخل زنجیرزنی
  2. محسن حسام‌مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی، مدخل زنجیرزنی
  3. محمدصادق فربد، کتاب ایران: سوگواری‌های مذهبی در ایران، ص۷۱
  4. محمدصادق فربد، کتاب ایران: سوگواری‌های مذهبی در ایران، ص۱۴۸
  5. محمدصادق فربد، کتاب ایران: سوگواری‌های مذهبی در ایران، ص۱۴۲
  6. محسن حسام‌مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی، مدخل زنجیرزنی
  7. محمدصادق فربد، کتاب ایران: سوگواری‌های مذهبی در ایران، ص۱۴۵
  8. ابراهیم حیدری، تراژدی کربلا، ترجمه علی معموری و محمدجواد معموری، ص۱۱۴
  9. ابراهیم حیدری، تراژدی کربلا، ترجمه علی معموری و محمدجواد معموری، ص۱۱۵
  10. صفیه رضایی، عزاداری امام حسین در جهان، ص۱۰۲
  11. صفیه رضایی، عزاداری امام حسین در جهان، ص۱۰۲
  12. صفیه رضایی، عزاداری امام حسین در جهان، ص۱۰۱
  13. برای نمونه: وقفة مع رسالة التنزیه وآثارها فی المجتمع، ضمن رسائل الشعائر الحسینیة، ج۱، ص۴۲-۴۵
  14. سید محسن امین، أعیان الشیعة ج۲، ص۳۳۱؛جعفر خلیلی هکذا عرفتهم ۱: ۲۰۷.
  15. سید محسن امین، التنزیه لأعمال الشبیه، ضمن رسائل الشعائر الحسینیة، ج ۲، ص۱۷۱
  16. سید محسن امین، التنزیه لأعمال الشبیه، ضمن رسائل الشعائر الحسینیة، ج ۲، ص۲۳۶
  17. سید محسن امین، أعیان الشیعة ج۱۰، ص۲۶۱؛ جعفر خلیلی، هکذا عرفتهم، ج ۲، ص۲۱۲.

منابع

  • صفیه رضایی، عزاداری امام حسین در جهان، انتشارات سبط النبی، قم، ۱۳۸۸ش.
  • فرهنگ سوگ شیعی، مدخل زنجیرزنی، محسن حسام‌مظاهری.
  • محمدصادق فربد، کتاب ایران: سوگواریهای مذهبی در ایران، الهدی، تهران، ۱۳۸۶ش.
  • ابراهیم حیدری، تراژدی کربلا، ترجمه علی معموری و محمدجواد معموری، مؤسسه‌ دار الکتاب الاسلامیة، قم، ۱۳۸۰ش.