حزب وحدت اسلامی افغانستان

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
حزب وحدت اسلامی افغانستان
دبیرکل محمد کریم خلیلی
شعار عدالت اجتماعی
بنیانگذاری ۱۳۶۸ش
انشعاب حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان
دین شیعه
کشور پرچم افغانستان.png افغانستان
وبگاه
http://www.wahdat.net

حزب وحدت اسلامی افغانستان از احزاب مشهور شیعه در افغانستان است که در دولت و پارلمان این کشور حضور دارد. حزب وحدت در سال ۱۳۶۸ش از اتحاد اکثریت احزاب شیعه در بامیان به وجود آمد. تشکیل سازمان سیاسی متمرکز برای نمایندگی شیعیان در داخل و خارج افغانستان، مهم‌ترین هدف تشکیل حزب وحدت اسلامی افغانستان بود. در زمان سقوط دولت نجیب‌الله در کابل(۱۳۷۱ش)، این گروه به رهبری عبدالعلی مزاری، یکی از طرف‌های اصلی جهاد و سیاست در افغانستان بود که عدالت اجتماعی و به دست آوردن حقوق شیعیان و هزاره‌ها را مهم‌ترین هدف خود اعلام کرده بود. به باور اکثر فعالان سیاسی و اجتماعی، حزب وحدت توانست همبستگی و مشارکت سیاسی شیعیان را در داخل و سطح بین‌المللی و فعالیت فرهنگی و نظامی آنان را به نحو چشمگیری افزایش دهد.

پس از سقوط طالبان، این حزب دچار انشعاب شد. عبدالعلی مزاری، سرور دانش، معاون دوم فعلی رییس جمهور افغانستان، محمد محقق، معاون دوم ریاست اجرایی و محمدکریم خلیلی، دبیرکل فعلی حزب وحدت اسلامی از افراد مشهور این حزب هستند.

روند تشکیل

عبدالعلی مزاری، اولین دبیرکل حزب وحدت اسلامی

تصمیم تشکیل حزب وحدت زمانی بوجود آمد که در خرداد(جَوزا) ۱۳۶۷ش سازمان نصر و پاسداران جهاد اسلامی، دو گروه شیعی عمده و رقیب، پس از چند سال درگیری با یکدیگر صلح کرده و تصمیم به اتحاد گرفتند.[۱] جلسات گفتگو در لعل، بهسود، جاغوری و بامیان ادامه یافت که گروه‌های دیگر از آن استقبال کردند.[۲] سرانجام در اجلاس مسئولان و فرماندهان جهادی گروه‌های شیعه در بامیان در تابستان ۱۳۶۸ش تصمیم به تشکیل حزب وحدت اسلامی افغانستان گرفته شد.[۳] قرار بود این جلسه در ۲۲ خرداد برگزار شود که با فوت امام خمینی و اعلام ۴۰ روز عزای عمومی در هزارستان، در ۲۵ تیر(سرطان) شروع شد.[۴] اسامی ۷ گروه شرکت کننده: سازمان نصر، پاسداران جهاد اسلامی، حرکت اسلامی، جبهه متحد انقلاب اسلامی، سازمان نهضت اسلامی، سازمان نیروی اسلامی و حزب دعوت اسلامی.[۵] در پایان این گردهمایی، قطع‌نامه ۲۰ ماده‌ای به نام میثاق وحدت نوشته شد که همگان آن را امضاء کرده و برای پایبندی به آن، به قران سوگند یاد کردند.[۶]

دو گروه شورای انقلابی اتفاق اسلامی و حزب الله افغانستان نیز پس از مدتی به این حزب پیوستند ولی آصف محسنی، از انحلال حزب خود (حرکت اسلامی) و ادغام در حزب وحدت اسلامی خودداری کرد.[۷] اولین کنگره حزب وحدت در بامیان در تیر ۱۳۷۰ش برگزار شد که عبدالعلی مزاری به عنوان دبیرکل انتخاب گردید.[۸]

از سال ۱۳۶۵ش تا پیش از تشکیل حزب وحدت، تعدادی از گروه‌های شیعی، اتحادها و ائتلاف‌های کوتاه مدت و گذرا ایجاد کردند که آخرین آن، شورای ائتلاف اسلامی یا ائتلاف هشت‌گانه بود.[۹]

دلایل و انگیزه‌ها

درگیری‌های گروه‌های شیعه در نیمه اول دهه ۱۳۶۰ش،‌ باعث بیزاری و دوری مردم از این احزاب شده، و خسارت و هزینه‌های بسیاری برای آنان داشت.[۱۰] برخی نیز معتقدند این اختلافات و فراوانی احزاب شیعه، کم‌شدن اعتبار و جایگاه آنان را نزد کشورها، سازمان ملل و احزاب سنی در پی داشت.[۱۱] هم‌چنین بعضی، فشار از سوی حکومت ایران را عامل دیگر برای اتحاد احزاب شیعه می‌دانند، چنان‌که دولت پاکستان و دولت‌های غربی نیز بر گروه‌های سنی مستقر در پیشاور فشار آوردند.[۱۲]

در بیانیه میثاق وحدت، به برخی از انگیزه‌های تشکیل حزب وحدت اسلامی اشاره شد:[۱۳]

  • اقدام فوری در جهت رفع تشنجات موجود و جلوگیری از تشنجات احتمالی و تامین آزادی و امنیت مردم
  • بسیج کلیه نیروهای نظامی در خطوط مقدم جبهه‌ها به منظور تسریع سقوط دولت کابل
  • جذب نیروهای سالم و متعهد شیعی بیرون از اتحاد
  • تلاش در جهت وحدت با تمام گروه‌های اسلامی برادران اهل‌سنت

اهداف

بطور کلی تشکیل یک سازمان سیاسی منسجم و متمرکز که همگی احزاب شیعه افغانستان را شامل شود و شایستگی نمایندگی شیعیان را در داخل و خارج کشور داشته باشد، مهم‌ترین هدف تشکیل حزب وحدت بود.[۱۴] در قطع‌نامه میثاق وحدت، چند ماده از ۲۰ ماده آن به اهداف تشکیل حزب وحدت اختصاص داشت:[۱۵]

  • تداوم و تشدید مبارزه برای ایجاد حکومت اسلامی
  • مبارزه جدی با افکار الحادی و غیر اسلامی
  • تلاش در جهت تامین عدالت اجتماعی و رسمیت مذهب شیعه جعفری
  • کوشش در جهت حفظ استقلال و تمامیت ارضی و همبستگی ملی افغانستان و مبارزه با فرقه‌گرایی و تجزیه‌طلبی
  • سعی در جهت بازسازی و عمران کشور و ایجاد زمینه رشد علمی و فکری
  • سپردن امور به نیروها و عناصر صالح و موثر و کاردان
محمدکریم خلیلی، دبیرکل فعلی حزب وحدت اسلامی

محورهای اساس‌نامه

سران حزب وحدت اسلامی افغانستان پس از سقوط طالبان و ایجاد نظام سیاسی جدید در ۱۳۸۱ش، اساس‌نامه جدیدی را تدوین کردند:[۱۶]

  • ضرورت حضور اسلام در قانون و حکومت
  • برتری دموکراسی بر سایر روش‌های سیاسی
  • اولویت عدالت اجتماعی و نفی هرگونه تبعیض
  • احترام و پذیرش اعلامیه حقوق بشر
  • تأیید مشروط حضور نیروهای خارجی در افغانستان
  • حمایت از اقتصاد بازار

جایگاه و فعالیت‌ها

حزب وحدت اسلامی افغانستان پس از تشکیل در ۱۳۶۸ش(۱۹۸۹م) توانست در سه سال، تمام مناطق مرکزی افغانستان و دیگر نواحی شیعه و هزاره‌نشین را تحت کنترل و رهبری یکپارچه درآورد، و هم‌چنین در سطح بین‌الملل اعتبار یافت.[۱۷]

سیاسی

عبدالعلی مزاری و تعدادی از اعضای شورای مرکزی و نیروهای حزب وحدت اسلامی در کابل،۱۳۷۱ش

حزب وحدت از زمان تاسیس خود، در نظام سیاسی افغانستان و دولت آن شرکت داشته است. در زمان تشکیل دولت موقت مجاهدین در پیشاور (۱۳۷۰ش/۱۹۸۹م)، احزاب سُنی مقیم پاکستان، برای عضویت در تشکیل این دولت، از حزب وحدت دعوت رسمی به عمل اورد.[۱۸] این حزب در ابتدای دولت مجاهدین در کابل (۱۳۷۵-۱۳۷۱ش) حضور داشت.[۱۹] اما پس از چندی به مخالفت با آن برخاست. نادیده گرفتن حقوق جمعیت شیعه و هزاره در افغانستان از سوی دولت ربانی، علت اصلی این تقابل گفته شده است.[۲۰] برخی معتقدند حزب وحدت در این زمان، به یکی از سه نیروی عمده در ترکیب قدرت سیاسی افغانستان تبدیل شده بود.[۲۱] در همین زمان، بین حزب وحدت با دیگر گروه شیعه یعنی حرکت اسلامی نیز رقابت و گاه درگیری وجود داشت.[۲۲]

در اولین انتخابات ریاست جمهوری افغانستان در ۱۳۸۳ش(۲۰۰۴م) محمد محقق، دبیرکل حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان، توانست حدود ۱۲٪ آراء و رتبه سوم را بدست ‌آورد.[۲۳] حزب وحدت اسلامی در این دوره و دوره بعدی (۱۳۸۸ش)از حامد کرزی حمایت کرد و محمدکریم خلیلی به عنوان معاون دوم وی منصوب شد.[۲۴] سَروَر دانش، معاون دوم فعلی رییس جمهور افغانستان نیز، عضو حزب وحدت است.[۲۵]

در اولین انتخابات پارلمان افغانستان (۱۳۸۴ش)، از دو شاخه حزب وحدت، ۱۶ نفر به مجلس راه یافتند.[۲۶] هم‌چنین در آخرین انتخابات پارلمانی افغانستان (۱۳۹۷ش) ۳۸ نفر در ولایت‌های مختلف نامزد نمایندگی شده بودند.[۲۷]

در سال‌های اخیر از سوی فعالان سیاسی و گروه‌های مردمی به سران حزب وحدت انتقادات و اعتراضاتی شده است.[۲۸] انحصار قدرت،[۲۹] پیگیری منافع شخصی،[۳۰] سیاست‌بازی[۳۱] و عدم توجه به نیازهای جامعه شیعیان و دوری از آرمان‌های عبدالعلی مزاری،[۳۲] برجسته‌ترین این موارد است.

انشعاب

در ۱۳۷۳ش پس از دومین انتخابات شورای مرکزی حزب وحدت که عبدالعلی مزاری، دوباره به دبیرکلی انتخاب گردید؛ محمد اکبری، رقیب وی، با اعضای هودار خود از حزب وحدت جدا شد.[۳۳][یادداشت ۱] پس از سقوط حکومت طالبان، محمد محقق، از سران حزب وحدت نیز، حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان را تاسیس کرد.[۳۴]

فرهنگی و اجتماعی

بیشتر فعالان سیاسی معتقدند حزب وحدت مشارکت فعال هزاره‌ها و دیگر شیعیان را در حیات سیاسی افغانستان به دنبال داشت، و همبستگی شدیدی بین شیعیان بخصوص هزاره‌ها ایجاد کرد.[۳۵] عدالت اجتماعی و حق مشارکت سیاسی برای شیعیان دو هدف اصلی حزب وحدت به رهبری مزاری بود.[۳۶] [یادداشت ۲] در سال ۱۳۷۵ش/۱۹۹۶م حزب وحدت در شهر بامیان، دانشگاه بامیان را پایه‌گذاری کرد. هم‌چنین چند مدرسه دخترانه تاسیس شد.[۳۷] ده‌ها دانشجو برای تحصیل در دانشگاه‌های ایران، ترکیه و آذربایجان اعزام شدند.[۳۸] در شهر غزنی، شهرک جدیدی برای اسکان مهاجران داخلی و خارجی شیعه بنا گردید.[۳۹]

روابط بین‌الملل

پس از برگزاری اولین کنگره حزب وحدت و انتخاب دبیرکل آن در ۱۳۷۰ش(۱۹۹۱م) این حزب به نشست‌ها و کنفرانس‌های بین‌المللی درباره افغانستان دعوت شد.[۴۰] هم‌چنین نمایندگان حزب وحدت با دبیرکل سازمان ملل متحد در نیویورک گفتگوهای رسمی داشتند.[۴۱] دفاتر نمایندگی این گروه در امریکا و چند کشور اروپایی گشوده شد.[۴۲] پس از مدتی نیز، سمینارهای بین‌المللی در قضیه افغانستان از سوی حزب وحدت برگزار گردید.[۴۳]

در سال‌های اولیه فعالیت حزب وحدت بخصوص در دوران دولت مجاهدین و حضور این حزب در کابل، روابط آن با دولت ایران دچار فراز و نشیب‌های زیادی شد.[۴۴] در جریان مبارزه حزب وحدت با گروه طالبان، دولت ایران از این گروه حمایت کرد.[۴۵] هم‌چنین پس از سقوط طالبان و مشارکت حزب وحدت در ساختار جدید، روابط شاخه‌های حزب وحدت اسلامی با دولت ایران دوستانه است.[۴۶] سران حزب وحدت در تلاش هستند با تمام سازمان‌های بین‌المللی و قدرت‌های موثر جهانی و منطقه‌ای، روابط داشته باشند.[۴۷]

نظامی

بازدید شهید مزاری از سربازان حزب وحدت اسلامی در کابل، ۱۳۷۲ش

تشکیل حزب وحدت اسلامی، بر روند خارج کردن شهرها و روستاها از تسلط نیروهای دولتی افغانستان سرعت بخشید. نیروهای این حزب در تصرف شهر مزارشریف و سقوط دولت کمونیستی سهم عمده داشتند.[۴۸] اندکی پس از استقرار حکومت مجاهدین در کابل، حزب وحدت درگیر جنگ‌های پی‌درپی در برابر نیروهای دولت ربانی، احمدشاه مسعود، سیاف و حکمتیار شد.[۴۹][یادداشت ۳] قتل‌عام شیعیان در محله افشار در ۲۲بهمن/دلو ۱۳۷۱ش از هول‌ناک‌ترین رویدادها بود.[۵۰][یادداشت ۴]

حزب وحدت در مبارزه با طالبان نیز، اتحاد شمال را با عبدالرشید دوستم و احمدشاه مسعود ایجاد کرد.[۵۱] نیروهای این حزب در عملیات سرنگونی حکومت طالبان (مهر/میزان ۱۳۸۱ش) شرکت داشتند.[۵۲]

رهبران و افراد مشهور

  • عبدالعلی مزاری (۱۳۷۳-۱۳۲۶ش)؛ اولین دبیرکل حزب وحدت اسلامی افغانستان بود. مزاری در حوزه علمیه قم چند سال به تحصیل پرداخت و در مبارزات انقلاب اسلامی ایران مشارکت داشت.[۵۳] او از سران سازمان نصر بود.[۵۴] فعالیت سیاسی مزاری در سه سال آخر زندگی او به عنوان دبیرکل حزب وحدت در کابل شدت گرفت و منجر به کشته شدن او در ۲۲ اسفند ۱۳۷۳ش توسط طالبان گردید.[۵۵]
  • محمدحسین صادقی(۱۳۶۹ـ۱۳۱۸ش)؛ مشهور به صادقی نیلی، اولین فرمانده نیروهای نظامی حزب وحدت اسلامی بود. او تحصیلات حوزوی را در سنگ‌تخت و نجف گذراند.[۵۶] صادقی در ۱۳۵۸ش فرماندهی مجاهدین را برای آزادسازی مناطق دایکندی از افراد دولت کمونیستی به عهده گرفت.[۵۷] او از مؤسسین گروه پاسداران جهاد اسلامی است که در حزب وحدت اسلامی ادغام شد و سپس به فرماندهی کل نیروهای این حزب انتخاب گردید.[۵۸] صادقی در پاییز ۱۳۶۹ش در نیلی ترور شد.[۵۹]
  • سَروَر دانش (تولد ۱۳۴۰ش)؛ معاون اول حزب وحدت اسلامی، و معاون دوم کنونی رییس جمهور افغانستان است. او تحصیلات حوزوی را در سنگ‌تخت، نجف، دمشق و قم طی کرد.[۶۰] دانش مدتی نیز به عنوان دبیر کمیسیون فرهنگی حزب وحدت فعالیت داشت.[۶۱] او چند اثر شامل تألیف و ترجمه را به چاپ رسانده است.[۶۲] دانش سابقه فعالیت در سازمان نصر و سمت‌های والی دایکندی (۱۳۸۳ش)، وزیر عدلیه (۱۳۸۳ش–۱۳۸۸ش)، وزیر تحصیلات عالی (۱۳۸۸ش–۱۳۹۰ش) را نیز در کارنامه دارد.[۶۳]
  • محمد محقق (تولد ۱۳۳۴ش)، دبیرکل حزب وحدت اسلامی مردم،[۶۴] و معاون دوم ریاست اجرایی دولت افغانستان است.[۶۵] محقق از فرماندهان مجاهدین و مسئول حزب وحدت در شمال افغانستان بود. او به عنوان وزیر داخله در دولت ربانی، کاندید ریاست جمهوری در اولین انتخابات افغانستان، وزیر برنامه‌ریزی در دولت حامد کرزی و نماینده کابل در پارلمان نیز فعالیت کرده‌است.[۶۶]
  • محمد کریم خلیلی (تولد ۱۳۲۹ش)، دبیرکل فعلی حزب وحدت اسلامی (از ۱۳۷۴ش) است.[۶۷] خلیلی عضو سازمان نصر بوده که در حزب وحدت ادغام شد.[۶۸] او ۱۰ سال به عنوان معاون دوم در دولت حامد کرزی فعالیت داشته است.[۶۹] خلیلی اکنون رییس شورای عالی صلح افغانستان است.[۷۰]

همچنین قربان‌علی عرفانی(۱۳۲۳-۱۳۹۴ش)، یوسف واعظی(۱۳۲۴-۱۳۹۳ش)، مصطفی اعتمادی(۱۳۹۳-۱۳۳۳ش) و آیت‌الله صادقی پروانی(۱۳۹۵-۱۳۱۲ش)از دیگر افراد سرشناس حزب وحدت اسلامی هستند. افرادی مانند سیدمصطفی کاظمی(۱۳۸۶-۱۳۴۲ش)، سیدابوالحسن فاضل(۱۳۷۷-۱۳۱۹ش) و محمد اکبری(تولد۱۳۲۴ش) نیز چندین سال عضو شورای مرکزی حزب وحدت بوده‌اند.

ساختار

ساختار حزب از هفت بخش تشکیل شده است:

  1. کنگره
  2. رهبری
  3. شورای مرکزی
  4. هیئت اجرایی
  5. هیئت مراقبت و تفتیش
  6. هیئت مشورتی
  7. شوراهای محلی[۷۱]

کنگره حزب به عنوان بالاترین بخش تصمیم‌گیری هر چهار سال یک بار باید برگزار گردد. انتخاب رهبر، معاونان و اعضای شورای مرکزی، برعهده کنگره است. زمان مسئولیت رهبر حزب به عنوان بالاترین مقام اجرایی در فاصله بین دو کنگره بوده، و او بر تمام فعالیت‌ها و بخش‌های حزب نظارت دارد. هم‌چنین به استناد ماده ۲۴ اساس‌نامه، اجلاس شورای مرکزی حزب وحدت هر سال یک بار تحت ریاست رهبر برگزار شود.[۷۲]

نشریات

۱. میثاق وحدت[۷۳]

۲. هفته نامه وحدت (ایران_قم)

۳. خبرنامه پیک (ایران_قم)

۴. خبرنامه کمیسیون فرهنگی (ایران_مشهد)

۵. وحدت اسلامی (افغانستان_کابل)

۶. طلوع وحدت (پاکستان_کویته)

۷. پیام توحید (افغانستان_مزارشریف)

۸. کوثر (انجمن اسلامی خواهران_ولایت_بلخ)

۹. بشارت (پاکستان_پیشاور)

۱۰. خبرنامه صبح (ایران_تهران)

۱۱.خبرنامه وحدت اسلامی (افغانستان_کابل)

۱۲. پیام وحدت (آلمان)

۱۳. الوحدةالاسلامیه (ایران_قم)

۱۴. نداءالوحدة (لبنان_بیروت)

۱۵. نامه خبری وحدت (بریتانیا_لندن)[۷۴]

پانویس

  1. بینش، انصاری و خلوصی، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۷۰و۱۷۱.
  2. بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۱۰و۲۱۱.
  3. دولت‌آبادی، شناسنامه افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۴۰-۲۵۰.
  4. دولت‌آبادی، شناسنامه افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۴۰-۲۵۰.
  5. بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۱۰و۲۱۱.
  6. بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۱۰و۲۱۱.
  7. بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۱۰و۲۱۱.
  8. بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۱۰و۲۱۱.
  9. بینش، انصاری و خلوصی، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۷۰و۱۷۱.
  10. بینش، انصاری و خلوصی، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۷۰و۱۷۱.
  11. بینش، انصاری و خلوصی، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۷۰و۱۷۱.
  12. موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۳۰.
  13. دولت‌آبادی، شناسنامه افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۴۰-۲۵۰.
  14. بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۱۵۶.
  15. دولت‌آبادی، شناسنامه افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۴۰-۲۵۰.
  16. بینش، انصاری و خلوصی، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۸۶-۱۷۲.
  17. موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۵۱.
  18. موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۵۲.
  19. بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۱۱۹.
  20. موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۵۶.
  21. بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۲۵۲.
  22. بینش، انصاری و خلوصی، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۷۰و۱۷۱.
  23. خبرگزاری فارس، «نگاهی آماری به ۳ دوره انتخابات ریاست جمهوری افغانستان پس از طالبان»
  24. بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۱۸۹.
  25. سایت هفته نامه راه ابریشم، «پیوند سیاست و فرهنگ: مروری بر کارنامه سیاسی سرور دانش»
  26. بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۱۸۹.
  27. خبرگزاری آوا، «نگاهی-ترکیب-سیاسی-نامزدان-انتخابات-پارلمانی-احزاب-سهمی-میان-انتخاباتی»
  28. خبرگزاری افق،«آینده سیاسی محمدکریم خلیلی؛ دو تفسیر و یک دیدگاه»
  29. سایت روزنامه صبح کابل، «از هم پاشیدگی احزاب جهادی؛ محمد سرور دانش از خلیلی انتقاد کرد»
  30. سایت هفته نامه راه ابریشم،««اجلاس سیاسی-مشورتی»؛ کودتای حزبی»
  31. سایت روزنامه صبح کابل، «از هم پاشیدگی احزاب جهادی؛ محمد سرور دانش از خلیلی انتقاد کرد»
  32. سایت روزنامه اطلاعات روز، «حزب وحدت اسلامی افغانستان بیست سال بعد از مرگ نخستین رهبرش»
  33. بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۱۵۶.
  34. بینش، انصاری و خلوصی، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۷۰و۱۷۱.
  35. موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۴۹؛ بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۲۶۱.
  36. موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۶۲.
  37. موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۶۲.
  38. بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۱۸۸.
  39. موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۶۲.
  40. موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۵۲.
  41. موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۵۲.
  42. موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۵۲.
  43. موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۵۲.
  44. بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۲۸۰.
  45. بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۲۸۰.
  46. بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۲۸۰.
  47. بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۲۸۱.
  48. بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۱۵۶و۲۸۰.
  49. موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۵۶.
  50. موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۵۶.
  51. طنین، افغانستان در قرن بیستم، ۱۳۸۳ش، ص۴۹۳.
  52. بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۱۹۰.
  53. زندگينامه رهبر شهيد استاد مزاری، نشریه سراج، ۱۳۷۴ش.
  54. زندگينامه رهبر شهيد استاد مزاری، نشریه سراج، ۱۳۷۴ش.
  55. دانشنامه ادب فارسی، ج۳، ص۹۳۹.
  56. ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۶۱-۲۵۵.
  57. ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۶۱-۲۵۵.
  58. ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۶۱-۲۵۵.
  59. ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۶۱-۲۵۵.
  60. سایت هفته نامه راه ابریشم، «پیوند سیاست و فرهنگ: مروری بر کارنامه سیاسی سرور دانش»
  61. سایت شخصی سرور دانش، «زندگی‌نامه»
  62. سایت شخصی سرور دانش، «زندگی‌نامه»
  63. سایت شخصی سرور دانش، «زندگی‌نامه»
  64. سایت روزنامه افغانستان ما، «کنگره سراسری حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان برگزار شد»
  65. سایت خاورمیانه، «محمد محقق معاون دوم رئیس اجرایی وارد تهران شد»
  66. سایت شفقنا، «بیوگرافی معاونان نامزدهای ریاست جمهوری افغانستان(1)/محمد خان،محقق»
  67. شبکه اطلاع رسانی افغانستان، «زندگینامه معاون دوم رئیس جمهور»
  68. شبکه اطلاع رسانی افغانستان، «زندگینامه معاون دوم رئیس جمهور»
  69. شبکه اطلاع رسانی افغانستان، «زندگینامه معاون دوم رئیس جمهور»
  70. طلوع نیوز،«رییس‌جمهور کریم خلیلی را به حیث رییس شورای عالی صلح گماشت»
  71. بینش، انصاری و خلوصی، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۸۶.
  72. سایت روزنامه هشت صبح،«چشم‌انداز آینده حزب وحدت اسلامی پس از سه دهه فعالیت»
  73. دولت‌آبادی، شناسنامه احزاب و جریانات سیاسی افغانستان، ص۲۵۱و۲۵۲.
  74. دولت‌آبادی، شناسنامه احزاب و جریانات سیاسی افغانستان، ص۲۵۱و۲۵۲.
  1. محمداکبری پس از جدایی، به مخالفین حزب وحدت، یعنی حزب حرکت اسلامی، جمعیت اسلامی (برهان‌الدین ربانی) و احمدشاه مسعود پیوست.
  2. از زمان حکومت عبدالرحمن تا تشکیل حزب وحدت، هزاره‌ها با تبعیض و محرومیت شدید روبرو بودند.
  3. بین اردیبهشت/ثور ۱۳۷۱ش تا اسفند/حوت ۱۳۷۳ش، غرب کابل صحنه ۲۷ درگیری بود. حزب وحدت سعی کرد کنترل خود ر بر بخش‌هایی از کابل حفظ کند و از جمعیت شیعه و هزاره کابل حراست نماید. (موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۲۵۶)
  4. در محله افشار در غرب کابل، صدها تن از ساکنان شیعه و هزاره به دستور مستقیم ربانی و فرمانده‌اش مسعود و همراهی سیاف قتل‌عام شدند.

منابع