میرزا مسیح مجتهد
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| زادگاه | استرآباد (گرگان امروزی) |
| محل زندگی | استرآباد، قم، مشهد، تهران |
| خویشاوندان سرشناس | میرزا عبدالله سعید تهرانی |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | میرزای قمی |
| محل تحصیل | قم |
| فعالیت‌های اجتماعی-سیاسی | |
| سیاسی | رهبر جریان حمله به سفارت روسیه |
میرزا مسیح مجتهد از فقیهان شیعه در دوره قاجار بود که در تهران، شهرت و نفوذ علمی و اجتماعی بسیار داشت. او در تاریخ سیاسی ایران، به‌سبب نقش‌آفرینی در اعتراض مردم تهران به رفتار سفیر روسیه در ماجرای بازگرداندن زنان مسلمان‌شده گرجی به روسیه، نیز مشهور است. وی در پی این واقعه و حمله مردم به سفارت روسیه که به کشته‌شدن گِریبایْدوف، سفیر روسیه، و اعضای سفارت انجامید، از تهران تبعید شد و در عتبات اقامت گزید.
میرزا مسیح از شاگردان میرزای قمی بود و به مجتهد تهرانی نیز شهرت داشت. میرزا مسیح نخستین متولی مدرسه علمیه مروی تهران و نخستین امام جماعت مسجد چهلستون در این شهر بود که پس از وی فرزند و نوادگانش، که از عالمان بودند، امام این مسجد شدند. وی در سال ۱۲۶۳ق پس از هجده سال تبعید، درگذشت. صاحب جواهر بر پیکر او نماز خواند و در حرم امام علی(ع) در نجف به خاک سپرده شد.
جایگاه
میرزا مسیح مجتهد، به‌عنوان فقیهی ژرف‌اندیش و مجتهدی مسلم معرفی شده[۱] که در زمان خویش شهرت علمی و اجتماعی داشته[۲] و همچنین بسیار پرنفوذ بود.[۳] او به مجتهد تهرانی نیز مشهور بود و کلاس درسش رونق داشت.[۴] گفته شده گروه‌های زیادی از شیعیان وی را به عنوان مرجع تقلید پذیرفته بودند.[۵] او در دوره‌ای شاگرد میرزای قمی، از مراجع تقلید شیعه، بود.[۶] از اساتید دیگر او اطلاعی در دست نیست.[۷] میرزا مسیح نویسنده تألیفات متعددی بود[۸] که برخی پژوهشگران تا یازده اثر از وی نام برده‌اند؛ از جمله آنها کتاب کشف النقاب فی شرح اللمعة الدمشقیة است که مفصل‌ترین اثر فقهی میرزا مسیح است و در چند مجلد بوده و نسخه‌های خطی از آن وجود دارد.[۹]
میرزا مسیح اولین متولی حوزه علمیه مروی در تهران بوده است.[۱۰] محمدحسین خان مروی، واقف این مدرسه، در وقف‌نامه نام میرزا مسیح مجتهد تهرانی را آورده و وی را متولی مدرسه قرار داده است.[۱۱] میرزا مسیح در ابتدای حضور در تهران، اقامه نماز در مسجد جامع را بر عهده گرفت.[۱۲] او اولین امام جماعت مسجد چهلستون در تهران، که خود بانی این مسجد بود، را بر عهده گرفت.[۱۳] پس از وی، فرزند و نوادگانش که عالمان تاثیرگذاری نیز بودند، به امامت جماعت این مسجد رسیدند که به ترتیب میرزا ابوالحسن تهرانی، میرزا آقابزرگ تهرانی، میرزا عبدالله سعید تهرانی معروف به چهلستونی، شیخ حسن سعید تهرانی و شیخ محمود سعید تهرانی بودند.[۱۴]
قیام بر علیه سفیر روسیه
میرزا مسیح را در تاریخ سیاسی ایران، به جهت جریان قتل الکساندر گِریبایْدوف وزیر مختار روسیه، دارای جایگاه ویژه‌ای دانسته‌اند.[۱۵] گِریبایْدوف، ادیب و دیپلمات روس، برای سفارت روس و همچنین نظارت بر حُسن انجام قرارداد ترکمنچای به ایران آمد.[۱۶] یکی از مفاد قرارداد ترکمنچای، که پس از جنگ دوم ایران و روس، منعقد شده بود، بازگشت مردم شهرهای جدا شده از ایران به روسیه بود.[۱۷]
برخی زنان گرجی و ارمنی که پیشتر به ایران آمده بودند، مسلمان شده و در ایران تشکیل خانواده داده و خواهان بازگشت نبودند.[۱۸] سفیر با بهانه برگشت‌دادن این زنان، آنان را اسیر اعلام کرد[۱۹] و با جداکردن آنها از خانواده‌شان[۲۰] نسبت به بازگرداندن آنان اقدام نمود.[۲۱] این نوع رفتارهای خارج از عرف دیپلماتیک سفیر که در مورد بازگرداندن دو کنیز گرجی مسلمان‌شده، به اوج خود رسیده بود موجب اعتراض مردم و عالمان تهران و در صدر آنان میرزا مسیح مجتهد استرآبادی شد.[۲۲]
مردم در ششم شعبان سال ۱۲۴۴ق در مسجد جامع تجمع کرده و به سمت سفارت روس حرکت کردند.[۲۳] آنان از سفارت روسیه خواستند که زنان مسلمان را آزاد کند ولی سفارت نپذیرفت.[۲۴] میرزا مسیح فتوا داد که نجات‌دادن زنان مسلمان از دست مشرکان مجاز است.[۲۵] در نهایت درگیری در سفارت واقع شد و حدود هشتاد نفر از مردم کشته شدند و در طرف مقابل ۳۸ نفر از اعضای سفارت که سفیر نیز در میان آنان بود نیز کشته شدند.[۲۶] به نوشته سپهر، نویسنده کتاب ناسخ التواریخ، هرچند غرض علما تهدید سفیر روس برای بازگرداندن آن دو زن بود، اما شورش غیرمنتظرهٔ مردم و حمله آنان به سفارتخانه به قتل گریبایدف و اعضای سفارت انجامید.[۲۷]در نهایت بنا به خواست روس‌ها، حکومت ایران، اقدام به تبعید میرزا مسیح نمود[۲۸] و او در صفر سال ۱۲۴۵ق به عتبات، تبعید شد.[۲۹]
زندگی‌نامه
میرزا مسیح مجتهد استرآبادی تهرانی[۳۰] فرزند قاضی سعید استرآبادی[۳۱] در سال ۱۱۹۳ق در استرآباد (گرگان امروزی) متولد شد.[۳۲] پس از دوره‌ای تحصیل در شهر خود برای ادامه تحصیل حوزوی به قم رفت.[۳۳] پس از آن، مدتی در مشهد[۳۴] و سپس به تهران رفت و در آنجا از جمله عالمان تاثیرگذار بود.[۳۵] او پس از هجده سال تبعید در عتبات، به سال ۱۲۶۳ق درگذشت.[۳۶] محمدحسن نجفی نویسنده کتاب جواهر الکلام و تنی چند از عالمان حوزه علمیه نجف بر پیکر او نماز خواندند.[۳۷] بدن او در نجف در یکی از حجره‌های بالاسر در حرم امام علی(ع)، دفن گردید.[۳۸]
پانویس
- ↑ گلی‌زواره، «میرزا مسیح مجتهد؛ مبارزه در دوران دشوار»، ص۴۵.
- ↑ «یادی از مرحوم آیت‌الله میرزا مسیح استرآبادی»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
- ↑ «رجال: سیره صالحان (زندگانی سیاسی میرزا مسیح مجتهد و تأثیر حرکت او در آینده سیاسی ایران)»، ص۲۰۲.
- ↑ آژده، «مدرسه مروی، اساتید و متولیان آن»، ص۶۱.
- ↑ گلی‌زواره، «میرزا مسیح مجتهد؛ مبارزه در دوران دشوار»، ص۴۵.
- ↑ موسسه امام هادی(ع)، اتحاد و انسجام، ۱۳۸۹ش، ص۲۴۷.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، گلشن ابرار، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۳۲۵.
- ↑ طباطبایی، معجم أعلام الشیعة، ۱۳۷۵ش، ص۴۵۴.
- ↑ گلی‌زواره، «میرزا مسیح مجتهد؛ مبارزه در دوران دشوار»، ص۵۱-۵۳.
- ↑ آژده، «مدرسه مروی، اساتید و متولیان آن»، ص۶۱.
- ↑ آژده، «مدرسه مروی، اساتید و متولیان آن»، ص۶۱.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، گلشن ابرار، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۳۲۶.
- ↑ «مسیــح تهــران»، کیهان.
- ↑ «مسیــح تهــران»، کیهان.
- ↑ «یادی از مرحوم آیت‌الله میرزا مسیح استرآبادی»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
- ↑ شیرازی، تاریخ ذوالقرنین، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۷۰۰.
- ↑ منصورنژاد، شیخیان، وحدت مردمی - حضور روحانیت، ۱۳۸۶ش، ص۱۵۱.
- ↑ منصورنژاد، شیخیان، وحدت مردمی - حضور روحانیت، ۱۳۸۶ش، ص۱۵۱.
- ↑ ابراهیم‌زاده، عابدی، پیکار با منکر در سیره ابرار، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۴۳.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، گلشن ابرار، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۳۲۹.
- ↑ ابراهیم‌زاده، عابدی، پیکار با منکر در سیره ابرار، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۴۳.
- ↑ شیرازی، تاریخ ذوالقرنین، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۷۰۲-۷۰۳.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، گلشن ابرار، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۳۲۹.
- ↑ منصورنژاد، شیخیان، وحدت مردمی - حضور روحانیت، ۱۳۸۶ش، ص۱۵۱ -۱۵۲.
- ↑ منصورنژاد، شیخیان، وحدت مردمی - حضور روحانیت، ۱۳۸۶ش، ص۱۵۱ -۱۵۲.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، گلشن ابرار، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۳۳۰.
- ↑ سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۵۳ش، ج۲، ص۲۷-۲۸.
- ↑ ابراهیم‌زاده، عابدی، پیکار با منکر در سیره ابرار، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۴۴.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، گلشن ابرار، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۳۳۰.
- ↑ گلی‌زواره، «میرزا مسیح مجتهد؛ مبارزه در دوران دشوار»، ص۴۵.
- ↑ «رجال: سیره صالحان (زندگانی سیاسی میرزا مسیح مجتهد و تأثیر حرکت او در آینده سیاسی ایران)»، ص۲۰۲.
- ↑ گلی‌زواره، «میرزا مسیح مجتهد؛ مبارزه در دوران دشوار»، ص۴۶.
- ↑ گلی‌زواره، «میرزا مسیح مجتهد؛ مبارزه در دوران دشوار»، ص۴۷.
- ↑ «یادی از مرحوم آیت‌الله میرزا مسیح استرآبادی»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
- ↑ گلی‌زواره، «میرزا مسیح مجتهد؛ مبارزه در دوران دشوار»، ص۴۸.
- ↑ «رجال: سیره صالحان (زندگانی سیاسی میرزا مسیح مجتهد و تأثیر حرکت او در آینده سیاسی ایران)»، ص۲۰۲.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، گلشن ابرار، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۳۳۱.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، گلشن ابرار، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۳۳۱.
منابع
- ابراهیم‌زاده، حسن، عابدی، محمد، پیکار با منکر در سیره ابرار، قم، معروف، ۱۳۷۷ش.
- آژده، مجید، «مدرسه مروی، اساتید و متولیان آن»، اطلاعات حکمت و معرفت، شماره ۱۲، سال چهارم، اسفند ۱۳۸۸ش.
- جمعی از پژوهشگران، گلشن ابرار (خلاصه‌ای از زندگی اسوه‌های علم و عمل از ثقه الاسلام کلینی تا آیه الله خامنه‌ای)، پژوهشکده باقر العلوم، قم، معروف، ۱۳۸۲ش.
- «رجال: سیره صالحان (زندگانی سیاسی میرزا مسیح مجتهد و تأثیر حرکت او در آینده سیاسی ایران)»، یاد، شماره ۲۹ و ۳۰، زمستان ۱۳۷۱ و بهار ۱۳۷۲ش.
- سپهر، محمدتقی بن محمدعلی، ناسخ التواریخ (سلاطین قاجاریه)، مصحح: محمدباقر بهبودی، تهران، اسلامیه، ۱۳۵۳ش.
- شیرازی، فضل‌‌الله بن عبدالنبی، تاریخ ذوالقرنین، محقق: ناصر افشارفر، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰ش،
- طباطبایی، عبد العزيز، معجم أعلام الشیعة، قم، مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث، ۱۳۷۵ش.
- گلی‌زواره، «میرزا مسیح مجتهد؛ مبارزه در دوران دشوار»، مشکو‌ة، شماره ۵۲، پاییز ۱۳۷۵ش.
- «مسیــح تهــران»، کیهان، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۲۰ آبان ۱۴۰۵ش.
- منصورنژاد، محمد، شیخیان، علی، وحدت مردمی - حضور روحانیت، قم، زمزم هدایت، ۱۳۸۶ش
- موسسه امام هادی(ع)، اتحاد و انسجام، قم، پيام امام هادی(عليه السلام)، ۱۳۸۹ش.
- «یادی از مرحوم آیت‌الله میرزا مسیح استرآبادی»، مرکز بررسی اسناد تاریخی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ بهمن ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۲۰ آبان ۱۴۰۵ش.