دفاع پیشگیرانه
دفاع پیشگیرانه حمله به دشمن با هدف رفع یک تهدید بلندمدت و احتمالی است. در مقابل، دفاع پیشدستانه به مقابله با حملهای اشاره دارد که وقوع آن در آینده نزدیک پیشبینی میشود. اگرچه بیشتر فقیهان شیعه بهطور مستقل به مسئله دفاع پیشگیرانه نپرداختهاند، ولی محمد سند بحرانی و ابوالقاسم علیدوست آن را مشروع میدانند.
در سطح بینالمللی، سازمان ملل و بیشتر دولتها با این نوع حملات مخالفت کرده و پذیرش آن را موجب گسترش ناامنی در جهان قلمداد کردهاند. دلیل مخالفت بخشی از جامعه حقوقی با اعتباربخشی این نوع دفاع را سوءاستفاده آمریکا و اسرائیل از آن معرفی کردهاند. آمریکا بهویژه پس از رویدادهای ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱م موضوع دفاع پیشگیرانه را در ادبیات حقوقی خود برجسته ساخت و در توجیه برخی جنگها از آن بهره برد.
از حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳م، جنگ دوازدهروزه و مقابله ایران با داعش در عراق و سوریه بهعنوان نمونههایی از دفاع پیشگیرانه یاد شده است. در مورد دفاع پیشدستانه نیز به حمله اسرائیل به تأسیسات هستهای عراق در ۱۹۸۱م و عملیات نظامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی علیه گروه پژاک در ۱۳۹۰ش اشاره میشود. کتاب «دفاع پیشگیرانه در برابر حملات مسلحانه» اثر سیدعلی قادری در سال ۱۴۰۳ش منتشر شد.
اهمیت و پیشینه
دفاع پیشگیرانه حمله به دشمن در برابر تهدید و خطر احتمالی او در آینده است. تبیین مبانی و مشروعیت اقدامات نظامی پیشگیرانه و پیشدستانه با هدف حفظ جان مسلمانان و کیان اسلام را امری حیاتی قلمداد کردهاند.[۱] درباره پذیرش یا رد دفاع پیشگیرانه در حقوق بینالملل دو دیدگاه اصلیِ موافق و مخالف وجود دارد؛ گروه موافق، با توجه به شرایط جنگهای جدید و وجود تسلیحات مدرن مانند موشکها و سلاحهای هستهای، خطر قریبالوقوع را از شرایط تحقق دفاع مشروع میدانند. در مقابل گروه مخالف بر این باورند که صرف احتمال چنین خطری نمیتواند موجب ایجاد حق دفاع پیشگیرانه شود و بیشتر دولتها و سازمان ملل نیز همچنان تنها بر الزامات دفاع مشروع پایبندند.[۲] آنان چنین حملاتی را باعث گسترش ناامنی در جهان میدانند.[۳] البته بعضی نویسندگان دلیل مخالفت بخشی از جامعه حقوقی با اعتباربخشی این نوع دفاع را در سوءاستفاده آمریکا و اسرائیل از آن میدانند.[۴] همچنین گفته شده دفاع پیشدستانه در حوزه امنیت ملی مصداق قصاص پیش از جنایت قرار نمیگیرد، زیرا هدف، دفع تجاوز سازمانیافته و پیشگیری از وقوع آن است، نه مجازات پیش از وقوع.[۵]
در حوزه حقوق فردی هم برخی حقوقدانان دفاع پیشگیرانه را به دو دسته تهاجمی و تدافعی تقسیم میکنند. آنها معتقدند که تنها دفاع پیشگیرانه تدافعی با رعایت شرایط مندرج در ماده ۵۰۸ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ش و تبصره اول آن مشروعیت دارد. از جمله تدابیر این نوع دفاع میتوان به نصب اشیای تیز و برنده مانند شیشه و سیم خاردار بر روی دیوار، حفر چاه و استفاده از سگ نگهبان اشاره کرد.[۶]
پیشینه
دفاع پیشگیرانه و پیشدستانه از اصطلاحات رواجیافته اواخر قرن بیستم میلادی در زمینه سیاست و حقوق بینالملل است. سازمان ملل متحد این مفاهیم را به عنوان مبنایی مستقل برای توسل مشروع به زور به رسمیت نشناخت، ولی برخی دولتها از این تعبیرها برای توجیه اقدامات نظامی خود بهره بردهاند. دولت آمریکا را اصلیترین مدافع نظریه جنگ یا دفاع پیشگیرانه دانستهاند. این موضوعات در این کشور و بهویژه پس از رویدادهای ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱م در اسناد امنیت ملی و استدلالهای رسمی درباره توجیه عملیات نظامی مطرح شدند.[۷]
تعریف
دفاع پیشگیرانه به معنای حمله و اقدام نظامی با ترس از حملهٔ دشمن و پیش از تحقق تجاوز او است.[۸] دفاع پیشدستانه نیز به حمله به دشمن با وجود شواهد کافی بر حملهٔ دشمن در آینده نزدیک تعریف شده است.[۹] تفاوت این دو اصطلاح را به فوریبودن دفاع پیشدستانه و وجود فاصله زمانی در دفاع پیشگیرانه تا وقوع حادثه یا جرم در آینده قلمداد کردهاند.[۱۰] برخی تعبیر دفاع بازدارنده یا پیشنگرانه را به آغاز جنگ با هدف دفع تهاجم قریبالوقوع طرف متخاصم تعریف کردهاند. این اصطلاح را شامل هر دو نوع دفاع پیشگیرانه و دفاع پیشدستانه شمردهاند که در نوع اول حمله دشمن فوری است و در دومی تهدید کمتری وجود دارد.[۱۱]
گفته شده دفاع پیشگیرانه تنها به حمله نظامی قریبالوقوع محدود نیست و در برابر تهدیدات فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و فضای سایبری نیز قابل تحقق است.[۱۲]
تفاوت با دفاع مشروع
دفاع مشروع به معنای بازداشتن مهاجم از تجاوز در حالِ وقوع به جان، ناموس و مال خود یا دیگری با هر وسیلهای است که دفع تهاجم با آن ممکن باشد.[۱۳] اما تهدید و احتمال تجاوز دشمن در دفاع پیشگیرانه و دفاع پیشدستانه مربوط به آینده است.[۱۴]
آیتالله خامنهای، دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران:
«امتیاز شهدای شما (شهدای مدافعان حرم) این است که با دشمنی مبارزه کردند که اگر مبارزه نمیکردند دشمن میآمد داخل کشور و اینجا باید با او مبارزه میشد. آن دشمنی که در فلان استان عراق یا فلان استان سوریه جلویش گرفته شد، اگر جلویش گرفته نمیشد، ما باید با او در کرمانشاه و در همدان و بقیّهٔ استانها میجنگیدیم و جلوی او را میگرفتیم. »[۱۵]
مشروعیت
فقیهان بهطور مستقیم و روشن به مسئله دفاع پیشگیرانه نپرداختهاند.[۱۶] گفته شده در فقه امامیه دفاع پیشگیرانه تهاجمی مجاز نیست و در گونه تدافعی آن هم بهطور خاص و صریح اجازه داده نشده است.[۱۷] اما در باور برخی از پژوهشگران فقه میتوان از عبارات و فتاوای شماری از فقیهان شیعه مشروعیت دفاع پیشدستانه و پیشگیرانه را برداشت کرد. گروهی از فقیهان تحقق عنوان دفاع مشروع را منحصر به وقوع تجاوز قطعی دشمن ندانستهاند و در مواردی که خوف و بیم معقول از تهاجم وجود داشته باشد نیز جواز دفاع را پذیرفتهاند، برداشتی که از نظر این پژوهشگران میتواند ناظر بر مصادیق دفاع پیشدستانه یا پیشگیرانه باشد. در مقابل عبارت بیشتر فقیهان که دفاع را منحصر در صورت تجاوز دشمن دانستهاند دفاع پیشگیرانه را برنمیتابد.[۱۸]
محمد سند فقیه شیعی با استناد به آیات ۵۸[۱۹] و ۶۰ سوره انفال،[۲۰] اقدامات مبتنی بر دفاع پیشگیرانه را معتبر میداند. ابوالقاسم علیدوست این نوع دفاع در برابر تهدید نظامی را مشروع میشمارد.[۲۱] در باور برخی نیز ماهیت مرزبانی از سنخ دفاع بازدارنده و پیشگیرانه است.[۲۲] علیاکبر سیفی مازندرانی با استناد به سخنی از امام علی(ع) در خطبه جهاد ضربه و دفاع پیشدستانه را وظیفه شرعی برشمرده است. در سخن امام آمده است که هرگز قومی در قلب سرزمین خود مورد هجوم قرار نگرفت، مگر آنکه به ذلت افتاد.[۲۳]
بعضی فقیهان اهل سنت بنابر گزارشی این نوع دفاع را از مصادیق دفاع مشروع دانسته و در اعتبار شرعی آن به عملکرد پیامبر(ص) در غزوه بنیمصطلق اشاره نمودهاند.[۲۴]
نمونههای دفاع پیشگیرانه و پیشدستانه
بخشی از موارد عینی و ادعایی دفاع پیشگیرانه به شرح زیر است:
- برخی محققان جنگهای بدر، احد و خیبر را از مصادیق دفاع پیشگیرانه در برابر تهدیدات واقعی دانستهاند. در این دیدگاه جهاد ابتدایی به فعالیت تبلیغی و فرهنگی اختصاص یافته و مصادیق جهاد مسلمانان تنها جنبه دفاعی داشته است.[۲۵]
- اسرائیل جنگ دوازدهروزه را حملهای پیشگیرانه[۲۶] برای جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای برشمرد.[۲۷]
- حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳م با اهدافی چون یافتن و نابودی سلاحهای کشتار جمعی به پشتوانه نظریه جنگ پیشگیرانه رخ داد که ناسازگار با حقوق بینالملل توصیف شد.[۲۸]
- حضور نیروهای نظامی ایران در عراق و سوریه و مقابله با داعش از نظر آیتالله خامنهای دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران و فرماندهان، از موارد دفاع پیشگیرانه بود.[۲۹]
حمله اسرائیل به مصر در سال ۱۹۵۶م، حمله اسرائیل به تأسیسات هستهای عراق در ۱۹۸۱م در عملیات اپرا، آغاز جنگ عراق با ایران و عملیات نظامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی علیه گروه پژاک در ۱۳۹۰ش هم بهعنوان نمونههای ادعایی دفاع پیشدستانه یاد شدهاند.[۳۰]
تکنگاری
کتاب «دفاع پیشگیرانه در برابر حملات مسلحانه» بر اساس فقه شیعه با رویکرد ورود ایران به خاک عراق اثر سیدعلی قادری در سال ۱۴۰۳ش توسط اداره حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس استان قم انتشار یافت.
پانویس
- ↑ رفیعی علوی، «دفاع پیشدستانه در فقه امامیه و حقوق بینالملل»، پایگاه خبری مفتاح انسانی اسلامی.
- ↑ رضایی و نذیری، «دفاع مشروع و جایگاه دفاع پیشگیرانه در حقوق بینالملل کیفری»، ص۱۸۸.
- ↑ «مفهوم جنگ پیشدستانه»، سایت روزنامه اعتماد.
- ↑ حقیقتپور، «دفاع مشروع بازدارنده از منظر حقوق بینالملل اسلامی»، ص۵۳.
- ↑ مصباح الهدی، «مبانی فقهی دفاع پیشدستانه در برابر رژیم صهیونیستی»، سایت شبکه اجتهاد.
- ↑ شاکری و سلمان پور، «دفاع پیشگیرانه در حقوق ایران»، ص۱۱۹، ۱۲۶ و ۱۳۲.
- ↑ آقاباقری، دفاع پیشدستانه، ۱۳۹۳ش، ص۳۳ ـ ۳۶.
- ↑ برجی، پژوهشی فقهی و حقوقی درباره ترور و دفاع مشروع، ۱۳۸۶ش، ص۶۵.
- ↑ آقاباقری، دفاع پیشدستانه، ۱۳۹۳ش، ص۲۹.
- ↑ آقاباقری، دفاع پیشدستانه، ۱۳۹۳ش، ص۳۲.
- ↑ حقیقتپور، «دفاع مشروع بازدارنده از منظر حقوق بینالملل اسلامی»، ص۳۹.
- ↑ بختیاری و دیگران، «تعمیم مبانی فقهی دفاع پیشگیرانه در مقابل تهدیدات فضای سایبری»، ص۸۲۱ و ۸۲۴.
- ↑ خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۴۶۳.
- ↑ برجی، پژوهشی فقهی و حقوقی درباره ترور و دفاع مشروع، ۱۳۸۶ش، ص۶۵؛آقاباقری، دفاع پیشدستانه، ۱۳۹۳ش، ص۲۹.
- ↑ خامنهای، «گزیدهای از بیانات در دیدارهای خانوادههای شهدای مدافع حرم»، دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ برجی، پژوهشی فقهی و حقوقی درباره ترور و دفاع مشروع، ۱۳۸۶ش، ص۶۵؛ آقاباقری، دفاع پیشدستانه، ۱۳۹۳ش، ص۵۵.
- ↑ شاکری و سلمان پور، «دفاع پیشگیرانه در حقوق ایران»، ص۱۳۲.
- ↑ برجی، پژوهشی فقهی و حقوقی درباره ترور و دفاع مشروع، ۱۳۸۶ش، ص۶۵؛ آقاباقری، دفاع پیشدستانه، ۱۳۹۳ش، ص۵۵.
- ↑ سند، التوحید فی المشهد الحسینی، ۱۴۳۶ق، ج۱، ص۱۴۴.
- ↑ سند، الحاكمية بين النص و الديمقراطية، ۱۴۳۳ق، ج۱، ص۲۷۴.
- ↑ «جمهوری اسلامی از حق دفاع پیشگیرانه استفاده کرد»، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
- ↑ صفدری، «کتاب الجهاد؛ فقه جنگ نرم؛ مرابطه»، سایت مدرسه فقاهت.
- ↑ «دفاع پیشدستانه در برابر دشمن وظیفه شرعی است»، خبرگزاری حوزه.
- ↑ بختیاری و دیگران، «تعمیم مبانی فقهی دفاع پیشگیرانه در مقابل تهدیدات فضای سایبری»، ص۸۲۰.
- ↑ «فقه شیعه دفاع پیشدستانه را مجاز میداند»، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
- ↑ «These are the 28 victims killed in Iranian missile attacks during the 12-day conflict»، The Times of Israel
- ↑ «دلیل واقعی حمله اسرائیل به ایران/نتانیاهو سالها برای حمله برنامهریزی کرده بود»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ مرادپیری و دیگران، «اهداف آمریکا در جنگ با عراق (۲۰۰۳م) با تطبیق در دو مقطع زمانی قبل و بعد از آن»، ص۳۲۰.
- ↑ خامنهای، «گزیدهای از بیانات در دیدارهای خانوادههای شهدای مدافع حرم»، دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای؛ احمدیان، «فلسفه حضور ایران در سوریه؛ از نبرد علیه فتنه داعش تا حفظ امنیت مردم»، دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ آقاباقری، دفاع پیشدستانه، ۱۳۹۳ش، ص۳۳ و ۳۴.
منابع
- آقاباقری، محمدجواد، دفاع پیشدستانه، تهران، دانشگاه امام صادق(ص)، چاپ دوم، ۱۳۹۳ش.
- احمدیان، علی اکبر، «فلسفه حضور ایران در سوریه؛ از نبرد علیه فتنه داعش تا حفظ امنیت مردم»، دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ انتشار: ۲ دی ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- بختیاری، نوبخت، امیدی، امیر و پرویز نریمانی، «تعمیم مبانی فقهی دفاع پیشگیرانه در مقابل تهدیدات فضای سایبری»، انتشار در: کنفرانس ملی پدافند غیرعامل در قلمرو فضای سایبر، ۱۳۹۵ش.
- برجی، یعقوبعلی، پژوهشی فقهی و حقوقی درباره ترور و دفاع مشروع، قم، زمزم هدایت، ۱۳۸۶ش.
- حقیقتپور، حسین، «دفاع مشروع بازدارنده از منظر حقوق بینالملل اسلامی»، در مجله: فقه و اصول، شماره ۱۲۰، بهار ۱۳۹۹ش.
- «جمهوری اسلامی از حق دفاع پیشگیرانه استفاده کرد»، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تاریخ انتشار: ۱۷ مهر ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- * خامنهای، سید علی، «گزیدهای از بیانات در دیدارهای خانوادههای شهدای مدافع حرم»، دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ انتشار: ۲۲ اسفند ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید: ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- خمینی، سید روحالله، تحریر الوسیلة، تهران، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى(ره)، ۱۳۹۲ش.
- «دفاع پیشدستانه در برابر دشمن وظیفه شرعی است»، خبرگزاری حوزه، تاریخ انتشار: ۳۱ شهریور ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۲۰ خرداد ۱۴۰۵ش.
- «دلیل واقعی حمله اسرائیل به ایران/نتانیاهو سالها برای حمله برنامهریزی کرده بود»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ انتشار: ۲۶ خرداد ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- رضایی، ذاکرحسین، و امان الله نذیری، «دفاع مشروع و جایگاه دفاع پیشگیرانه در حقوق بینالملل کیفری»، در فصلنامه روانشناسی، علوم اجتماعی و علوم تربیتی، دوره۷، شماره۱، بهار ۱۴۰۲ش.
- رفیعی علوی، سید احسان، «دفاع پیشدستانه در فقه امامیه و حقوق بینالملل»، پایگاه خبری مفتاح انسانی اسلامی، تاریخ انتشار: ۲۳ اسفند ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۱۹ خرداد ۱۴۰۵ش.
- سند، محمد، التوحید فی المشهد الحسینی و انعكاسه على خارطة مسئوليات العصر الراهن، کربلا، العتبة الحسینیه، چاپ دوم، ۱۴۳۶ق.
- سند، محمد، الحاكمية بين النص و الديمقراطية، بیروت، الأمیره، ۱۴۳۳ق.
- شاکری، ابوالحسن و عباس سلمان پور، «دفاع پیشگیرانه در حقوق ایران»، در پژوهشنامه: حقوق کیفری، شماره ۱۶، پاییز و زمستان ۱۳۹۶ش.
- صفدری، حسین،«کتاب الجهاد؛ فقه جنگ نرم ؛ مرابطه»، سایت مدرسه فقاهت، تاریخ انتشار: ۲۱ آذز ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- «فقه شیعه دفاع پیشدستانه را مجاز میداند»، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تاریخ انتشار: ۶ آبان ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- مرادپیری، هادی و دیگران، «اهداف آمریکا در جنگ با عراق (۲۰۰۳م) با تطبیق در دو مقطع زمانی قبل و بعد از آن»، در فصلنامه مطالعات دفاعی استراتژیک، شماره ۸۵، پاییز ۱۴۰۰ش.
- مصباح الهدی، هادی، «مبانی فقهی دفاع پیشدستانه در برابر رژیم صهیونیستی»، سایت شبکه اجتهاد، تاریخ انتشار: ۱۱ تیر ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- «مفهوم جنگ پیشدستانه»، سایت روزنامه اعتماد، تاریخ انتشار: ۲۲ فروردین ۱۳۹۲ض، تاریخ بازدید: ۲۴ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- «These are the 28 victims killed in Iranian missile attacks during the 12-day conflict» .Published: 30 June 2025 ،The Times of Israel، Accessed: 17 May 2026.