پرش به محتوا

حدیث علامات مؤمن

از ویکی شیعه
پنج علامت مومن
اطلاعات روایت
صادره ازامام حسن عسکری(ع)
اعتبار سندمرسل
منابع شیعهکتاب المزار شیخ مفید
مؤید روایی 
احادیث مشهور
حدیث سلسلةالذهب • حدیث ثقلین • حدیث کساء • مقبوله عمر بن حنظلة • حدیث قرب نوافل • حدیث معراج • حدیث ولایت • حدیث وصایت • حدیث جنود عقل و جهل • حدیث شجره


حدیث عَلَامَاتُ الْمُؤْمِن‏ روایتی است از امام حسن عسکری(ع) که پنج ویژگی را از نشانه‌های مؤمن برشمرده است: پنجاه و یک رکعت نماز، زیارت اربعین امام حسین(ع)، انگشتر در دست راست، پیشانی بر خاک نهادن در سجده و بلند گفتن «بسم الله الرحمن الرحیم». این روایت را عالمان شیعه از جمله شیخ مفید و شیخ طوسی (با اندکی تفاوت) نقل کرده‌اند. در منابع روایی، احادیث دیگری نیز از امامان شیعه درباره نشانه‌های مؤمن نقل شده است.

مقصود از مؤمن در این روایت، مومنِ دوستدار و ولایت‌پذیر اهل‌بیت(ع) دانسته‌اند. برخی پژوهشگران معتقدند این پنج ویژگی، بیش از آنکه توصیه‌هایی اخلاقی برای تقویت ایمان باشند، نشانه‌های ظاهری و نمادین برای تمایز شیعیان از دیگر مسلمانان است. درباره معنای هر یک از این نشانه‌ها، به‌ویژه در بلند گفتن بسم‌الله، دیدگاه‌ها و تفسیرهایی مطرح شده است.

معرفی و سند

حدیث علامات المومن روایت مشهوری است[۱] از امام حسن عسکری(ع) که نشانه‌های مومن را در پنج عمل دانسته است؛ براساس این روایت، پنجاه و یک رکعت نماز، زیارت اربعین، انگشتر در دست راست، پیشانی بر خاک نهادن در سجده و بسم الله الرحمن الرحیم را بلند گفتن از نشانه‌های مومن است.[۲] این روایت را شیخ مفید[۳] عالم شیعه در قرن چهارم هجری و عالمانی دیگر[۴] نقل کرده‌اند. شیخ طوسی، عالم شیعه در قرن پنجم هجری نیز این روایت را با اندکی تفاوت در کتاب تهذیب نقل کرده است.[۵] سند این روایت را مرسل دانسته‌اند[۶] و به همین جهت برخی این روایت را ضعیف توصیف کرده‌اند.[۷]

مومن در این روایت را مومنی دانسته‌اند که دوست‌دار و ولایت‌پذیر نسبت به اهل‌بیت(ع) باشد.[۸] برخی معتقدند امام حسن عسکری(ع) در این روایت، در مقام برشمردن توصیه اخلاقی یا دستورالعملی برای تقویت ایمان قلبی نیست، بلکه درصدد بیان تفاوت‌های نمادین و ظاهری است که بین شیعه و مخالفان شیعه وجود دارد.[۹] امام در این روایت، علامت‌هایی که شیعیان را از اهل‌سنت متمایز می‌کند، بیان داشته است.[۱۰]

آیات و روایات دیگر در علامات مومن

در روایت دیگری، امام سجاد(ع) پنج نشانه را برای مومن ذکر کرده است؛ ورع در خلوت، صدقه‌دادن در تنگدستی، صبر هنگام مصیبت، بردباری به هنگام خشم، راستگویی به هنگام ترس.[۱۱] در روایت دیگری، امام صادق(ع)، سه نشانه[۱۲] و در روایت دیگری چهار نشانه[۱۳] و در برخی نشانه‌های دیگر برای مومن آمده است.[۱۴] همچنین برخی آیات مانند آیه ۱۵ سوره حجرات بیان نشانه‌های مومن است.[۱۵] محققان معتقدند این آیات و روایات، هر یک به بخش یا بخش‌هایی از ویژگی‌ها توجه داشته و هر کدام از زاویه و دغدغه‌ای که در آن زمان و مکان اهمیت داشته، به موضوع پرداخته‌اند.[۱۶]

معنا

پیرامون علامات پنج‌گانه مومن در روایت امام عسکری(ع) توضیحاتی داده شده است.

پنجاه و یک رکعت نماز

پنجاه و یک رکعت نماز را در اشاره به مجموع نمازهای واجب و مستحب در شبانه‌روز دانسته‌اند.[۱۷] از این تعداد، هفده رکعت نماز واجب و سی و چهار رکعت، نافله یومیه است.[۱۸] این تعداد رکعت نماز اختصاص به شیعه دارد و اهل‌سنت با اینکه در رکعات واجب به مانند شیعه هستند، اما در تعداد رکعات نماز مستحبی متفاوت می‌باشند.[۱۹] البته این نشانه در کتاب تهذیب، پنجاه رکعت نماز نقل شده است.[۲۰]

زیارت اربعین

مقصود از زیارت اربعین، زیارت اربعین برای امام حسین(ع) است[۲۱] که در روز ۲۰ صفر خوانده می‌شود.[۲۲] برخی اشکال کرده‌اند که اگر ماه محرم در زمان شهادت امام حسین(ع) سی روزه باشد، ۲۰ صفر، چهل و یکمین روز از شهادت امام حسین(ع) است. سید بن طاووس این موضوع را چنین پاسخ داده که ماه محرم آن سال ۳۰ روزه نبوده و یا اینکه روز شهادت امام حسین(ع)، به‌جهت اینکه در اواخر روز بوده، محاسبه نشده است.[۲۳]

انگشتر در دست راست

انگشتر در دست راست گذاشتن یک فعل مستحب دانسته شده[۲۴] که سنت پیامبر اسلام نیز بوده است.[۲۵] روایت علامات المومن از امام حسن عسکری به عنوان یکی از ادله بر این استحباب ذکر شده است.[۲۶]

پیشانی بر خاک نهادن در سجده

مقصود از «تَعْفِیرُ الْجَبِین‏» را در خاک قراردادن پیشانی معنا کرده‌اند[۲۷] و مورد آن در این روایت را در سجده شکر دانسته‌اند.[۲۸] گفته شده این امر در میان اهل‌سنت وجود ندارد.[۲۹] برخی این احتمال را مطرح کرده‌اند که مقصود روایت، استحباب خاک‌مال کردن پیشانی پس از نماز در سجده شکر است.[۳۰]

«بسم الله الرحمن الرحیم» را بلند گفتن

مقصود از بلند گفتن بسم الله الرحمن الرحیم را در نماز دانسته‌اند.[۳۱] برخی احتمال داده‌اند که این امر در غیر نماز نیز مستحب است.[۳۲] حکمت این بلند گفتن را در این خوانده‌اند که بلند خواندن حق و اعلانی برای واقع است.[۳۳] سفارش به بلند گفتن بسم الله در این روایت را در مطلق نماز دانسته‌اند؛ هم نمازهایی که حمد در آن‌ها بلند خوانده شود و هم نمازهایی که آهسته خوانده شود. این روایت یکی از ادله بر بلند خواندن بسم‌الله در نماز اخفاتی نیز ذکر شده است.[۳۴] برخی استدلال به این روایت بر بلند خواندن بسم الله در نمازهای اخفاتی را رد کرده و بر ان اشکالاتی را مطرح کرده‌اند.[۳۵]

پانویس

  1. ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۰، ص۲۴۲.
  2. ↑ شیخ مفید، کتاب المزار، ۱۴۱۳ق، ص۵۳.
  3. ↑ شیخ مفید، کتاب المزار، ۱۴۱۳ق، ص۵۳.
  4. ↑ فتال نیشابوری، روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۱۹۵؛ ابن‌مشهدی، المزار الکبیر، ۱۴۱۹ق، ص۳۵۲.
  5. ↑ شیخ طوسی، تهذیب الأحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۵۲.
  6. ↑ مجلسی، ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار، ۱۴۰۶ق، ج۹، ص۱۲۵.
  7. ↑ ایروانی، دروس تمهیدیة فی الفقه الاستدلالی علی المذهب الجعفری، ۱۴۲۷ق، ج۱، ص۲۳۰.
  8. ↑ الشیخ أحمد کاظم، «علامات المؤمن»، ص۸۷.
  9. ↑ محمد حسینی، «سه پرسش درباره روایت علامات المومن و زیارت اربعین» سیویلیکا.
  10. ↑ محمد حسینی، «سه پرسش درباره روایت علامات المومن و زیارت اربعین» سیویلیکا.
  11. ↑ شیخ صدوق، الخصال، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۲۶۹.
  12. ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۲۶.
  13. ↑ شیخ صدوق، صفات الشیعة، ۱۳۶۲ش، ص۳۰.
  14. ↑ برای اطلاعات بیشتر ر.ک: «کلامکم نور: علامات المؤمن».
  15. ↑ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۹، ص۲۸۴- ۲۸۵.
  16. ↑ «در برخی آیات قرآن و نیز در روایات مختلف، نشانه‌های گوناگونی برای مؤمنان ذکر شده است»، اسلام کوئست.
  17. ↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان و روح الجنان، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۲۰۹؛ جرجانی، جلاء الأذهان و جلاء الأحزان، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۶۶.
  18. ↑ آشتیانی، طرائف الحکم یا اندرزهای ممتاز، ۱۳۹۰ش، ج۳، ص۵۹۴.
  19. ↑ بیضون، موسوعة کربلا، ۲۰۰۶م، ج۲، ص۵۶۱.
  20. ↑ شیخ طوسی، تهذیب الأحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۵۲.
  21. ↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان و روح الجنان، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۲۰۹.
  22. ↑ مجلسی، ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار، ۱۴۰۶ق، ج۹، ص۱۲۵.
  23. ↑ ابن طاووس، إقبال الأعمال، ۱۳۶۷ش، ج۲، ص۵۸۹.
  24. ↑ شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۸۱
  25. ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۶۸.
  26. ↑ شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۸۱؛ بروجردی، منابع فقه شیعه، ۱۳۸۶ش، ج۲۱، ص۹۰۸.
  27. ↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان و روح الجنان، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۲۱۰.
  28. ↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان و روح الجنان، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۲۱۰.
  29. ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۰، ص۲۴۲.
  30. ↑ بیضون، موسوعة کربلا، ۲۰۰۶م، ج۲، ص۵۶۲.
  31. ↑ موسوی سبزواری، مواهب الرحمن فی تفسیر القرآن، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۱.
  32. ↑ یوسفی غروی، آیات الانوار فی فضایل النبی و آله الاطهار، ۱۳۷۲ش، ص۱۸.
  33. ↑ موسوی سبزواری، مواهب الرحمن فی تفسیر القرآن، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۱.
  34. ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۹، ص۳۸۵
  35. ↑ ایروانی، دروس تمهیدیة فی الفقه الاستدلالی علی المذهب الجعفری، ۱۴۲۷ق، ج۱، ص۲۳۰.

منابع

  • ابن‌طاووس، علی بن موسی، اقبال الاعمال، گردآورنده: محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ دوم، ۱۳۶۷ش.
  • ابن‌مشهدی، محمد بن جعفر، المزار الکبیر، محقق و مصحح: جواد قیومی اصفهانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
  • ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن، تحقیق: محمدجعفر یاحقی، محمدمهدی ناصح، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۴۰۸ق.
  • ایروانی، باقر، دروس تمهیدیة فی الفقه الاستدلالی علی المذهب الجعفری، قم، مؤسسة الفقه، ۱۴۲۷ق.
  • آشتیانی، احمد، طرائف الحکم یا اندرزهای ممتاز، مصحح: محسن آشتیانی، قم، کنگره علامه آشتیانی، ۱۳۹۰ش.
  • بروجردی، حسین، منابع فقه شیعه، مترجم: احمد اسماعیل تبار، مهدی حسینیان قمی، احمدرضا حسینی، گردآورنده: اسماعیل معزی ملایری، تهران، فرهنگ سبز، ۱۳۸۶ش.
  • بیضون، لبیب، موسوعة کربلا: عرض شامل لأحداث نهضة الإمام الحسین علیه السلام و معرکة کربلاء ...، بیروت، مؤسسة الأعلی، ۲۰۰۶م.
  • جرجانی، ابوالمحاسن حسین بن حسن، جلاء الأذهان و جلاء الأحزان، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول، ۱۳۷۷ش.
  • «در برخی آیات قرآن و نیز در روایات مختلف، نشانه‌های گوناگونی برای مؤمنان ذکر شده است»، اسلام کوئست، تاریخ بازدید: ۲۳ آبان ۱۴۰۵ش.
  • رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش.
  • الشیخ أحمد کاظم، «علامات المؤمن»، الصدی، محرم، ... جمادی الآخرة، عدد ۱۹، ۱۴۴۵ق.
  • شیخ حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل‌البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
  • شیخ صدوق، الخصال، محقق و مصحح: علی‌اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۶۲ش.
  • شیخ صدوق، صفات الشیعة، تهران، أعلمی، چاپ اول، ۱۳۶۲ش.
  • شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، محقق، حسن موسوی خرسان، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
  • شیخ مفید، محمّد بن محمد بن نعمان، کتاب المزار، محقق و مصحح: سید محمدباقر ابطحی، قم، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
  • فتال نیشابوری، محمد بن احمد، روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، انتشارات رضی، قم، چاپ اول، 1375ش.
  • «کلامکم نور: علامات المؤمن»، بقیةالله، ذوالقعدة، عدد۳۲، ۱۴۱۴ق.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: علی‌اکبر غفاری، محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
  • مجلسی، محمد باقر، ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار، محقق و مصحح: رمهدی جائی، قم، کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
  • محمد حسینی، «سه پرسش درباره روایت علامات المومن و زیارت اربعین» سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: تیر ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۲۳ آبان ۱۴۰۵ش.
  • موسوی سبزواری، سید عبدالاعلی، مواهب الرحمان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسه اهل‌بیت(ع)، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
  • نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، محقق و مصحح: عباس قوچانی، علی آخوندی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.
  • یوسفی غروی، محمود، آیات الانوار فی فضائل النبی و آله الاطهار، قم، دار النشر اسلام، ۱۳۷۲ش.