محمدحسین تونی

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از محمد حسین فاضل تونی)
پرش به: ناوبری، جستجو
محمد حسین تونی
محمد حسین فاضل تونی.jpg
اطلاعات فردی
لقب: فاضل تونی
تاریخ تولد: ۱۲۹۸ق
تاریخ وفات: ۱۳ بهمن۱۳۳۹ش
محل دفن: قبرستان شیخان
شهر وفات: تهران
استادان: ادیب نیشابوری، جهانگیرخان قشقایی، آخوند فشارکی و آقا میرزا هاشم اشکوری
شاگردان: حسن زاده آملی و جوادی آملی
تألیفات: تعلیقه بر شرح فصوص الحکم منتخب قرآن و نهج البلاغه منتخب کلیله و دمنه عربی و وفیات الاعیان جزوه‌هایی در منطق، صرف و نحو و...

محمدحسین تونی، (۱۲۹۸ق-۱۳۳۹ش) معروف به فاضل تونی، مجتهد، ادیب و مدرّس حکمت و عرفان. وی در شهرهای تون، مشهد، اصفهان و تهران به تحصیل پرداخت و در درس ادیب نیشابوری، جهانگیرخان قشقایی، آخوند فشارکی و آقا میرزا هاشم اشکوری حاضر می‌شد. او آثاری در کلام، فلسفه، حکمت و عرفان در قالب کتاب‌هایی همچون حکمت قدیم و الهیات به یادگار گذاشت. شهرت او بیشتر در علوم معقول است. از شاگردان وی می‌توان به حسن زاده آملی و جوادی آملی اشاره کرد. وی در مقبره ای درقبرستان شیخان قم مدفون است.

تولد

در سال ۱۲۹۸ق در تون از توابع شهرستان فردوس در خراسان جنوبی، متولد شد. پدرش، ملاعبدالعظیم، واعظ بود و فرزندش را پیش از رسیدن به سن تعلم، به مکتب سپرد.[۱]

تحصیل

تحصیل در زادگاه

تونی پس از فرا گرفتن خواندن و نوشتن در مدتی کوتاه، به تحصیل مقدمات ادبیات عربی پرداخت و تمامی قرآن کریم را نیز حفظ کرد. در ابتدای تحصیلش، پدرش درگذشت. تونی در زادگاه خود، شرح سیوطی بر الفیه ابن مالک (البهجة المرضیة) را نزد ملا محمد باقر تونی، و مغنی را نزد آقا میرزاحسین خواند و مقداری از مطوّل را نیز فرا گرفت.

تحصیل در مشهد

در هفده سالگی برای ادامه تحصیل به مشهد رفت. استادان وی در آنجا عبارت بودند از: ادیب نیشابوری در درس مطوّل، که لقب «فاضل” را او به محمدحسین داد؛ آقامیرزا عبدالرحمان مدرّس شیرازی در تدریس قسمتی از مطوّل و خلاصه الحساب شیخ بهائی و هیئت و نجوم و تحریر اقلیدس؛ حجة الاسلام بجنوردی در فقه و اصول و شیخ اسماعیل قائنی در درس معالم.[۲]

تحصیل در اصفهان

پس از شش سال، او با شیخ محمد که بعدها در اصفهان به شیخ محمد حکیم معروف شد به اصفهان رفت تا فلسفه بیاموزد و دانستنی‌های خود را در فقه و اصول تکمیل کند.[۳] در آن هنگام، اصفهان مهد دانش و ملقب به دارالعلم بود و تدریس علوم دینی و فلسفی در آنجا رونق داشت.[۴] فاضل تونی و شیخ محمد، در اصفهان اتاق کوچکی گرفتند و با تنگدستی، اما با شور و حرارت به تحصیل پرداختند.[۵]

فاضل تونی از اولین روزهای اقامت در اصفهان، در درس منظومه جهانگیرخان قشقایی حاضر شد و پس از شش سال آن را تمام کرد. جهانگیرخان دوره منظومه حکیم سبزواری را در شش سال تدریس می‌کرد و بیشتر قسمت‌های مطالب شفا و اشارات و حکمة الاشراق و اسفار را در ضمن آن بیان می‌کرد.[۶] تونی هم زمان با تحصیل منظومه، از سید محمد صادق خاتون آبادی و آخوند فشارکی و سید علی نجف آبادی، فقه آموخت.[۷] او یازده سال در اصفهان ماند که به گفته خود وی، بهترین ایام عمرش بوده و تمام وقت خود را به تحصیل و مباحثه و تدریس و عبادت و ریاضت و خودسازی پرداخت.[۸]

تحصیل در تهران

فاضل، پس از اقامت یازده ساله در اصفهان سفری به خراسان کرد و بار دیگر عازم اصفهان شد. اما در بین راه، چون به تهران رسید، با خبر شد که آقا میرزا هاشم اشکوری، استاد نامور فلسفه در مدرسه سپهسالار جدید، تدریس شرح مفتاح الغیب را آغاز کرده است. چند روزی در این شهر درنگ کرد و به درس اشکوری حاضر شد. احاطه علمی و صفای محضر اشکوری فاضل را چنان مجذوب ساخت که از رفتن به اصفهان صرف نظر کرد و در تهران ماند. او علاوه بر شرح مفتاح الغیب، شرح فصوص الحکم و تمهید القواعد را نیز از وی فراگرفت.[۹]

تدریس

تونی پس از درگذشت استادش، آقامیرزاهاشم اشکوری، به مدرسه دارالشفا رفت و به تدریس پرداخت.[۱۰] وی در مدرسه علوم سیاسی و دارالفنون، عربی و فقه و منطق[۱۱] و از ۱۳۱۳ش در دارالمعلمین عالی، که تازه تأسیس شده بود، زبان عربی و بعدها منطق و فلسفه تدریس کرد. همچنین در دانشکده معقول و منقول از بَدو تأسیس[۱۲] و در دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، فلسفه و زبان و ادبیات عرب تدریس می‌کرد.[۱۳]

جلسات درس فاضل تونی بسیار پربار و آموزنده بود. وی مطالب را شمرده و با آرامش خاطر شرح می‌داد، مشکل‌ترین و پیچیده‌ترین مطالب را ساده و روشن می‌ساخت، درس خود را به آیات و احادیث و اشعار مولوی و حافظ و شیخ محمود شبستری و جامی و جز آنان می‌آراست و بیانش گاه با طنز و طیبت همراه می‌شد.[۱۴]

فضائل علمی و اخلاقی

فضائل علمی و اخلاقی فاضل تونی بسیار بوده است. حافظهٔ حیرت انگیز، همراهی با استادان توانا و زبردست، اشتیاق فراوان به آموختن و سال‌ها تدریس و تحقیق، موجب شد که وی در ادبیات عربی و فلسفه و عرفان و تفسیر قرآن مهارت زیادی بیابد. بسیاری از استادان و بزرگان به فضل و توانایی او گواهی داده‌اند.[۱۵] آیت اللّه بروجردی در نامه‌ای، وی را «عِمادالعلماء المتألهین» خطاب کرده بود.[۱۶] بیان محمدعلی فروغی در مقدمه ترجمه فنون سماع طبیعی[۱۷] و علی اکبر دهخدا ذیل مدخل ابن سینا[۱۸] و مرتضی مطهری در مقدمه کتاب التّحصیل، بر جلالت قدر و احاطه و دقت نظر و خدمت او به علم و حکمت گواهی می‌دهد.[۱۹]

حسن حسن زاده آملی و عبدالله جوادی آملی، هر دو از شاگردان فاضل تونی بودند و از او با احترام فراوان یاد کرده‌اند.[۲۰]

فاضل تونی در زهد و تقوا و مواظبت بر واجبات و مستحبات و پاک سازی و تزکیه نفس و کمک به مستمندان توجه و کوشش فراوانی داشت و به دنیا توجهی نداشت. دارایی او خانه‌ای کوچک و چند قفسه کتاب بود.[۲۱]

فاضل تونی به واسطه قدرت شگرف حافظه‌اش، احتیاجی به یادداشت نداشت. وی به ندرت دست به قلم میبرد و هنگام نوشتن نیز بسیار کُند و با خطی کاملاً ابتدایی می‌نوشت؛ از این‌رو آثار نوشتاری او محدود است و غالباً یادداشت‌های دانشجویان و طلاب کلاس درسش، به صورت کتاب در آمده است. با این‌همه بر بسیاری از آثار عرفانی و فلسفی‌، از جمله اسفار و منطق شفا، حواشی مختصری نوشته و مطالب پیچیده را بخوبی شرح داده است.

مهمترین آثار چاپ شده

مهمترین آثار چاپ شده فاضل تونی عبارت‌اند از:

  • جزوه صرف (تهران ۱۳۱۵ش) این کتابِ نسبتاً مبسوط مشتمل است بر تجزیه و ترکیب تعدادی از آیات قرآن کریم که تونی در مؤسسه وعظ و خطابه درس داده است و شخصی آنرا نگاشته است. در این کتاب به مناسبت هر آیه، نکاتی دقیق از تفسیر و معانی و بیان و کلام و حکمت و عرفان نیز آورده است.
  • تعلیقه بر شرح فصوص الحکم (تهران ۱۳۱۶ش) که متضمن نکات و دقایق عرفانی و به منزله رساله دکتری اوست. این کتاب مشتمل است بر توضیحاتی درباره مقدمه داود قیصری بر شرح فصوص الحکم ِ ابن عربی. بدیع الزمان فروزانفر بر این تعلیقه، مقدمه نوشته است.
  • قسمت نحوِ کتاب‌های صرف و نحو و قرائت، که کتاب‌های درسی سال‌های اول و دوم و سوم دبیرستان‌ها بوده‌اند.
  • منتخب قرآن و نهج البلاغه که مجموعه‌ای است از آیات قرآن و کلمات قصار و چند خطبه از نهج البلاغه، با توضیح لغات.
  • منتخب کلیله و دمنه عربی و وفیات الاعیان ابن خلّکان، با شرح و توضیح لغات مشکل آنها.
  • جزوه منطق که تقریرات او در رشته فلسفه (دانشکده ادبیات) است.
  • حکمت قدیم (در طبیعیات) نیز مجموعه تقریرات او در رشته فلسفه است.
  • الهیات (تهران ۱۳۳۳ش) که شامل مهمترین مسائل حکمت الاهی است و کتابی پرمحتوا و بسیار ارزشمند، و آخرین اثر تونی است.[۲۲]

فاضل تونی در ترجمه محمدعلی فروغی از فنون سماع طبیعی سهمی بسزا داشته، چنانکه فروغی نیز در مقدمه آن تصریح کرده است.[۲۳]

کتاب‌های فاضل تونی، که دانشکده الهیات دانشگاه تهران آن‌ها را به همت بدیع الزمان فروزانفر خریداری کرد، هم اکنون در آنجا نگهداری می‌شود.

درگذشت

تونی در ۱۳۳۳ش بازنشسته شد اما بر اساس بخش‌نامه‌ای در ۱۳۳۶ش دوباره دعوت به کار شد اما مجددا بعد از یک سال تدریس بازنشته شد و سرانجام در ۱۳ بهمن ۱۳۳۹ش در تهران درگذشت[۲۴] و در قبرستان شیخان قم دفن شد. جلال الدین همایی مادّه تاریخی دربارهٔ فوت وی سروده که بر سنگ مزارش حک شده است.[۲۵] شماره سومِ سال نهمِ (فروردین ۱۳۴۱ش) مجله دانشکده ادبیات دانشگاه تهران در بزرگداشت وی و به عنوان یادنامه فاضل تونی انتشار یافت.

پانویس

  1. حسن زاده آملی، ص۳۵۷.
  2. خوانساری،ص۴۵۴۶.
  3. خوانساری، ص۴۶.
  4. خوانساری، ص۴۷.
  5. خوانساری، ص۴۷.
  6. خوانساری، ص۴۷.
  7. خوانساری، ص۴۷-۴۸.
  8. خوانساری، ص۴۸-۴۹.
  9. خوانساری، ص۴۹.
  10. خوانساری،ص۴۹۵۰
  11. «چند سطر از زندگی استاد...»،ص۳
  12. خوانساری، ص۵۰.
  13. چند سطر از زندگی استاد...، ص۳.
  14. خوانساری، ص۵۰-۵۱.
  15. خوانساری،ص۵۰،۵۴.
  16. خوانساری، ص۵۱
  17. فروغی، ص۳.
  18. دهخدا، ج۱، ص۸۳۱.
  19. مطهری، ص الف، د
  20. رجوع کنید به حسن زاده آملی،ص۳۵۷۳۷۴؛ جوادی آملی، ج۲، بخش۲، ص۹۷، بخش۵، ص۱۴۵.
  21. خوانساری، ص۵۷-۵۸.
  22. خوانساری، ص۵۴-۵۵.
  23. فروغی، ص۳.
  24. چند سطر از زندگی استاد...، ص۳۴؛ خوانساری، ص۵۳.
  25. رجوع کنید بهص۳۸؛ خوانساری،ص۵۲

منابع

  • ابن سینا، فنون سماع طبیعی، آسمان و جهان، کون و فساد از کتاب شفا، ترجمه محمدعلی فروغی، تهران، ۱۳۶۶ش.
  • بهمن یاربن مرزبان، التّحصیل، تصحیح مرتضی مطهری، تهران، ۱۳۷۵ش.
  • عبداللّه جوادی آملی، رحیق مختوم: شرح حکمت متعالیه، قم، ۱۳۷۵ش.
  • چند سطر از زندگی استاد فقید مرحوم محمدحسین فاضل تونی، مجله دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، سال ۹، ش ۳ (فروردین ۱۳۴۱ش).
  • حسن حسن زاده آملی، در آسمان معرفت، تهران، ۱۳۷۵ش.
  • محمد خوانساری، «ترجمه احوال مرحوم فاضل”، مجله دانشکده ادبیات دانشگاه تهران.
  • دهخدا، لغت نامه دهخدا.
  • جلال الدین همائی، «قطعه ماده تاریخ وفات شیخ عالم جلیل آقا شیخ محمدحسین فاضل تونی»، مجله دانشکده ادبیات دانشگاه تهران.

پیوند به بیرون