قبرستان شیخان قم

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
قبرستان شیخان قم

قبرستان شیخان، قبرستانی تاریخی در نزدیکی حرم حضرت معصومه در قم. در این قبرستان ۶ مقبره هست که در هرکدام، عالمانی در دوره‌های مختلف تاریخی دفن شده‌اند. در اثر عملیات شهرسازی، قبرستان بزرگ بابلان از بین رفت و قسمت باقی‌مانده، در دوره متأخر، قبرستان شیخان نامیده شد. در حال حاضر بیش از ۶۰۰ نفر از علما و بزرگان ازجمله میرزای قمی، زکریا ابن‌آدم، زکریا ابن‌ادریس، میرزا جواد ملکی تبریزی، محمدحسین فاضل تونی در این قبرستان مدفون‌اند. همچنین هفت نفر از شهدای حادثه هفت تیر سال ۱۳۶۰ش و ده‌ها تن از شهدای جنگ ایران و عراق در شیخان دفن شده‌اند. برخی علما و اساتید اخلاق احترام ویژه‌ای برای این قبرستان قائل بودند و برای رفتن به شیخان و توجه به آن توصیه می‌کردند.

تاریخچه قبرستان شیخان

تصویری قدیمی از قبرستان شیخان؛ کل محوطه حرم حضرت معصومه(س) و اطراف آن به قبرستان باغ بابُلان معروف بوده است.

نامگذاری: اینکه از چه زمانی این قبرستان را شیخان نامیده‌اند، اطلاعات دقیقی در دست نیست و در منابع قدیم چنین نامی به چشم نمی‌خورد. می‌توان گفت بر اساس منابع، نامگذاری این قبرستان به شیخان باید چندان قدیمی نباشد. به‌ظاهر بر اثر گذشت زمان، قسمت عمده قبرستانِ بابلان در عملیات‌های شهرسازی و گسترش اماکن از بین رفته و آن محدوده‌ای که مرقد دو مُحَدِّث مشهور، زکریا بن ادریس و زکریا ابن آدم بوده، در زبان مردم برای تشخیص، نام شیخان به خود گرفته است.[۱] از این قبرستان در برخی منابع به «مقبره الشیوخ» نیز یاد شده است.[۲]

پیشینه: بر اساس گزارش‌های تاریخی از شهر قم، قبرستان شیخان از زمان امامان شیعه وجود داشته است؛ چراکه چند تن از یاران ائمه در این قبرستان مدفون‌اند، از جمله زکریا بن آدم اشعری و زکریا بن ادریس از یاران و راویان امام جعفر صادق(ع)، امام رضا(ع) و امام جواد(ع) و آدم بن اسحاق از یاران امام هادی(ع).[۳] بر اساس گزارش میرزا عباس فیض، نخستین بار فتحعلی‌شاه قاجار بر مزار میرزای قمی بقعه و گنبدی با کاشیکاری بنا کرد که بعد‌ها مرمت شد.[۴]

شکل فعلی: می‌توان گفت قبرستان شیخان به صورت امروزی در دوره‌های متأخر شکل یافته و در گذشته، قبه‌های موجود، از مقبره بابلان محسوب می‌شدند.[۵] قبرستان بابلان به‌دلیل توسعه‌های شهری از بین رفته و بخش کوچکی، مشهور به قبرستان شیخان از آن باقی مانده است.[۶] الان بیش از ۶۰۰ نفر از علما و بزرگان در این قبرستان دفن شده‌اند.[۷] همه برنامه‌ها و فعالیت‌های فرهنگی، بازسازی و اجتماعی در این قبرستان زیر نظر اداره کل اوقاف و امور خیریه استان قم است.[۸]

بزرگان مدفون در قبرستان شیخان

قبرستان شیخان محل دفن بسیاری از علمای شیعه است که از قدیمی‎ترین آن می‎توان به محمد طاهر قمی از فقهای دوره صفویه و میرزا ابوالقاسم قمی معروف به میرزای قمی از بزرگترین علمای دوره فتحعلی شاه قاجار اشاره کرد.[۹]

مقبره‌های شیخان

در این قبرستان در حال حاضر شش مقبره وجود دارد که ظاهرا قدیم‌ترین مقبره‌ها از زکریا ابن آدم و میرزای قمی است؛ اما در اینکه کدام‌یک از این دو مقبره قدمت بیشتری دارد، اطلاعی در دست نیست.[۱۰] این مقبره‌های عبارت‌اند از:

  1. مقبره میرزای قمی(م ۱۲۳۱ق): دراین مقبره نوه او فرزند ملامحمدمهدی نراقی مدفون است.
  2. مقبره زکریا بن آدم (متوفی اوایل قرن سوم هجری): در این مقبره ملامحمد طاهری قمی(م۱۰۹۸ق)، آیت‌الله میرزا ابوطالب حسینی قمی(م ۱۲۴۹ق) داماد میرزای قمی، آیت‌الله سید محمد تقی جواد قمی(م ۱۳۰۳ق)، قاضی القضات میر سید محمد فاطمی قمی(م ۱۳۶۴ق)، آیت‌الله سید مرتضی علوی فریدونی داماد آیت‌الله گلپایگانی(م ۱۴۱۵ق)، حاج سید جواد طلاهری(م۱۳۳۰ق) و آیت‌الله حاج سید حسن سیدی(م۱۴۲۲ق) از نوادگان دختری میرزای قمی، دفن شده‌اند.
  3. آیت‌الله میرزا محمد کبیر(م ۱۳۶۹ق): قبر دو فرزند او نیز در این مقبره قرار دارد.
  4. مقبره محمد حسین فاضل تونی(م ۱۳۸۰ق): در مرقبره فاضل تونی مرقد شهید قاسم اسلامی(م ۱۳۵۹ق) و سید محمدکاظم موسوی گلپایگانی(م ۱۳۹۶ق) نیز هست.
  5. مقبره حاج شیخ عباسعلی شاهرودی (م ۱۳۸۳ق): در این مقبره علاوه بر مرقد وی قبر فرزند او و محمد مجاهدی تبریزی(م۱۳۸۰ق) نیز هست.
  6. مقبره سید علی فرش فروش حسینی اردهالی(م ۱۳۴۷ق) و خاندان: در این مقبره قبور سید محمدعلی حایری طبسی و نیز شاعر عارف مسلک، سید یحیی برقعی(م ۱۳۸۲ق).[۱۱]
زندگینامه‌ بزرگان‌ مدفون‌ در شیخان‌ کبیر (گلزار شیخان‌)

مدفونان مشهور

از دیگر شخصیت‌های معروف مدفون در شیخان، می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:

  • دکتر محمد قریب(م۱۳۵۳ش)
  • سید صادق شریعتمداری(ت۱۳۲۵ق)

شهدای مدفون در شیخان

تصاویر شهدای دفاع مقدس بر دیوار قبرستان شیخان

از شهدای انفجار تروریستی دفتر حزب جمهوری اسلامی در هفتم تیرماه سال ۱۳۶۰، هفت تن در ضلع غربی قبرستان شیخان قم مدفون‌اند که عبارت‌اند از: غلامحسین حقانی، حسن محمدعینی، محمدحسین صادقی، سیدنورالله طباطبایی‌نژاد، علی هاشمی سنجانی، عمادالدین کریمی، عبدالوهاب قاسمی.[۱۵]

همچنین ده‌ها تن از شهدای سال‌های نخست جنگ ایران و عراق در این قبرستان دفن شده‌اند.

جایگاه قبرستان شیخان نزد علما

این قبرستان نزد برخی علما قداست دارد. نقل شده است که برخی عالمان از جمله آیت‌الله کلباسی و آیت‌الله سید احمد خوانساری پابرهنه وارد این قبرستان می‌شدند.[۱۶]

همچنین از سید هاشم حداد نقل شده است: (قبرستان شیخان) بسیار پر نور و پربرکت است و خدا می‌داند چه نفوس زکیه و طیبه‌ای در اینجا مدفونند. پس از قبر مطهّر بی‌بی که فضای قم و اطراف قم را باز و گسترده و سبک و نورانی نموده است و به‌واسطۀ برکات آن حضرت است که گویا خستگی از زمین قم و از خاک قم برداشته شده است، هیچ مکانی در قم به‌اندازۀ این قبرستان نورانی و با رحمت نیست و سزاوار است طلاّب و سائرین بیشتر از این به این مکان توجّه داشته باشند و از فضائل و فواضل معنوی و ملکوتی آن بهرمند شوند و نگذارند این آثار محو شود و دستخوش نسیان قرار گیرد.[۱۷]

پانویس

  1. احمدیان، شیخان قم، ۱۳۸۳ش، صص ۳۲ و ۳۳ و ۳۵.
  2. احمدیان، شیخان قم، ۱۳۸۳ش، ص۳۵.
  3. فقیهی، تاریخ مذهبی قم، ص۱۰۲.
  4. فیض، گنجینه آثار قم، ۱۳۴۹ش، ج۱، ص۳۱۴.
  5. احمدیان، شیخان قم، ۱۳۸۳ش، ص۳۵.
  6. روابط عمومی اوقاف و امور خیریه استان قم
  7. روابط عمومی اوقاف و امور خیریه استان قم تاریخ دسترسی ۱۳۹۵/۰۸/۰۶.
  8. روابط عمومی اوقاف و امور خیریه استان قم تاریخ دسترسی ۱۳۹۵/۰۸/۰۶.
  9. فقیهی، تاریخ مذهبی قم، ص۱۸۳.
  10. احمدیان، شیخان قم، ۱۳۸۳ش، ص۳۵.
  11. احمدیان، شیخان قم، ۱۳۸۳ش، ص۳۶ و ۳۷.
  12. پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ دسترسی ۱۳۹۵/۰۸/۰۶.
  13. خبرگزاری تسنیم، تاریخ دسترسی ۱۳۹۵/۰۸/۰۶.
  14. رجوع کنید به: احمدیان، شیخان قم، ۱۳۸۳ش.
  15. خبرگزاری فارس، تاریخ دسترسی ۱۳۹۵/۰۸/۰۶.
  16. احمدیان، شیخان قم، ۱۳۸۳ش، ص۳۸.
  17. حسینی طهرانی، روح مجرد، ۱۴۲۷ق، ص۶۹۳.

منابع

  • احمدیان، مینا، شیخان قم: زندگینامۀ بززگان مدفون در شیخان کبیر (گلزار شیخان). قم،انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۳ش.
  • پایگاه اطلاع رسانی حوزه.
  • حسینی طهرانی، محمد حسین، روح مجرد، یادنامه موحد عظیم و عارف کبیر حاج سید هاشم موسوی حداد، مشهد، علامه طباطبایی، ۱۴۲۷ق.
  • خبرگزاری تسنیم.
  • خبرگزاری فارس.
  • روابط عمومی اوقاف و امور خیریه استان قم.
  • فقیهی، علی‌اصغر، قم، تاریخ مذهبی قم، انتشارات زائر، ۱۳۸۶ش.
  • فیض، میرزا عباس، گنجینه آثار قم، قم، چاپخانه مهر استوار، ۱۳۴۹ق.
  • ناصرالشریعه، محمدحسین، تاریخ قم یا حریم مطهر بانوی عالیقدر اهل بیت عصمت و طهارت حضرت فاطمه معصومه(س)، تصحیح و مقدمات و تعلیقات و اضافات علی دوانی، تهران، انتشارات رهنمون، ۱۳۸۳ش.