دائرة المعارف بزرگ اسلامی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
دایره المعارف بزرگ اسلامی.jpg

دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی مجموعه‌ای از مقالات نظام‌مند به ترتیب الفبایی، در قلمرو مطالعات اسلامی، فرهنگ و تمدن مسلمانان است که در مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی در ایران نوشته می‌شود. نگارش آن از سال ۱۳۶۲ش آغاز و تا اوایل آذر ۱۳۹۵ش ۲۲ جلد به زبان فارسی و هشت جلد به زبان عربی و با عنوان «دائرةالمعارف الاسلامیة الکبرى» و پنج جلد به زبان انگلیسی و با عنوان «اسلامیکا» منتشر شده است. محمدکاظم موسوی بجنوردی سرویراستار این مجموعه است. تعدادی از اندیشمندان و نویسندگان مشهور ایرانی با مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی همکاری می‌کنند. نسخه آنلاین این دایرةالمعارف در دسترس عموم است.

تاریخچه

الگوبرداری از دایرة المعارف فرانسه

تدوین دایره المعارف بزرگ اسلامی در مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی از اسفندماه سال ۱۳۶۲ش آغاز شد گروهی از نویسندگان که نام خود را اصحاب دایره المعارف گذاشته بودند با سرپرستی سید محمدکاظم موسوی بجنوردی آغاز به کار کردند. به گفته بجنوردی آن‌ها با الگوبرداری از دایره المعارف فرانسه که در شکوفایی تمدن اروپایی نقش مهمی داشت، کار خود را آغاز کردند.

انگیزه تألیف

بجنوردی گفته است که در دوران جوانی، زمانی که زندان سیاسی بود بحث‌های زيادی با گروه‌ها و نحله‌های مختلف فكری، از جمله مارکسیست­‌ها داشته و متوجه شده است که در عرصه بازشناسی فرهنگ و تمدن و معارف اسلامی و در شیوه توضیح اين مسایل فقر وجود دارد و از همان زمان تصمیم به نگارش دانشنامه داشته است بعد از انقلاب اسلامی کارهای اجرایی را رها کرده و همان تصمیم را دنبال می‌کند از نظر او خاورشناسان دايره‌المعارفی اسلامي نوشته‌اند؛ ولی مقصود او این بوده است كه فرهنگ و تمدن و تاريخی از زبان ایرانیان به دنيا معرفی شود.[۱]

دعوت از محققان

بجنوردی برای جلب همکاری اساتید بزرگ در این مرکز می‌گوید که شخصا به منزل عبدالحسین زرين‌كوب رفته است و او را دعوت به همكاری كرده است و زرین کوب درخواست وی را رد کرده است اما بعد به انتشار جلد هفتم دایره‌المعارف، زرين‌كوب به این نتیجه رسیده است که این كار جدی است و ضروری است كه همه همكاری كنند از این رو برخی از محققین دیگر همچون احمد تفضلی، عباس زریاب خوئی، عنایت الله رضا، محمدحسن گنجی و دیگران با مجموعه همکاری کرده‌اند.[۲]

بودجه دولتی

دایره المعارف بزرگ اسلامی در مرکز دایره المعارف اسلامی نوشته می‌شود که از نظر مالی از بودجه دولتی استفاده می‌کند و ردیف بودجه دولتی دارد این مرکز در بعضی از سال‌ها با بحران مالی مواجه بوده است.[۳] محتوای دایره المعارف بزرگ اسلامی در سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی بصورت آنلاین قابل مشاهده است.

موضوع

محدوده دائرة المعارف بزرگ اسلام، مفاهیم، اصطلاحات، اعلام و اماکن جغرافیایی جهان اسلام، بدون در نظر گرفتن تشیع و تسنن است. به دانش‌های فقه، اصول، حدیث، درایه، رجال، تفسیر و کلام، همچنین زندگی احوال و آثار خاورشناسان، اسلام شناسان در این مجموعه پرداخته شده است.

شورای علمی مرکز

شورای عالی علمی متشکل از ۴۶ نفر مشاوران علمی و ویراستاران ارشد، بر کلیه فعالیت‌های علمی نظارت مستقیم دارد. این شورا برای تعیین سیاست‌گذاری های کلی مقالات، ماهیانه تشکیل جلسه می‌دهد و مصوبات آن برای مؤلفین لازم الاجراست. محمدکاظم موسوی بجنوردی سرویراستار دایره المعارف بزرگ اسلامی است.

اعضای شورای علمی دایره المعارف بزرگ اسلامی، اسفندماه ۱۳۸۸.
  • آذرتاش آذرنوش
  • دکترقمرآریان
  • ژاله آموزگار
  • غلامحسین ابراهیمی دینانی
  • غلامرضا اعوانی
  • ایرج افشار
  • محمود امیدسالار
  • عباس انواری
  • حسن انوری
  • محمدابراهیم باستانی پالیزی
  • محمدکاظم بجنوردی
  • سیدمحمد بجنوردی
  • علی بلوکباشی
  • احمد پاکتچی
  • نصرالله پورجوادی
  • مسعود جلالی مقدم
  • محمد جوادحجتی کرمانی
  • محمد خاکی
  • جلال خالقی مطلق
  • اصغردادبه
  • سیدمحمددبیرسیاقی
  • عنایت الله رضا
  • حسن رضائی باغ بیدی
  • مهدی رفیع
  • منوچهر ستوده
  • صادق سجادی
  • عباس سعیدی
  • محمدحسن سمسار
  • داریوش شایگان
  • علی اشرف صادقی
  • سید جواد طباطبائی
  • کامران فانی
  • محمد جواد فریدزاده
  • عزت الله فولادوند
  • بدرالزمان قریب
  • مجیدالدین کیوانی
  • محمدحسن گنجی
  • سیدفتح الله مجتبائی
  • محمدمجتهد شبستری
  • عنایت الله مجیدی
  • مهدی محقق
  • سیدمصطفی محقق داماد
  • حسین معصومی همدانی
  • محمدعلی موحد
  • علی اکبر ولایتی [۴]

مدخل‌ها

مشخصات مدخل‌ها و جلدهای منتشرشده از این دائرة المعارف در جدول زیر آمده است:

شماره جلد تاریخ انتشار اولین مدخل آخرین مدخل برخی مدخل‌ها
اول ۱۳۶۷ش[۵] آب آل داوود آستان قدس رضوی، آستان حضرت عبدالعظیم، آستانه حضرت معصومه، آخرت و آخرالزمان[۶]
دوم ۱۳۶۸ش آل رشید ابن ازرق آل سعود، ابراهیم خلیل، ابلیس و ابن ادریس[۷]
سوم ۱۳۶۹ش ابن ازرق ابن سیرین ابن بابویه، ابن تیمیه، ابن جماعه، ابن رشد و ابن سیرین[۸]
چهارم ۱۳۷۰ش ابن سینا ابن میسر ابن شاذان، ابن شهرآشوب، ابن عربی و ابن مسعود[۹]
پنجم ۱۳۷۲ش ابن میمون ابوالغرقلانسی ابن هشام، ابن هیثم، ابوالاسود دوئلی، ابوبکر[۱۰]
ششم ۱۳۷۳ش ابوعزه احمد بن عبدالملک ابوالفتوح رازی، ابوالقاسم فندرسکی، ابومسلم خراسانی، ابوموسی اشعری و اجماع[۱۱]
هفتم ۱۳۷۵ش احمد بن علویه ازبک خان احیاء علوم الدین، اخباریان، اختلاف الفقها، اخوان الصفا، اخوان المسلمین، ارتداد و ارسطو[۱۲]
هشتم ۱۳۷۷ش ازبکستان اشبیلیه الازهر، اسامة بن زید، محمدامین استرآبادی، اسلام و اسماعیلیه[۱۳]
نهم ۱۳۷۹ش اشتب البیره اشعری، اصحاب حدیث[۱۴]
دهم ۱۳۸۰ش البیری باباطاهر امامت، امر به معروف،اندلس و ایران[۱۵]
یازدهم ۱۳۸۱ش بابا فرج تبریزی برمادی بابک خرم دین، باطنیه و بایزید بسطامی[۱۶]
دوازدهم ۱۳۸۳ش برمکیان بوسنَوی بروجردی، بصره، بغداد، بکتاشیه، بلال حبشی و بنی امیه[۱۷]
سیزدهم ۱۳۸۳ش بوسنه‌سرای پوریای ولی سید عبدالله بهبهانی، بهشت، بیت الحکمه و بیت المقدس[۱۸]
چهاردهم ۱۳۸۵ش پوشاک تربت تابعین، تاریخ طبری، تأویل، تبوک و تدبیر منزل[۱۹]
پانزدهم ۱۳۸۷ش تربیت تفسیر نعمانی ترجمه قرآن، ترکیه، تصوف، تفتازانی، تفسیر و تفسیر طبری[۲۰]
شانزدهم ۱۳۸۷ش تفلیس ثابت بن غرّه تقلید، تقوا، سید حسن تقی زاده، تکلیف، تنبیه ُالاُمَّة و تَنْزیه ُالمِلَّة، تواتر، توحید، توسل، تولی، تبری، تهذیب الاحکام[۲۱]
هفدهم ۱۳۸۸ش ثابت بن محمد جرجانی جزء جابربن عبدالله جرجانی، جاحظ، جامعع التواریخ، جبر و اختیار و جبل عامل[۲۲]
هجدهم ۱۳۸۹ش جزء لایتجزی جوینی سید نعمت‌الله جزایری، امام جعفر صادق(ع)، سید جمال الدین اسدآبادی و جواهرالکلام[۲۳]
نوزدهم ۱۳۹۰ش جوینی حافظ جهاد، جهنم و حافظ[۲۴]
بیستم ۱۳۹۱ حافظ ابراهیم حسین(ع) حاکم شرع، شیخ عبدالکریم حائری، حبیب بن مُظاهر، حج، حر عاملی، حرکت[۲۵]
بیست و یکم ۱۳۹۲ش حسین طه خانقاه حقوق بشر، حکمت، حلاج، حوزه علمیه و آیت الله خامنه ای[۲۶]
بیست و دوم ۱۳۹۴ش خانواده خندق خدا، خراسان،خطابه، خلافت، خلیج فارس، خمس و امام خمینی[۲۷]
دائرةالمعارف الاسلامیة الکبرى

دائرةالمعارف الاسلامیة الکبرى

ترجمه عربی با عنوان «دائرةالمعارف الاسلامیة الکبرى» تاکنون در هشت جلد منتشر شده است. در این اثر (ترجمه) ترتیب الفبایی عربی رعایت شده، و هر جا که به دلیل ترتیب الفبایی نوبتِ ترجمۀ مقاله‌ای برسد که هنوز تألیف نشده باشد، به تألیف زودهنگام آن پرداخته می‌شود و سپس به عربی ترجمه می‌شود.

اسلامیکا

دانشنامه اسلامیکا

ترجمۀ دائرة المعارف به زبان انگلیسی با همکاری مؤسسۀ مطالعات اسماعیلی لندن در ۱۳۸۲ش و با سرویراستاری کاظم بجنوردی (سرویراستار نسخۀ فارسی) در تهران، و ویلفرد مادلونگ و فرهاد دفتری (سرویراستاران نسخۀ انگلیسی) در لندن آغاز شد. تا ابتدای سال ۱۳۸۷ش/ ۲۰۰۸م ترجمه و ویرایش دو جلد اول نسخۀ انگلیسی با ۴۰۰ مقاله آماده شد که جلد نخست آن با ۲۱۰ مقاله در حدود ۸۵۰ صفحه در همان سال، و جلد دوم با ۱۹۳ مقاله در ۸۲۴ صفحه در ۱۳۸۸ش/ ۲۰۰۹م با عنوان Encyclopaedia Islamica (با اختصار EIs) توسط چاپخانۀ بریل در شهر دانشگاهی لیدن هلند منتشر شد.[۲۸] [۲۹] [۳۰] تاکنون پنج جلد از این مجموعه منتشر شده است.[۳۱]

به علت تطابق نداشتن ترتیب مدخل‌های نسخه‌های فارسی و انگلیسی، مقالاتی مختص نسخۀ انگلیسی تألیف می‌شوند و همچنین مقاله‌هایی که اهمیت کمتری برای مخاطب اروپایی دارند، حذف یا خلاصه می‌شوند. به نوشته سایت دایرة المعارف بزرگ، مقاله‌های دایرة المعارف توسط محققان و نویسندگانی از درون جهان اسلام تألیف می‌شوند، و از رویکردهای شرق‌شناختی فاصله گرفته، به اثری تبدیل شود که تا حد ممکن بتوان آن را از نظر محتوا و رویکردها و نیز از لحاظ نقاط تأکید و روش‌شناسی به فرهنگ اسلامی متعلق دانست. اعضای گروه ویرایش این اثر را استیفن هرتنستاین، شهرام خداوردیان، ایزابل میلر، وندی رابینسون، رکسان زند، رحیم غلامی، داریوش محمد‌پور، سارا حاجی‌حسینی و مرجان افشاریان تشکیل می‌دهند. فرزین نگهبان، جواد قاسمی، رحیم غلامی و محمد سهیل عمر از مترجمان فعالی بوده‌اند که در این زمینه همکاری داشته‌اند.[۳۲][۳۳][۳۴]

آینده دایره المعارف بزرگ اسلامی

بنابه اعلام سایت این مرکز قرار است دایرة المعارف بزرگ اسلامی در ۳۵ جلد، دائرةالمعارف الاسلامیة الکبرى در ۳۵ جلد و دانشنامه اسلامیکا در ۱۶ جلد تدوین شود. از این رو روند نگارش مقالات و ترجمه ادامه خواهد داشت.[۳۵]

جستارهای وابسته

سایت مرکز

پانویس

  1. ماهنامه گزارش، شماره۲۴۰، مهر و آبان ماه ۱۳۹۱.
  2. ماهنامه گزارش، شماره۲۴۰، مهر و آبان ماه ۱۳۹۱.
  3. بزرگ‌ترین نهاد ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی کشور فلج شده‌است، خبرگزاری ایلنا.
  4. شورای عالی علمی، سایت مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی
  5. سجادی، صادق ، فصلنامه فرهنگی پیمان - شماره ۶۹- سال هجدهم - پاییز ۱۳۹۳.
  6. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۱، ۱۳۷۴.
  7. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۲، ۱۳۷۰.
  8. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۳، ۱۳۶۹.
  9. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۴، ۱۳۷۰.
  10. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۵، ۱۳۷۲.
  11. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۶، ۱۳۷۳.
  12. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۷، ۱۳۷۵.
  13. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۸، ۱۳۷۷.
  14. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۹، ۱۳۷۹.
  15. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۰، ۱۳۸۰.
  16. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۱، ۱۳۸۱.
  17. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۲، ۱۳۸۳.
  18. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۳، ۱۳۸۳.
  19. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۴، ۱۳۸۵.
  20. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۶، ۱۳۸۷.
  21. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۷، ۱۳۸۷.
  22. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۷، ۱۳۸۸.
  23. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۸، ۱۳۸۹.
  24. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۹، ۱۳۹۰.
  25. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۲۰، ۱۳۹۲.
  26. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۲۱، ۱۳۹۲.
  27. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۲۲، ۱۳۹۴.
  28. سایت دایره المعارف اسلامی
  29. دانشنامه اسلامیکا، سایت مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی.
  30. گفتگو روزنامه اطلاعات با سیدکاظم موسوی بجنوردی درباره انتشار جلد پنجم «اسلامیکا»، ۱۱شهریور ۱۳۹۴.
  31. کیانوش کیانی در گفتگو با ایبنا (خبرگزاری کتاب ایران).
  32. گفتگو روزنامه اطلاعات با سیدکاظم موسوی بجنوردی درباره انتشار جلد پنجم «اسلامیکا»، ۱۱شهریور ۱۳۹۴.
  33. سایت مرکز دایرة المعارف اسلامی
  34. دانشنامه اسلامیکا، سایت دایرة المعارف اسلامی
  35. فعالیت‌های مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی. وبسایت مرکز.

منابع

  • مجموعه ۲۲ جلدی دایرة المعارف بزرگ اسلامی، تهران، نشر مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.
  • سجادی، صادق، فصلنامه فرهنگی پیمان - شماره ۶۹- سال هجدهم - پاییز ۱۳۹۳.
  • گفتگو روزنامه اطلاعات با سیدکاظم موسوی بجنوردی درباره انتشار جلد پنجم «اسلامیکا»، ۱۱شهریور ۱۳۹۴.
  • شورای عالی علمی، سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید ۱۳۹۵/۷/۱.
  • بزرگ‌ترین نهاد ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی کشور فلج شده‌است، خبرگزاری ایلنا تاریخ نشر:‌۱۳۹۳/۱۰/۲۷، تاریخ بازدید ۱۳۹۵/۷/۱.
  • دانشنامه اسلامیکا، سایت مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۳۹۵/۷/۲.
  • «دانشنامه اسلامیکا» به مجلد پنجم رسید، خبرگزاری کتاب ایران، تاریخ نشر:‌۱۳۹۴/۱۱/۲۴، تاریخ بازدید: ۱۳۹۵/۷/۳.
  • دائرة المعارف بزرگ اسلامی به زبان انگلیسی، سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۳۹۵/۷/۳.