بتپرستی
بُتْپَرَستی یا پرستش بت، به پرستش غیرِ خدا گفته میشود و در قرآن آیات متعددی درباره منع آن، نکوهش بتپرستان و پیامدهای آن آمده است. همچنین نمونههایی از بتپرستی در میان اقوام پیامبران گزارش شده، از جمله قوم نوح، دوران ابراهیم، پیروان موسی و عیسی، و نیز جامعه عرب در زمان پیامبر اسلام. عواملی مانند ناآگاهی دینی و پیروی از سنتهای گذشتگان از دلایل گرایش به بتپرستی ذکر شده است.
در منابع اسلامی از بتهایی مانند لات، عُزّی، منات، وَدّ، سواع، یغوث، یعوق و نسر نام برده شده است. بنا بر گزارشهای تاریخی، بتهای قرار دادهشده در کعبه پس از فتح مکه توسط امام علی(ع) و همراهان پیامبر(ص) شکسته شدند.
در تفسیرهای اسلامی، از جمله راههای مقابله با بتپرستی تأکید بر یکتاپرستی، دعوت پیامبران و یادآوری پیامدهای آن ذکر میشود. همچنین در برخی دیدگاههای کلامی شیعه، درباره یکتاپرستی نیاکان پیامبر و نیز ابوطالب بحث شده است.
مفهوم و جایگاه بتپرستی
بتپرستی به معنای پرستش «بت» به جای خداوند است[۱] بت، تندیس یا نمادی است که به دست انسان ساخته میشود و بتپرستان آن را به عنوان معبود خود میپرستند.[۲] در قرآن[۳] و روایات،[۴] از بتپرستی سخن آمده است. حدود یکچهارم آیات قرآن را در رابطه با مبارزه با بتپرستی میدانند.[۵]
از منظر کلام اسلامی، بتپرستی از مصادیق شرک به شمار میآید و بتپرستان دچار شرک در عبادت (پرستش غیرخدا) و نیز شرک در ربوبیت هستند. به گفته جعفر سبحانی، بتپرستی پیش از آنکه صرفاً شرک در عبادت باشد، نوعی شرک در ربوبیت است و پرستش بت، نتیجه چنین باوری محسوب میشود.[۶]
بتپرستی صرفاً یک بحث کلامی یا تاریخی نیست، بلکه آثار عملی و حقوقی دارد. فقیهان در ابواب مختلفی مانند تجارت، ضمان و قسم، درباره حرمت ساخت، خرید و فروش یا نگهداری بت و مسائل مرتبط با آن بحث کردهاند.[۷]
نسبت بتپرستی با مسئله شفاعت
وهابیان معتقدند که درخواست شفاعت از هیچ انسانی جایز نیست، حتی اگر پیامبر(ص) باشد. به باور آنان، چنین درخواستی تفاوتی با بتپرستی ندارد، زیرا نوعی رویآوردن عبادی به غیر خدا محسوب میشو.[۸] در پاسخ گفته شده است که میان درخواست شفاعت از اولیای الهی و درخواست از بتها تفاوت اساسی وجود دارد. بتپرستان برای بتها نوعی استقلال قائل بودند و آنها را دارای قدرت ذاتی میپنداشتند، نه اینکه معتقد باشند خداوند به آنان اجازه شفاعت داده است. اما در اعتقاد مسلمانان، شفاعت تنها با اذن الهی تحقق مییابد و پیامبر یا اولیای الهی استقلالی از خود ندارند، بلکه واسطهای هستند که خداوند اجازه شفاعت به آنان داده است.[۹] همچنین شیعیان و گروهی از اهلسنت معتقدند که پدر و مادر و اجداد پیامبران موحد بودهاند.[۱۰] بر اساس روایات ابوطالب نیز هیچگاه بتپرستی نکرده است.[۱۱]
تاریخچه بتپرستی
قرآن از رواج بتپرستی در میان اقوام گوناگون سخن گفته است. در تفاسیر، گسترش آشکار بتپرستی به دوران نوح نسبت داده شده است[۱۲] و پس از آن اقوامی مانند عاد[۱۳] و ثمود نیز به پرستش بتها روی آوردند و برای خود بتکدهها و بتهای فراوان ساختند.[۱۴]
در دوره ابراهیم شهر بابل از مهمترین مراکز بتپرستی به شمار میرفت.[۱۵] همچنین از آیات قرآن استفاده میشود[۱۶] که قوم یوسف بتهایی از سنگ و چوب میساختند[۱۷] و قوم شعیب نیز گرفتار همین انحراف اعتقادی بودند.[۱۸]
در عصر موسی همچنان مظاهر بتپرستی وجود داشت[۱۹] و قرآن قوم الیاس را مردمی بتپرست معرفی میکند[۲۰] که او آنان را به ترک این آیین دعوت میکرد.[۲۱] ساکنان شهر انطاکیه در زمان عیسی به بتپرستی گرایش داشتند[۲۲] و فرستادگان او با تکذیب مردم روبهرو شدند.[۲۳] همچنین قرآن مردم دوران اصحاب کهف را نیز بتپرست معرفی میکند.[۲۴] در زمان بعثت پیامبر اسلام نیز بخش بزرگی از جامعه عرب گرفتار بتپرستی بود و آیات بسیاری از قرآن به نقد و رد این باور اختصاص یافت.[۲۵] پس از آن نیز در دورههای بعد، گرایشهای بتپرستانه در برخی مناطق جهان ـ بهویژه در بخشهایی از شرق آسیا و هند ـ باقی ماند و نمونههایی از آن حتی در برخی شهرهای غربی نیز مشاهده شده است.[۲۶]
بتهای مشهور
ابنکلبی در کتاب الاصنام برخی از بتهای مشهور و مسائل پیرامون آنها را آورده است که عبارتند از: سواع، ود، یغوث، یعوق، نسر، منات، لات، عزی، هبل، إساف و نائله، مناف، ذوالخلصه، سعد، ذوالکفّین، ذو الشّری، أقیصر، نهم، عائم، سعیر، عمیانس، فلس، یعبوب، باجر.[۲۷] نام هفت بت به صورت خاص در قرآن آمده است که عبارتند از: «لَات» و «عُزَّی»(آیه ۱۹ سوره نجم) و «مَنَات»( آیه ۲۰ سوره نجم) و «وَدّ» و «سُوَاع» و «یَغُوث» و «یَعُوق» و «نَسْر»(آیه ۲۳ سوره نوح). پنج بت «وَدّ» و «سُوَاع» و «یَغُوث» و «یَعُوق» و «نَسْر»، از جمله بتهایی است که نام آنها در طول تاریخ حفظ شد تا اینکه به عربها منتقل شد؛ و بعضی اعراب، عبد وَدّ و عبد یَغُوث نامیده شدهاند.[۲۸]
بتشکنی پیامبر(ص) و امام علی(ع)
پس از فتح مکه پیامبر(ص) به شکستن بتهای بالای سقف کعبه اقدام کرد.[۲۹] اسم برخی از بتهای شکسته شده عبارتند از: بت اِساف و نائِله که در سال هشتم هجری قمری در فتح مکه توسط پیامبر(ص) شکسته شد.[۳۰] به پیشنهاد پیامبر(ص)، علی(ع) روی شانههای پیامبر رفت و بتها را به زمین انداخت.[۳۱] بتهای مَنَات و هُبَل و فُلُس توسط حضرت علی(ع) شکسته شد.[۳۲]
عوامل بتپرستی
در تفاسیر مواردی از جمله استمداد،[۳۳] تقلید کورکورانه،[۳۴] بهدست آوردن عزت،[۳۵] طلب روزی،[۳۶] شفاعت،[۳۷] جلب منفعت و دفع ضرر، تقلید کورکورانه و جهل به عنوان عوامل بتپرستی بت پرستان معرفی شدهاند.
- جهل: بنیاسرائیل بعد از دیدن چندین معجزه الهی به دست حضرت موسی(ع)، باز ایمان نیاورده و به پیامبر خدا گفتند: برای ما بتهایی بساز که آنها را عبادت کنیم.[۳۸] خداوند به قوم حضرت موسی(ع) میفرماید: «شما جمعیتی جاهل و نادان هستید.»[۳۹] سرانجام اکثر بنیاسرائیل توسط سامری بتی شبیه گوساله ساختند و به پرستش گوساله رو آوردند.[۴۰]
- تقلید کورکورانه: علامه طباطبایی انگیزه بتپرستی را تقلید کردن بتپرستان از اجداد خود میداند.[۴۱] خداوند در آیات متعدد،[۴۲] به تقلید بتپرستان از پدرانشان پرداخته و آنها را به شدت توبیخ کرده است.[۴۳]
راهکار قرآن بر هدایت بتپرستان
قرآن برای هدایت بتپرستان بهترین و اصلیترین راهکارها را ارائه کرده است که میتوان به
- توجه دادن به توحید و یگانگی: خداوند در قرآن تأکید میکند که غیر از خدای واحد، خالقی نیست و روزی آسمانها و زمین بهدست اوست؛ پس عبادت باید فقط متوجه او باشد[۴۴]
- توجه دادن به مالکیت حقیقی: خدا به مسیحیان که قائل به خدا بودن حضرت عیسی(ع) بودند، میگوید: حضرت عیسی(ع) مالک سود و زیان دیگران نیست. اگر کسی حضرت عیسی(ع) را خدای خود بداند اشتباه بزرگی مرتکب شده، چه رسد به اینکه مجسمههای دست ساختهی خود را دارای مقام خداوندی بدانند.[۴۵]
- توجه دادن به دعوت رسولان: خداوند خطاب به پیامبر اسلام(ص) میفرماید: «از رسولانی که قبل از تو فرستادیم بپرس، آیا غیر از خداوند رحمان، معبودهایی برای پرستش آنها قرار دادیم؟!»[۴۶] یعنی اگر از آنان این سؤال را بپرسی، در جواب خواهند گفت: ما چنین دستوری(بتپرستی) به آنان ندادهایم، و آنان را به پرستش چنین خدایانی وادار نساختهایم.[۴۷] چون اولین و اصلیترین دعوت تمام پیامبران، دعوت به توحید بوده و بقیهی دستورات، به توحید بر میگردد.[۴۸]
- توجه دادن به عاقبت بتپرستی: بتپرستان، عاقبتی دردناک در پیش دارند و آن جهنم سوزان است. بتپرستان امید داشتند که بتها نزد خدا برایشان شفاعت کنند، اما بر خلاف تصور آنها، خداوند بتپرستان را با بتهایشان در آتش جهنم میاندازد.[۴۹]
عاقبت بتپرستی
مفسران یکی از پیامدهای بتپرستی را ظلم به خود میدانند.[۵۰] یکی دیگر از پیامدهای بتپرستی عذاب الهی دانسته شده است.[۵۱] مفسران از دیگر پیامدهای بتپرستی را عدم شايستگى شخص بتپرست، براى منصب امامت و رهبرى جامعه میدانند.[۵۲] در روایت نقل شده که حضرت ابراهیم(ع) از خداوند سؤال کرد که ظالم از فرزندان او کیست که عهدش به او نمیرسد. خداوند در جواب به او گفت: آن کسیکه در مقابل بت سجده کند. چنین شخصی صلاحیت رهبری جامعه و امامت امت را ندارد.[۵۳] مفسران نیز از دیگر آثار بتپرستی را گمراهی و انحراف میدانند.[۵۴] از دیگر آثار بتپرستی نکوهش خداوند و پیامبران دانسته شده است.[۵۵] بهگفته طبرسی، بتپرستان به همراه بتهایشان هيزم جهنم هستند و مثل سنگریزه بهجهنم ریخته میشوند و در آن جاودان خواهند بود.[۵۶] مفسران به بیان هلاکت قوم نوح و قوم عاد و قوم ثمود به دلیل بتپرستی و پس از اتمام حجّت بر آنان، میپردازند.[۵۷]
کتابشناسی
درباره بتپرستی و مسائل پیرامون آن کتابهای فراوانی نگارش و منتشر شده است. برخی از آنها عبارتند از:
- پژوهشی پیرامون شرک و بتپرستی در قرآن، نوشته عباس سید کریمی حسینی و با تقریظ محمدهادی معرفت که توسط انتشارات کوثر ادب در سال ۱۳۸۵ش به چاپ رسیده است. تحقیقی است قرآنی و تفسیری در تحلیل ماهیت شرک و بتپرستی که طی ۱۱ فصل و با استناد به اقوال مفسران و تحلیل آیات فراوان تدوین یافته است.[۵۸]
- بتپرستی عرب جاهلی از منظر قرآن، نوشته قاسم فائز که توسط انتشارات مفاز در سال ۱۳۸۵ش به چاپ رسیده است. در این کتاب به بررسی ریشههای بتپرستی و معرفی بتهای عرب جاهلی است.[۵۹]
- کتاب الاصنام، نوشته ابنکلبی که توسط انتشارات دار الکتب المصریه در سال ۲۰۰۰م به چاپ رسیده است. این كتاب، پيرامون بتهاى عرب جاهلى و قبايلى كه آنها را مىپرستيدند و نحوه پرستششان و اسامى و اماكن آنها بحث مىكند.[۶۰]
پانویس
- ↑ نفیسی، فرهنگ نفیسی، ۱۳۴۲ق، ج۱، ص۵۲۹.
- ↑ پروشانی، «بت/بتپرستی»، ج۲، ص۲۱۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۲۰، ص۳۴؛ سوره نوح، آیه ۲۳؛ سوره انعام، آیه ۷۴؛ سوره یوسف، آیه ۴۰؛ سوره هود، آیه ۸۷ و ۸۸.
- ↑ عیاشی، تفسیر العیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۲، ص۱۴۵؛ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۰۶؛ بحرانی، البرهان، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۴۳۲.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۷، ص۳۸۱.
- ↑ سبحانی، آشنایی با عقاید و مذاهب اسلامی، ۱۳۹۶ش، ج۱، ص۲۷۷.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، دار احیاء التراث العربی، ج۲۲، ص۲۵-۲۷؛ شهید اول، الدروس الشرعیه، مؤسسه النشر الاسلامی، ج۲، ص۱۶۱.
- ↑ مغنیه، هذه هی الوهابیه، ۱۴۰۸ق، ص۷۵.
- ↑ طاهری خرمآبادی، شفاعت، مؤسسه بوستان کتاب، ص۵۴.
- ↑ شیخ صدوق، الاعتقادات، ۱۴۱۴ق، ص۱۱۰؛ علامه حلی، نهج الحقّ و کشف الصدق، ۱۹۸۲م، ص۱۵۹ و ۱۶۰؛ آلوسی، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۱۵ق، ج۱۰، ص۱۳۵.
- ↑ نام اصلی و دین حضرت ابوطالب (ع) چه بود؟، خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۴۵۵؛ بحرانی، البرهان، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۴۹۹.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۶۷۳-۶۸۶؛ سوره اعراف، آیه ۶۵ و ۷۰ و ۷۱؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۵، ص۲۶۴-۲۵۸؛ سوره هود، آیه ۵۰ و ۵۳ و ۵۹؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۶، ص۴۶۹-۴۷۶؛ سوره ابراهیم، آیه ۹ و ۱۰؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۹، ص۱۴۲-۱۴۶؛ سوره احقاف، آیه ۲۱ و ۲۲.
- ↑ نجّار، قصص الانبیاء، ۱۴۳۱ق، ص۱۱۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۹، ص۹۰.
- ↑ برای نمونه: «...أَاَرْبابٌ مُتَفَرَّقُونَ خَیْرٌ...» سوره یوسف، آیه ۳۹.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۵، ص۳۵۸
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۲، ص۳۸۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۷۶؛ سوره اعراف، آیه ۱۳۸.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۸، ص۷۱۳؛ سوره صافات، آیه ۱۲۳-۱۲۶.
- ↑ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۲۳، ص۵۹-۶۰؛ ثعلبی، قصص الانبیاء، المکتبة الثقافیّة، ص۲۲۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۸، ص۶۵۸؛ سوره یس، آیه ۲۰؛ سوره یس، آیه ۲۲؛ سوره یس، آیه ۲۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۸، ص۶۵۵؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۸، ص۳۴۸.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۶، ص۷۰۶-۷۱۲؛ سوره کهف، آیه ۹؛ سوره کهف، آیه ۱۵.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۳۵۵؛ سوره مائده، آیه ۷۶؛ سوره انعام، آیه ۵۶؛ سوره یونس، آیه ۱۰۴؛ سوره هود، آیه ۱۰۹.
- ↑ در جوامع فعلی که دیگر خدایان و بت پرستی به جز قسمتهای از آسیا مانند هند معنا ندارند. علائم شرک چگونهاند؟، وبگاه پاسخ به شبهات و سؤالات.
- ↑ ابنکلبی، کتاب الاصنام، ۲۰۰۰م، ص۹=۶۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۱۰، ص۵۴۸: مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۵، ص۸۳.
- ↑ ابنطاووس، الطرائف، ۱۴۰۰ق، ج۱، ص۸۰.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۱، ص۱۷۱.
- ↑ ابنشهرآشوب، مناقب، ۱۳۷۹ق، ج۲، ص۱۳۵.
- ↑ ممتحن، نهضت شعوبیه، ۱۳۸۵ش، ص۶۲؛ یوسفی غروی، موسوعة التاریخ الاسلامی، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۲۲۸؛ امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۴۱۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۱۷، ص۱۱۰.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۱۶، ص۱۲۰؛ سوره انبیاء، آیه ۵۲؛ سوره شعراء، آیه ۷۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۱۴، ص۱۰۷ و ۱۰۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۱۶، آیه ۱۱۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۱۰، ص۳۴.
- ↑ صادقی تهرانی، الفرقان، ۱۳۶۵ش، ج۱۱، ص۲۶۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۸، ص۲۳۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۶، ص۳۷۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۶، ص۱۵۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۶، ص۱۵۸؛ سوره مائده، آیه ۱۰۴؛ سوره هود، آیه ۶۲ و ۱۰۹، سوره ابراهیم، آیه ۱۰، سوره انبیاء، آیه ۵۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۱، آیه ۴۱۹؛ سوره بقره، آیه ۱۷۰.
- ↑ گنابادی، تفسیر بیان السعاده فی مقامات العباده، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۲۷۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۵، ص۳۸ – ۴۰.
- ↑ سوره زخرف، آیه ۴۵.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۹، ص۷۶.
- ↑ طیب، أطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۱۲، ص۳۶.
- ↑ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۲۹؛ سوره انبیاء، آیه ۹۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۱۴، ص۳۰۱؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۳، ص۴۳۹؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۸۶؛ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۷، ص۳۳۸؛ فضلالله، من وحی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۱۲، ص۲۶۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۸، ص۱۷۹؛ طبرسی، مجمع البیان، ج۴، ص۶۷۴؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۶، ص۲۳۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۴۴۳.
- ↑ طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۳۷۹؛ حویزی، نور الثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۲۱.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۵، ص۳۰۲؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۱۲، ص۶۹؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۱۲۰.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۱۴، ص۲۷۴؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۷۱؛ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۹؛ فضلالله، من وحی القرآن، ۱۴۳۹ق، ج۱۲، ص۲۳۴.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۱۰۲؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۳، ص۵۰۶ و ۵۰۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۱۲، ص۲۳؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۰، ص۲۸۶؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۶، ص۴۸۹؛ فضلالله، من وحی القرآن، ۱۴۳۹ق، ج۱۰، ص۱۱۸؛ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۵، ص۳۸۲.
- ↑ پژوهشی پیرامون شرک و بتپرستی در قرآن، وبگاه شبکه جامع کتاب گیسوم.
- ↑ بتپرستی عرب جاهلی از منظر قرآن، وبگاه شبکه جامع کتاب گیسوم.
- ↑ بخش کتابشناسی کتاب الاصنام در نرم افزار جامع منابع تاریخ مرکز تحقیقات نور.
منابع
- آلوسی، محمدشکری، بلوغ الارب فی معرفة احوال العرب، بیروت، چاپ محمد بهجة اثری، بیتا.
- آلوسی، سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- ابناثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، چاپ اول، ۱۳۸۵ق.
- ابنحنبل، احمد بن محمد، مسند الامام احمد بن حنبل، بیروت، مؤسسه الرساله، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- ابنشهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابیطالب(ع)، قم، علامه، ۱۳۷۹ق.
- ابنطاووس، علی بن موسی، الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف، قم، خیام، ۱۴۰۰ق.
- ابنعربی، محاضره الابرار و مسامرة الأخیار فی الأدبیات و النوادر و الأخبار، تحقیق: محمد عبدالکریم نمری، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- ابنکلبی، هشام بن محمد، کتاب الاصنام، تحقیق: احمد زکی صفوت، قاهره، دار الکتب المصریه، چاپ چهارم، ۲۰۰۰م.
- ابوحیان، محمد بن یوسف، البحر المحیط فی التفسیر، تصحیح: صدقی محمد جمیل، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
- امین، محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، چاپ اول، ۱۴۰۳ق.
- بتپرستی عرب جاهلی از منظر قرآن، وبگاه شبکه جامع کتاب گیسوم، تاریخ بازدید: ۲۹ آبان ۱۴۰۳ش.
- بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسة البعثة، ۱۴۱۶ق.
- پروشانی، ایرج، «بت/بتپرستی»، در مجموعه مقالات دانشنامه جهان اسلام، جلد دوم، تهران، بنیاد دایره المعارف اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۷۵ش.
- پژوهشی پیرامون شرک و بتپرستی در قرآن، وبگاه شبکه جامع کتاب گیسوم، تاریخ بازدید: ۲۹ آبان ۱۴۰۳ش.
- ثعلبی، احمد بن محمد، قصص الانبیاء، بیروت، المکتبة الثقافیّة، چاپ اول، بیتا.
- جوادی آملی، عبدالله، ادب فنای مقربان، تحقیق: قنبرعلی صمدی و احسان ابراهیمی، قم، اسراء، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
- علی، جواد، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت، دار العلم للملایین، چاپ دوم، ۱۳۹۱ق.
- حسینی همدانی، سید محمدحسین، انوار درخشان در تفسیر قرآن، تحقیق: محمدباقر بهبودی، تهران، کتابفروشی لطفی، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
- حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، تصحیح: هاشم رسولی، قم، اسماعیلیان، چاپ چهارم، ۱۴۱۵ق.
- دحلان، احمدزینی، السیره النبویه، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۲۱ق.
- در جوامع فعلی که دیگر خدایان و بت پرستی به جز قسمتهای از آسیا مانند هند معنا ندارند. علائم شرک چگونهاند؟، وبگاه پاسخ به شبهات و سؤالات، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آذر ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۸ آبان ۱۴۰۳ش.
- دیاربکری، حسین بن محمد، تاریخ الخمیس فی أحوال أنفس نفیس، بیروت، دار صادر، چاپ اول، بیتا.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، بیجا، دفتر نشر الکتاب، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق،
- سامانی، سید محمود، «بعل»، وبگاه پرتال جامع علوم و معارف قرآن، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت، ۱۳۸۸ش، تاریخ بازدید: ۱۶ آبان ۱۴۰۳ش.
- سبحانی، آشنایی با عقاید و مذاهب اسلامی، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۳۹۶ش.
- شرک و بتپرستی، وبگاه پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۱ اسفند ۱۳۹۱ش، تاریخ بازدید: ۲۳ آذر ۱۴۰۳ش.
- شهید اول، محمد بن مکی، الدروس الشرعیه فی فقه الامامیه، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۱۲ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، الاعتقادات، قم، المؤتمر العالمی للشیخ المفید، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق.
- صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه، قم، فرهنگ اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۶۵ش.
- طاهری خرمآبادی، سید حسن، شفاعت، قم، موسسه بوستان كتاب، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ سوم، ۱۳۵۲ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر جوامع الجامع، تصحیح: ابوالقاسم گرجی، قم، مرکز مديريت حوزه علميه قم، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح: فضلالله یزدی طباطبایی و هاشم رسولی، بیروت، دار المعرفه، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
- طبری، محمد بن جریر، جامع البیان عن تاویل آی القرآن(تفسیر الطبری)، تحقیق: عبدالله بن عبدالمحسن ترکی، قاهره، هجر، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- طوسی، محمد بن الحسن، الامالی، تحقیق و تصحیح: مؤسسه البعثه، قم، دار الثقافه، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، بینا، ۱۳۸۳/۱۹۶۳.
- طیب، عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، اسلام، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، نهج الحقّ و کشف الصدق، بیروت، دار الکتاب اللبنانی، چاپ اول، ۱۹۸۲م.
- علی، جواد، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت، دار العلم للملایین، چاپ دوم، ۱۳۹۱ق.
- عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تصحیح: هاشم رسولی، تهران، مکتبة العلمیة الاسلامیة، چاپ اول، ۱۳۸۰ق.
- فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر(مفاتيح الغیب)، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
- فضلالله، محمدحسین، من وحی القرآن، بیروت، دار الملاک للطباعة و النشر و التوزیع، چاپ سوم، ۱۴۳۹ق.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، تصحیح: طیب جزایری، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق و تصحیح: علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- گنابادی، سلطان محمد، تفسیر بیان السعاده فی مقامات العباده، بیروت، مؤسسه الأعلمی، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- مدرسی، محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین(ع)، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- مغنیه، محمدجواد، هذه هی الوهابیه، تهران، منظمه الاعلام الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ سی و دوم، ۱۳۷۴ش.
- ممتحن، حسینعلی، نهضت شعوبیه جنبش ملی ایرانیان در برابر خلافت اموی و عباسی، تهران، انتشارات علمی فرهنگی، چاپ سوم، ۱۳۸۵ش.
- نام اصلی و دین حضرت ابوطالب (ع) چه بود؟، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ بازدید: ۲۹ آبان ۱۴۰۳ش.
- نجّار، عبدالوهّاب، قصص الانبیاء، قم، مدین، چاپ اول، ۱۴۳۱ق.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام(ط.حدیثه)، تحقیق: جعفر بن حسن حلی، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۲۱ق.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام(ط.قدیمه)، تحقیق: جعفر بن حسن حلی و دیگران، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ هفتم، بیتا.
- نفیسی، علیاکبر، فرهنگ نفیسی، تهران، خیام، چاپ اول، ۱۳۴۲ق.
- یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت، دار صادر، چاپ دوم، ۱۹۹۵م.
- یوسفی غروی، محمدهادی، موسوعه التریخ الاسلامی، قم، مجمع الفکر الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.