گوساله سامری

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

گوساله سامِری بُتی که سامری در زمان حضور چهل روزه حضرت موسی(ع) در میقات از طلاهای مردم ساخت و اکثر بنی‌اسرائیل آن‌را پرستیدند.

بعد از بازگشت حضرت موسی(ع)، مردم از پرستش گوساله دست کشیدند، سامری مجازات گردید و گوساله آتش زده شده و خاکستر آن به باد داده شد. قرآن از مجازات بنی‌اسرائیل چنین یاد می‌کند: «به درگاه آفریدگار خود توبه کنید و یکدیگر را بکشید» مفسران معتقدند در این مجازات، افراد شروع به کشتن یکدیگر کردند و این کشتن شامل نزدیکان، خانواده و همه افراد گوساله‌پرست بنی‌اسرائیل شد. پس از کشته شدن بسیاری، توبه قوم قبول و قاتل و مقتول بخشیده شدند. البته این برداشت از آیه مخالفانی نیز دارد که معتقدند آیه در مقام بیان توبه سخت به درگاه خداوند است.

برخی مفسران چرایی بت‌پرستی بنی‌اسرائیل با وجود دیدن معجزات بسیار را به دلیل عدم بازتاب تحولات سیاسی در شخصیت و فرهنگ آنان دانسته‌اند. برخی نیز معتقدند تاثیر معجزات تنها در اظهار ظاهری توحید میان بنی‌اسرائیل بوده است.

کلیات

بنی‌اسرائیل پس از خروج از مصر و در زمان چهل روزه حضور موسی(ع) در میقات، برای مدتی گوساله‌ای از طلا ساخته و آن‌را پرستیدند.[۱] گاو در نزد مصریان مقدس بود و آن را رمز زندگی کشاورزی خود می‌دانستند، بنی‌اسرائیل نیز چنین گرایشی یافته بودند.[۲] قرآن سامری را سازنده[۳] و ترویج‌کننده گوساله‌پرستی معرفی کرده است.[۴] اما تورات، هارون پیامبر را سازنده این گوساله می‌داند.[۵] این گوساله به گوساله طلایی نیز شناخته می‌شود.[۶]

همچنین ببینید: سامری
«وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَیٰ أَرْبَعِینَ لَیلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِن بَعْدِهِ وَأَنتُمْ ظَالِمُونَ... وَإِذْ قَالَ مُوسَیٰ لِقَوْمِهِ یا قَوْمِ إِنَّکمْ ظَلَمْتُمْ أَنفُسَکم بِاتِّخَاذِکمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَیٰ بَارِئِکمْ فَاقْتُلُوا أَنفُسَکمْ ذَٰلِکمْ خَیرٌ لَّکمْ عِندَ بَارِئِکمْ فَتَابَ عَلَیکمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ»

«و آن‌گاه که با موسی چهل شب قرار گذاشتیم آن‌گاه در غیاب وی، شما گوساله را پرستش کردید، در حالی که ستمکار بودید.... و موسی به قوم خود گفت: «ای قوم من، شما با پرستش گوساله، بر خود ستم کردید، پس به درگاه آفریننده خود توبه کنید، و خودتان را بکشید، که این کار نزد آفریدگارتان برای شما بهتر است.» پس خدا توبه شما را پذیرفت، که او توبه‌پذیر مهربان است.»[۷]

پرستش گوساله

حضرت موسی(ع) در پی وعده الهی، به مدت سی‌روز به میعادگاه رفت سپس این مدت ده روز تمدید شد.[۸] با طولانی شدن بازگشت موسی(ع)، میان بنی‌اسرائیل شایعه شد که موسی(ع) از دنیا رفته است.[۹] سامری نیز در این فرصت با استفاده از طلاهای مردم، گوساله‌ای ساخت[۳] او به همراه پیروان خود[۱۰] و مردم را به پرستش آن دعوت کرد.[۴] هارون که جانشین موسی در میان بنی‌اسرائیل بود، مردم را از این عمل نهی کرده و آن را آزمایش الهی دانست؛[۱۱] اما اکثر مردم دعوت سامری را پذیرفته و به پرستش گوساله رو آوردند.[۱]

سامری در پاسخ به موسی(ع) که پرسید چرا چنین کردی؟ گفت: «من چیزی دیدم که آنها ندیدند. من قسمتی از آثار رسول را گرفتم، سپس آن را افکندم».[۱۲] بیشتر مفسران معتقدند مقصود از رسول در این آیه جبرئیل است که سامری در زمان گشودن شدن دریا بر بنی‌اسرائیل، خاک زیر پای حیوانی که جبرئیل بر آن سوار بود را گرفت.[۱۳] او سپس این خاک را در درون گوساله قرار داد.[۱۴]

در مقابل برخی معتقدند مقصود سامری ایمان به موسی(ع) بوده که بعد در آن تردید کرد.[۱۵]

خصوصیات گوساله

قرآن از گوساله سامری با تعبیر «جَسَداً لَهُ خُوار» به معنای جسمی که صدای گاو داشت[۱۶] یاد کرده است.[۱۷] مفسران معتقدند سامری گوساله را چنان در مسیر باد گذارده بود که بر اثر وزش باد، صدایی از آن به گوش می‌رسید[۱۸] برخی نیز معتقدند این صدا به تأثیر خاک زیرپای جبرئیل بوده که در درون گوساله قرار داده شده بود.[۱۴]

در منابع برای این گوساله خصوصیاتی همچون گوشت و پوست داشتن نیز نقل شده که علماء در صحت بخشی از آن‌ها ابراز تردید کرده‌اند.[۱۹]

بازگشت موسی(ع) و سوزاندن گوساله

حضرت موسی(ع) در میقات، از گوساله‌پرستی قومش اطلاع یافت.[۲۰] او پس از بازگشت و دیدن گوساله‌پرستی، ‌از شدت عصبانیت، الواح را انداخت و شکست.[۲۱] سپس مردم را مذمت کرده و گفت: «مگر پروردگارتان وعده نیکویی به شما نداد».[۲۲] او با هارون نیز به تندی برخورد کرد که چرا جلوی انحراف قوم را نگرفته است.[۲۳] سپس به مواخذه سامری پرداخت و او را مجازات کرد.[۲۴]

براساس آیات قرآن گوساله سامری توسط حضرت موسی و پیروانش، سوزانده شده و خاکستر آن به دریا ریخته شد.[۲۵] تورات نیز نهایت گوساله را چنین نقل می‌کند: «آن گوساله‌ای را که درست کرده بودند گرفته در آتش سوزانید و آسیاب کرد تا که گرد شد و بر روی آب پاشید و به فرزندان اسرائیل نوشانید».[۲۶]

فرش دستباف مربوط به وقایع بنی‌اسرائیل در بیابان سینا که در آن به داستان گوساله پرستی نیز اشاره شده است.

مجازات سخت

گوساله‌پرستی بنی‌اسرائیل پس از مشاهده معجزات و نشانه‌های بسیار را مسئله بزرگی دانسته‌اند.[۲۷] بنابر آیات قرآن، غضب خداوند و ذلت در زندگی دنیا به افرادی که گوساله پرستی کردند، تعلق گرفت.[۲۸] علاوه بر این، در سوره بقره به مجازات خاص این افراد نیز اشاره شده است: «فَتُوبُوا إِلی بارِئِکمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَکمْ؛ به درگاه آفریدگار خود توبه کنید و یکدیگر را بکشید»[۲۹]

در این مجازات، افراد شروع به کشتن یکدیگر کردند[۳۰] و این کشتن شامل نزدیکان، خانواده و همه افراد بنی‌اسرائیل می‌شد.[۳۱] البته برخی معتقدند افرادی که گوساله‌پرست نشده بودند، گوساله‌پرست‌ها را کشتند.[۳۲]

با کشته شدن چند هزار نفر از گناه‌کاران[۳۳] و یا همه آن‌ها[۳۴] توبه آن‌ها پذیرفته شد و قاتل و مقتول بخشیده شدند.[۳۵] این مجازات در تورات نیز ذکر شده است: «هرکدام، برادر خود، دوست خود و خویشاوند خود را که گوساله‌پرستی کرده باشد بکشید و در آن روز تقریباً سه هزار نفر از آن قوم کشته شدند».[۳۶]

آیت الله مکارم شیرازی از مفسران معاصر معتقد است این مجازات در طول تاریخ پیامبران مثل و مانند ندارد.[۳۷] مفسران معتقدند این مجازات سخت به این جهت بوده که بنی‌اسرائیل دیگر به سمت بت‌پرستی نروند.[۳۸]

سید مرتضی از عالمان شیعه معتقد است مقصود از این آیه، کشتن نیست؛ بلکه به این معنا است که در راه توبه و پشیمانی، چنان خود را به سختی بیفکنند که گویی می‌خواهند خود را از بین ببرند.[۳۹]

چرایی گوساله‌پرستی با وجود معجزات بسیار

حضرت موسی برای بنی‌اسرائیل چه در زمان حضور در مصر و چه پس از خروج از آن، معجزات بسیاری آورد.[۴۰] با این حال پس از خروج از مصر، بنی‌اسرائیل با دیدن قومی بت‌پرست، از حضرت موسی(ع)‌ چنین درخواست کردند: «برای ما خدایی بگمار چنان که آنان خدایانی دارند»[۴۱] قرآن به جهت این درخواست، آنان را گروهی جاهل و نادان خطاب می‌کند.[۴۲]

اما با غیبت موسی(ع)، اکثر بنی‌اسرائیل به پرستش گوساله رو آوردند.[۱] خداوند گوساله‌پرستی را آزمون و امتحانی برای بنی‌اسرائیل برشمرده است[۴۳] و همچنین آن‌ها را به جهت گوساله‌پرستی پس از دیدن معجزات مختلف،‌ ظالم معرفی می‌کند.[۴۴]

برخی مفسران چرایی بت‌پرستی بنی‌اسرائیل با وجود دیدن معجزات زیاد که موجب رهایی آنان از بردگی فرعون شده بود را به دلیل عدم بازتاب تحولات سیاسی در شخصیت و فرهنگ آنان دانسته است؛ به همین جهت آنان نیاز به یک آزمونی داشتند تا واقعیت‌های خود را نمایان کنند و در نهایت مصلحان به اصلاح آنان بپردازند.[۴۵]

برخی نیز معتقدند تأثیر معجزات تنها در اظهار ظاهری توحید میان بنی‌اسرائیل بوده است.[۴۶]

پانویس

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۶، ص۳۷۱.
  2. مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۴۵۰.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ قرشی، قاموس قرآن، ۱۳۷۱ش، ج۶، ص۳۱۵.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ مغنیه، التفسیر المنیر، بنیاد بعثت، ج۱۶، ص۲۶۰.
  5. کتاب مقدس، کتاب خروج، باب ۳۲، آیات۱-۶.
  6. طیب، أطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۹، ص۸۲.
  7. سوره بقره، آیه ۵۱ -۵۴.
  8. سوره اعراف، آیه۱۴۲.
  9. مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۴۵۰.
  10. طباطبائی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۴، ص۱۹۲.
  11. سوره طه، آیه۹۰.
  12. سوره طه، ایه۹۶.
  13. برای نمونه نگاه کنید به: فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۲۲، ص۹۵.
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۶۰.
  15. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۳، ص۲۸۵-۲۸۶.
  16. شیخ طوسی، التبیان، بیروت،‌ ج۴، ص۵۴۴.
  17. سوره طه، ایه۸۸.
  18. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۶، ص۳۷۲.
  19. نگاه کنید به: طباطبائی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۴، ص۲۰۱- ۲۰۳.
  20. سوره طه، آیه ۸۵.
  21. سوره اعراف، آیه۱۵۰.
  22. سوره طه، آیه۸۶.
  23. سوره طه، آیات ۹۲-۹۴.
  24. سوره طه، آیه ۹۷.
  25. سوره طه، آیه۹۷.
  26. تورات، خروج، باب ۳۲، آیه ۲۰.
  27. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۲۵۵.
  28. سوره اعراف، آیه۱۵۲.
  29. سوره بقره، آیه۵۴.
  30. حسینی شیرازی، تبیین القرآن، ۱۴۲۳ق، ص۱۸.
  31. جوادی آملی، تسنیم،۱۳۸۷ش، ج۴، ص۴۵۵.
  32. فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۳۲.
  33. قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۴۷.
  34. طباطبائی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۱۸۹.
  35. حسینی شیرازی، تبیین القرآن، ۱۴۲۳ق، ص۱۸.
  36. تورات، خروج، باب ۳۲، آیات۲۷- ۲۸.
  37. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۲۵۵.
  38. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۲۵۶.
  39. سید مرتضی، أمالی، ج۲، ص۳۷۲.
  40. شیخ طوسی، التبیان، بیروت،‌ ج۱، ص۳۵۲.
  41. سوره اعراف، آیه۱۳۸.
  42. سوره اعراف، آیه۱۳۸.
  43. سوره طه، آیه۸۵.
  44. سوره بقره، آیه۹۲.
  45. مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۴۵۰.
  46. ابراهیمی، «گوساله سامری»، ص۱۰۴۳

منابع

  • ابراهیمی، محسن،‌ «گوساله سامری»، دانشنامه معاصر قرآن کریم، قم، سلمان آزاده، ۱۳۹۷ش.
  • جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، قم، مرکز نشر اسراء، ۱۳۸۷ش.
  • حسینی شیرازی، سید محمد، تبیین القرآن،‌ بیروت، دار العلوم، چاپ دوم، ۱۴۲۳ق.
  • زمخشری، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل،‌ بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ سوم، ۱۴۰۷ق.
  • سید مرتضی علم الهدی، علی بن حسین، امالی، محقق و مصحح: ابراهیم، محمد ابوالفضل،‌ قاهره، دار الفکر العربی، چاپ اول، ۱۹۹۸م.
  • شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، تحقیق: احمد قصیرعاملی،‌ بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
  • طباطبائی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
  • طیب، سید عبد الحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، چاپ دوم، ۱۳۷۸ش.
  • فخر رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر، مفاتیح الغیب،‌ بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
  • فیض کاشانی، ملامحسن، تفسیر الصافی، تحقیق: اعلمی، حسین، تهران، انتشارات الصدر، چاپ دوم، ۱۴۱۵ق.
  • قرشی، سید علی اکبر، قاموس قرآن،‌ تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ ششم، ۱۳۷۱ش.
  • قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق و مصحح: موسوی جزائری، سید طیب، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.
  • مدرسی، سید محمد تقی، من هدی القرآن،‌ تهران، دار محبی الحسین، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
  • مغنیه، محمد جواد، التفسیر المبین، قم، بنیاد بعثت، بی‌تا.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه،‌ تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.