آیه ۱۸۷ سوره بقره
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | بقره |
| شماره آیه | ۱۸۷ |
| جزء | ۲ |
| اطلاعات محتوایی | |
| شأن نزول | خَوَّاتِ بْن جُبیر أَنْصَاری |
| مکان نزول | مدینه |
| موضوع | احکام روزه و اعتکاف |
آیه ۱۸۷ سوره بقره مجموعهای از احکام الهی درباره روزه ماه رمضان را بیان میکند. خداوند در این آیه به مجاز بودن مباشرت با زنان، خوردن و آشامیدن پس از خواب در شبهای رمضان و برخی احکام اعتکاف اشاره کرده است.
این آیه در جریان داستان شخصی بهنام خَوَّاتِ بْن جُبَیْر انصاری بر پیامبر(ص) نازل شد. مفسران با استناد به تعابیر خاص و تشبیههای متعدد موجود در این آیه به نکاتی از جمله ادب قرآن، راههای ترک گناه، تشبیه زن و مرد به لباس برای همدیگر، و فرزندآوری اشاره کردهاند.
فقیهان شیعه با استفاده از این آیه و روایات مرتبط با آن در ابواب مختلف فقهی نظیر نماز و روزه به مسائلی چون جواز خوردن و آشامیدن و آمیزش در شبهای ماه رمضان، احکام اعتکاف، مدت زمان روزه و تشخیص وقت فجر و مغرب پرداختهاند.
معرفی و متن آیه
ناصر مکارم شیرازی از مفسران شیعه معتقد است که آیه ۱۸۷ سوره بقره به بیان چند حکم اسلامی در زمینه روزه و اعتکاف پرداخته است.[۱] این احکام شامل جواز خوردن، آشامیدن و آمیزش پس از خواب در شبهای ماه رمضان، تعیین مدت زمان روزه از فجر تا مغرب، و عدم جواز آمیزش هنگام اعتکاف در مسجد است.[۲]
در این آیه، احکام بهعنوان مرزهای الهی معرفی شدهاند که نزدیک شدن به آنها ممکن است انسان را به تجاوز از آن مرزها و گناه کشانده و وسوسه کند. به همین دلیل، خداوند هشدار داده است که به این مرزها نزدیک نشوید.[۳]
هدف نهایی از بیان این احکام در آیه، رسیدن به تقوا است.[۴]﴿أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ ١٨٧﴾ [بقره:187]﴿در شبهای روزه همخوابگی با زنانتان بر شما حلال گردیدهاست آنان برای شما لباسی هستند و شما برای آنان لباسی هستید خدا میدانست که شما با خودتان ناراستی میکردید پس توبه شما را پذیرفت و از شما درگذشت پس اکنون [در شبهای ماه رمضان میتوانید] با آنان همخوابگی کنید و آنچه را خدا برای شما مقرر داشته طلب کنید و بخورید و بیاشامید تا رشته سپید بامداد از رشته سیاه [شب] بر شما نمودار شود سپس روزه را تا [فرا رسیدن] شب به اتمام رسانید و در حالی که در مساجد معتکف هستید [با زنان] درنیامیزید این است حدود احکام الهی پس [زنهار به قصد گناه] بدان نزدیک نشوید این گونه خداوند آیات خود را برای مردم بیان میکند باشد که پروا پیشه کنند ١٨٧﴾
شأن نزول
بهگفته امام علی(ع)، قبل از نزول این آیه، نزدیکی با زنان و خوردن و آشامیدن پس از خواب در شبهای ماه رمضان حرام بود. اما با نزول این آیه، این عمل جایز شد.[۵] طبق حدیثی از امام صادق(ع)، آیه زمانی نازل شد که خَوَّاتِ بْن جُبَیْر انصاری (مُطْعِمِ بْنِ جُبَیْر[۶]) روزهدار در حال کمک به پیامبر(ص) در حفر خندق، قبل از افطار خوابید و چون خوردن و آشامیدن پس از خواب در شب حرام بود، از آن خودداری کرد و فردا از شدت گرسنگی بیهوش شد. پیامبر(ص) از ماجرا مطلع شد و پس از نزول آیه، حکم حرام بودن خوردن و آشامیدن بعد از خواب در شب را برطرف کرد.[۷] برخی مفسران نیز با استناد به روایاتی دیگر، داستان مشابهی از ابوقیس بن صرمه نقل کردهاند.[۸]
همچنین، برخی محققان با استناد به عبارت «عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنتُمْ تَخْتَانُونَ أَنفُسَكُمْ» (خدا دانست که شما همواره با انجام این عمل به خود خیانت میکردید)، معتقدند که این آیه حکم ممنوع بودن آمیزش در شب و صبح را برای روزهداران بهدلیل مخالفت پنهانی و سخت بودن آن برای مسلمانان برداشته است.[۹]
نکات تفسیری
تعابیر خاص، و تشبیهها و استعارههای متعدد در این آیه مورد توجه مفسران قرآن قرار گرفته است:
- تشبیه زن و شوهر به لباس: علامه طباطبایی تشبیه زن و شوهر به لباس را بهدلیل حفظ یکدیگر از گناه و فساد دانستهاند.[۱۰] طبرسی این تشبیه را بهخاطر آرامشی که هر یک از طرفین برای دیگری فراهم میآورد، مشابه آرامش شب در آیه ۲۰ سوره یونس میداند.[۱۱]
- نزدیک نشدن به گناه: محسن قرائتی با اشاره به عبارت «تِلْکَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا»، گناه را مانند چاه میداند که نزدیک شدن به آن انسان را به درون آن میکشاند.[۱۲] این نکته با حدیث امام علی(ع) که میفرماید: «هر کس گوسفندش را دور چاهی بچراند، بیم آن میرود که در آن داخل شود»، همراستا است.[۱۳]
- تأکید بر فرزندآوری: برخی مفسران از عبارت «وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ» بهطور ضمنی اشاره به فرزندآوری و طلب روزی حلال از طریق همبستری با زنان را فهمیدهاند.[۱۴]
کاربردهای فقهی
فقیهان شیعه از این آیه و روایات مرتبط با آن در ابواب مختلف فقهی نظیر صلاه و صوم استفاده کرده و فتاوای مختلفی را ارائه دادهاند.
نسخ احکام سابق
برخی مفسران معتقدند که آیه ۱۸۷ سوره بقره نسخکننده حکم قبلی است که براساس آن روزهداران از عمل زناشویی در شب و روز و خوردن و آشامیدن پس از خوابیدن در شب ممنوع بودند.[۱۵] اما به گفته تفسیر المیزان، برخی دیگر این آیه را ناسخ نمیدانند و آن را توضیحدهنده احکام قبلی میدانند.[۱۶] این مفسران توضیح دادهاند که زمانی که خداوند در آیه ۱۸۳ سوره بقره روزه را واجب کرد، برخی گمان کردند که روزه در اسلام مشابه روزه مسیحیت است که در آن روزهداران باید از زناشویی در طول روز خودداری کنند و پس از خوابیدن در شب، خوردن و آشامیدن نیز ممنوع است. آیه ۱۸۷ این اشتباه را اصلاح کرده است.[۱۷]
احکام روزه
- جواز آمیزش و خوردن و آشامیدن: فقیهان با استناد به عبارت «فَٱلْآنَ بَٰشِرُوهُنَّ وَٰكُلُوا۟ وَٱشْرَبُوا۟» در آیه، جواز آمیزش با زنان و خوردن و آشامیدن را در شب ماه رمضان برداشت کردهاند.[۱۸]
- مدت زمان روزه: برای تعیین مدت زمان روزه، فقیهان از عبارت «حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ» استفاده کرده و مدت روزه را از فجر صادق تا مغرب دانستهاند.[۱۹]
- حرمت آمیزش در طول روز: فقیهان با توجه به استفاده از دو کلمه «حَتَّىٰ» و «إِلَىٰ» در آیه، فتوا به حرمت آمیزش در طول روزهداری دادهاند و میگویند که خوردن و آشامیدن تا طلوع فجر مجاز است، بنابراین در طول روز روزهداری حرام است.[۲۰]
- استحباب آمیزش در ابتدای ماه رمضان: بهگفته تفسیر اطیب البیان، امام باقر(ع) عمل آمیزش در ابتدای هر ماه قمری را مکروه دانسته مگر در ماه رمضان، که آمیزش در این ماه مستحب است.[۲۱]
- جواز بقاء بر جنابت تا طلوع فجر: برخی فقیهان شیعه از آیه استفاده کردهاند که جواز آمیزش در آخرین لحظات شب ماه رمضان شامل جنابت تا طلوع فجر است و طهارت هنگام طلوع فجر شرط صحت روزه نیست.[۲۲] هرچند مشهور فقیهان بر این باورند که شخص باید هنگام ورود به روزه ماه رمضان پاک باشد.
احکام اعتکاف
- شرط اقامت در مسجد برای اعتکاف: براساس نظر بیشتر علمای اسلامی[۲۳] (به جز حنفیها که اعتکاف زن را در خانهاش جایز دانستهاند)، شرط صحت اعتکاف اقامت در مسجد است.[۲۴] مستند امامیه در این زمینه آیه شریفه و روایات مرتبط با آن است.[۲۵] اما برخی مفسران معتقدند که این آیه فقط به حرمت مباشرت با زنان در حال اعتکاف اشاره دارد، نه به شرطیت مسجد در اعتکاف.[۲۶]
- حرمت آمیزش در ایام اعتکاف: فقیهان با استناد به عبارت «وَ لَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَ أَنتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ»، فتوا به حرام بودن آمیزش در ایام اعتکاف دادهاند.[۲۷]
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۷۳۲.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۷۳۲-۷۳۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۷۳۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۷۳۷.
- ↑ حرّ عاملی، وسائل الشیعه، دار احیاء التراث العربی، ج۷، ص۸۱.
- ↑ حرّ عاملی، وسائل الشیعه، دار احیاء التراث العربی، ج۷، ص۸۱.
- ↑ حرّ عاملی، وسائل الشیعه، دار احیاء التراث العربی، ج۷، ص۸۱.
- ↑ طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۳۴۱.
- ↑ وجدانی فخر، الجواهر الفخرية، ج۳، ص۲۵۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ج۲، ص۴۴و۴۵.
- ↑ طبرسی، مجمع البيان، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۲۲.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۲۹۲.
- ↑ طیب، تفسیر اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۳۴۴.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۲۹۲؛ طباطبایی، المیزان، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ج۲، ص۴۷و۴۸؛ طیب، تفسیر اطیب البیان، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۳۴۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ج۲، ص۴۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ج۲، ص۴۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ج۲، ص۴۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ج۲، ص۴۷.
- ↑ «درس خارج فقه آيتالله سیدموسی شبیریزنجانیكتاب الصوم»، وبگاه مدرسه فقاهت.
- ↑ «درس خارج فقه بحث "صوم" حضرت آية الله العظمى جوادى آملى»، وبگاه تبیان.
- ↑ طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۳۴۱.
- ↑ «درس خارج فقه استاد سیدهاشم حسینی بوشهری»، وبگاه مدرسه فقاهت.
- ↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲، ج۱۷، ص۱۷۰.
- ↑ آقازاده، اعتکاف، بوستان کتاب، ج۳، ص۵۵۳.
- ↑ قرطبی، تفسیر قرطبی، ۱۴۰۵ش، ج۲، ص۳۳۳.
- ↑ کاظمی، مسالک الافهام، مرتضوی، ج۱، ص۳۵۰.
- ↑ «درس خارج فقه بحث "صوم" حضرت آية الله العظمى جوادى آملى»، وبگاه تبیان.
منابع
- آقازاده، فتاح، اعتکاف، در دائره المعارف قرآن کریم، قم، بوستان کتاب، بیتا.
- حرّ عاملی، محمد بن الحسن، وسائل الشیعه إلى تحصيل مسائل الشريعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- «درس خارج فقه بحث "صوم" حضرت آية الله العظمى جوادى آملى»، وبگاه تبیان، تاریخ درج مطلب: بیتا، تاریخ بازدید: ۲۲تیر۱۴۰۲ش.
- «درس خارج فقه استاد سیدهاشم حسینی بوشهری»، وبگاه مدرسه فقاهت، تاریخ درج مطلب، ۱۹بهمن۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۲۳تیر۱۴۰۲ش.
- «درس خارج فقه آيتالله سیدموسی شبیریزنجانیكتاب الصوم»، وبگاه مدرسه فقاهت، تاریخ درج مطلب: ۲۲آذر۱۳۸۸ش، تاریخ بازدید: ۲۲تیر۱۴۰۲ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، بیتا.
- طبرسی، مجمع البيان في تفسير القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، ۱۴۱۵ق.
- طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ش.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مركز فرهنگى درسهايى از قرآن، ۱۳۸۳ش.
- قرطبی، شمس الدین، تفسیر القرطبی، بیروت، دار إحياء التراث العربی، ۱۴۰۵ق.
- کاظمی، فاضل، مسالک الافهام إلی آیات الأحکام، تهران، مرتضوی، بیتا.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام، بیروت، دار إحياء التراث العربی، ۱۳۶۲ش.
- وجدانی فخر، قدرتالله، الجواهر الفخرية فی شرح الروضة البهيه، بیتا، بیجا.