آیه ۱۷ سوره انفال
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | سوره انفال |
| شماره آیه | ۱۷ |
| جزء | ۹ و ۱۰ |
| اطلاعات محتوایی | |
| شأن نزول | انتساب پیروزی مسلمانان در جنگ بدر به خویشتن |
| مکان نزول | مدینه |
| موضوع | اعتقادی |
| درباره | غزوه بدر |
| آیات مرتبط | آیه ۴۲ سوره انفال |
آیه ۱۷ سوره انفال پیروزی مسلمانان در غزوه بدر را نتیجهٔ یاری خدا میداند و اینکه مسلمانان نباید به خاطر پیروزی در این جنگ دچار تفاخر و خودخواهی شوند؛ زیرا این نبرد، آزمایشی برای آنان محسوب میشود.
گزارش شده که در جنگ بدر، پیامبر(ص) مُشتی از سنگریزه به سمت دشمن پرتاب نمود که در چشم و دهان مشرکان فرو رفت و وحشتی به آنها دست داد و این امر موجب شکست آنها گردید. مسلمانان هنگام بازگشت، از این پیروزی خوشحال بوده و به یکدیگر تفاخر میکردند، که این آیه نازل شد.
به گفته مفسران، اینکه آیه میگوید «شما این کار را نکردید»، به خاطر این است که نیروی غلبه بر دشمن و معجزههای رخ داده در جنگ بدر که باعث شکست دشمنان شد، از جانب خدا بود.
معرفی
آیه ۱۷ سوره انفال یادآوری میکند که شکست مشرکان در جنگ بدر نتیجه یاری خداوند بود، تا مسلمانان دچار خودخواهی نشوند؛ زیرا در آیات قبل، آنها به پیکار با مشرکان امر شده و کشتن افراد را به خود نسبت میدادند.[۱]
از عبارت «وَ مَا رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لَٰکِنَّ اللَّهَ رَمَیٰ» که اشاره به کمک الهی به مؤمنان در برابر دشمنان دارد، در پیامهای پیروزی[۲] و ایجاد روحیه مقاومت در برابر دشمن استفاده شده است.[۳]
﴿فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلَاءً حَسَنًا إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ١٧﴾ [انفال:17]
﴿و شما آنان را نکشتید بلکه خدا آنان را کشت و چون [ریگ به سوی آنان] افکندی تو نیفکندی بلکه خدا افکند [آری خدا چنین کرد تا کافران را مغلوب کند] و بدین وسیله مؤمنان را به آزمایشی نیکو بیازماید قطعا خدا شنوای داناست ١٧﴾
شأن نزول
به گفته مفسران، آیه درباره جنگ بدر نازل شده است.[۴] در این نبرد، پیامبر(ص) با فرمان جبرئیل به سمت دشمن سنگریزههایی پرتاب کرد که باعث وحشت مشرکان شد. سپس مسلمانان به جنگ ادامه دادند و دشمن را شکست دادند.[۵] بعد از پیروزی، مسلمانان به یکدیگر تفاخر میکردند که هر کدام چه کاری کردهاند، که این آیه برای یادآوری این که پیروزی تنها از آن خداست، نازل شد.[۶]
غزوه بدر صحنه اعجاز و آزمایش الهی
غزوه بدر بهعنوان یک صحنه آزمایش و اعجاز الهی مطرح است. در آیهای که میگوید: «لِیُبْلِیَ الْمُؤْمِنِینَ مِنْهُ بَلَاءً حَسَنًا»، این آزمایش به معنای امتحان مؤمنان از طریق نعمتها و پیروزی است.[۷] ناصر مکارم شیرازی، «بلاء حسن» را آزمایش خداوند از طریق نعمتها و پیروزیها میداند و آن را در مقابل «بلاء سیء» (آزمایش از طریق مصیبتها) قرار میدهد.[۸] وی توضیح میدهد که خداوند میخواست در اولین برخورد مسلحانه مسلمانان، آنها را با طعم پیروزی آشنا کند و دلگرم سازد، اما این پیروزی نباید موجب غرور شود و مسلمانان باید از اتکا به خداوند غافل نشوند؛ به همین دلیل آیه با جمله «إِنَّ اللَّهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ» پایان مییابد.[۹]
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، پیروزی مسلمانان را برخلاف قوانین طبیعی و در نتیجه امداد الهی میداند. وی اشاره میکند که این پیروزی بهدلیل نزول فرشتگان و ترس افکنی در دل مشرکان، به خدا نسبت داده شده است، هرچند که در ظاهر پیامبر و مؤمنان در نبرد حضور داشتند.[۱۰]
آیا محتوای آیه دلالت بر جبر دارد؟
اشاعره بر این باورند که در آیهای که خداوند کشتن مشرکان و پرتاب سنگها را به خود نسبت میدهد، دلالت بر جبر دارد. به نظر آنان، این به معنای آن است که انسانها هیچ اختیاری در اعمال خود ندارند[۱۱] و همهچیز تحت اراده و فعل خداوند است، حتی اعمالی مانند ایمان و کفر، نشستن و برخاستن.[۱۲]
اما در پاسخ به این نظر، گفته شده است که نسبت دادن این اعمال به خداوند نشاندهنده این است که: اولاً، قدرت و نیرویی که مسلمانان برای پیروزی در جنگ بدر استفاده کردند، از جانب خداوند بوده است. ثانیاً، معجزات و امدادهای الهی که باعث تقویت روحیه مسلمانان و شکست دشمنان شد، در حقیقت به دست خداوند انجام شد. در این صورت، پیروزی هم کار انسانها بود (چون با اراده و تلاش آنان صورت گرفت) و هم کار خداوند (چون نیروی الهی پشت آن بود).[۱۳]
پانویس
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۸۲ش، ج۴، ص۸۱۵.
- ↑ «پیام امام خمینی به مناسبت آزادی خرمشهر»، پرتال امام خمینی.
- ↑ «و ما رمیت اذ رمیت»، خبرگزاری دانشجو.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۸۲ش، ج۴، ص۸۱۴؛ مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۱۵، ص۴۶۶؛ طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۷ق، ج۹، ص۳۸.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۸۲ش، ج۴، ص۸۱۴؛ واحدی، أسباب نزول، ۱۴۱۱ق، ص۲۳۷.
- ↑ بیضاوی، أنوار التنزیل، ۱۴۱۸ق، ج۳، ص۵۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۷، ص۱۱۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۷، ص۱۱۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۷، ص۱۱۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، منشورات اسماعيليان، ج۹، ص۳۸-۳۹.
- ↑ مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۱۵، ص۴۶۶؛ قاسمی، محاسن التأویل، ۱۴۱۸ق، ج۵، ص۲۶۹.
- ↑ طیب، کلم الطیب، ۱۳۶۳ش، ص۱۰۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۷، ص۱۱۵.
منابع
- بیضاوی، عبدالله بن عمر، انوار التنزیل و اسرار التأویل، تحقیق: المرعشلی، محمد عبد الرحمن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- «پیام امام خمینی به مناسبت آزادی خرمشهر»، پرتال امام خمینی، تاریخ انتشار: ۴ خرداد ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۲۶ آیان ۱۴۰۲ش.
- طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه: بلاغی، محمد جواد، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۸۲ش.
- طیب، سید عبدالحسین، کلم الطیب در تقریر عقاید اسلام، ص۱۰۸، کتابخانه اسلام، چاپ چهارم، ۱۳۶۳ش.
- فخرالدین رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
- قاسمی، محمد جمال الدین، محاسن التأویل، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- واحدی، علی بن احمد، اسباب نزول القرآن، تحقیق: زغلول، کمال بسیونی، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
- «و ما رمیت اذ رمیت»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ انتشار: ۶ مهر ۱۳۹۱ش، تاریخ بازدید: ۲۶ آیان ۱۴۰۲ش.