عشره مبشره
عَشْرَه مُبَشَّرَه از احادیث معروف اهل سنت است که در آن پیامبر اکرم(ص) ده نفر از صحابه را اهل بهشت معرفی کرده است. این حدیث در منابعی چون مسند احمد و سنن ترمذی نقل شده، اما در صحیح بخاری و مسلم نیامده است. شیعیان بهدلایل سندی و محتوایی این حدیث را نقد کردهاند. اشکالات سندی شامل عدم اعتبار راویان، نقل حدیث توسط خود مشمولان بشارت در کودکی، و وجود راویان ضعیف در سلسله سند است. اشکالات محتوایی نیز به ناهمگونی رفتارهای بعدی این افراد، اختلاف در متن حدیث در نقلهای مختلف و تعارض با گزارشهای تاریخی بازمیگردد. همچنین نقل قولی از سعد بن ابیوقاص که مدعی است پیامبر جز درباره عبدالله بن سلام به بهشتیبودن کسی سخن نگفته، بر اعتبار حدیث خدشه وارد میکند.
معرفی کلی
یکى از احادیث معروف و شایع نزد اهل سنت حدیث «عشره مبشّره» است.[۱] این حدیث در منابع اهلسنت همچون مسند أحمد بن حنبل[۲] و سنن ترمذی[۳] نقل شده و در صحیح بخاری و صحیح مسلم ذکر نشده است. متن حدیث بنابر نقل ترمذی چنین است که ابوبکر، عمر، عثمان، علی، طلحه، زبیر، عبدالرحمن بن عوف، سعد بن ابیوقاص، سعید بن زید و ابوعبیده جراح، به بهشت خواهند رفت.»[۴]
حدیث عشره مبشره در منابع شیعه نیامده و شیعیان اشکالاتی جدی در سند و محتوای آن وارد کردهاند.[۵]
اشکالات حدیث عشره مبشره
اشکالات به حدیث عشره مبشره از دو جهت بررسی شده است:
اشکال سندی
حدیث عشره مبشره به لحاظ سند اشکالاتی دارد که برخی از آنها عبارتند از:
- این حدیث در مهمترین منابع حدیثی اهل سنت، صحیح بخاری و صحیح مسلم، در ضمن ذکر مقام و منقبت ده نفر مذکور نیامده است. این در حالی است که در این دو منبع، احادیثی با این موضوع ذکر شده که اهمیت آنها به مراتب، کمتر از حدیث مورد نظر است. بدین رو، این احتمال وجود دارد که مولفان دو منبع یاد شده، حدیث عشره مبشره را به لحاظ سند معتبر نمیدانستهاند.[۶]
حدیث در سُنن ترمذی و مسند احمد بن حنبل از حُمید بن عبدالرحمن نقل شده و او بنابر نقل این دو کتاب مدعی است که حدیث را از پدرش عبدالرحمن بن عوف شنیده است؛ اما حمید بنابر منابع تاریخی معتبر، هنگام وفات پدرش، نوزادی کمتر از یک ساله بوده است.[۷]
این حدیث به چند طریق نقل شده است که در سلسله سند آنها نام کسانی آمده است که حتی به عقیده خود اهل سنت، موثق نیستند؛ از جمله عبدالعزیز بن محمد دراوردی که ابوحاتم، نقل او را قابل اعتمادپذیر نمیشمارد.[۸] در سنن ابیداود، که حدیث از سعید بن زید نقل شده است[۹] شخصی بهنام عبدالله بن ظالم در سند آمده است که بخاری و مسلم از اعتماد به حدیث وی خودداری کردهاند و بخاری تصریح کرده که حدیث وی صحیح نیست.[۱۰]
همچنین گفته شده که عبدالرحمن بن عوف و سعید بن زید که این حدیث را نقل کردهاند، خود از کسانی هستند که در حدیث به آنان بشارت داده شده است. این در حالی است که حدیث مذکور را هیچیک از کسان دیگر که نامشان در آن آمده نقل نکرده است. همچنین، این حدیث را کسی دیگر بیرون از این جمع که شاهد ماجرا بوده باشد، نقل نکرده است.[۱۱]
اشکال محتوایی
مهمترین مشکل در محتوای حدیث، ناهمگونی کسانی است که نامشان در آن ذکر شده است. بر اساس نقلهای تاریخی، برخی از آنها پس از درگذشت پیامبر اکرم(ص) راههایی متضاد نسبت به یکدیگر پیمودند و این موجب شد تا علیه یکدیگر شمشیر برکشند و حتی جان خود را از دست بدهند. برای مثال، طلحه و زبیر پس از بیعت با امام علی(ع) بیعت خود را شکستند و در گروه ناکثین جا گرفتند و در جنگی با نام جمل با او جنگیدند. در این جنگ، طلحه و شماری از مسلمانان کشته شدند.[۱۲]
متن حدیث در نقلهای مختلف، تفاوت دارد. برای مثال:
- در نقل حاکم نیشابوری، به جای ابو عبیده جراح نام عبدالله بن مسعود ثبت شده است.[۱۳]
- در روایتی از سنن ابی داود و سنن ابن ماجه هیچ یک از دو نفر نیستند و به جای آنها نام پیامبر اکرم(ص) ذکر شده است.[۱۴]
- در روایات دیگری که ابیداود نقل کرده، به جای سعد بن ابیوقاص، سعد بن مالک ذکر شده است.[۱۵]
گزارشهای تاریخی معارض
گزارشهای تاریخی نشان میدهند که خودِ افرادِ نامبرده شده در این حدیث، از آن بیاطلاع بودهاند یا بر آن صحه نگذاشتهاند. در صحیح مسلم از او نقل شده که گفت: «از پیامبر(ص) نشنیدم که درباره هیچ زندهای که روی زمین راه میرود بگوید اهل بهشت است، جز عبدالله بن سلام».[۱۶] این سخن، که از زبان یکی از همان ده نفر جاری شده، بزرگترین خدشه را بر این حدیث وارد میکند.[۱۷]
عبد الله بن عمر که در زمره راویان این حدیث است، از بیعت با امام علی(ع) سر باز زد. این در حالی است که با خلفای اموی نظیر معاویه، یزید و حتی حجاج بن یوسف بیعت کرد.[۱۸] این رفتار دوگانه، با معیارهای اعتقادیِ یک «مبشر به بهشت» سازگار بیان نشده است.
عمر بن خطاب برای تعیین خلیفه پس از خود، شورایی شش نفره تشکیل داد که خود، اعضای آن را از عشره مبشره میدانستند. او برای این شورا شرط کرد که اگر کسی با رأی اکثریت مخالفت کند، گردن زده شود.[۱۹] این تهدید به قتل برای افرادی که همگی اهل بهشت معرفی شدهاند، از گزارشهای تاریخی معارض بیان شده است.[۲۰] همچنین او شرط کرده بود اگر در شورا فردی از اعضا با رأی اکثریت مخالفت کرد، گردن او زده شود و در صورت دودستگی شورا، اگر گروه مقابل عبدالرحمن، نظر او را نپذیرفتند، ۳ مخالف کشته شوند و اگر نتوانستند پس از ۳ روز فردی را برگزینند، همه آنان گردن زده شوند.[۲۱]
شبیه به همین داستان در جریان محاصره و قتل عثمان توسط مسلمانان روی داده است. گفته شده که هیچکس برای نجات او به بهشتی بودنش استناد نکرد، بلکه عایشه، همسر پیامبر، علیه او شورید و با لقب «نَعثَل» (نام یک یهودی) از او یاد کرد و مردم را به کشتنش تحریض نمود. خود عایشه نیز در پاسخ به اعتراض یکی از خویشاوندان، این جمله را انکار نکرد.[۲۲]
همچنین در گزارشی آمده است که ابوبکر از سختی عذاب الهی مینالد و به پرندهای خطاب میکند که خوش به حال تو که بر درختان مینشینی و حسابی بر تو نیست و عذابی نخواهی داشت. کاش من نیز چون تو بودم.[۲۳] شبیه همین سخن را از عمر نیز نقل کردهاند که آرزو میکرد قوچی باشد.[۲۴] این سخنان، نشاندهنده آن بیان شده که آنان جایگاه خود را در بهشت قطعی نمیدانستند.[۲۵]
پانویس
- ↑ «حدیث «عشره مبشّره» از حیث سند از چه جایگاهى بر خوردار است؟»، سایت آیتالله مکارم شیرازی.
- ↑ ابن حنبل، مسند الإمام أحمد بن حنبل، ۱۴۲۱ق، ج۳، ص۲۰۹.
- ↑ ترمذی، سنن الترمذی، ۱۳۹۵ق، ج۵، ص۶۴۷.
- ↑ ترمذی، سنن الترمذی، ۱۳۹۵ق، ج۵، ص۶۴۷.
- ↑ امینی، الغدیر، ۱۳۶۶ش، ج۱۰، ص۱۲۲.
- ↑ «چرا شیعیان با خلفای ثلاثه مخالف اند؟»، سایت الشیعه.
- ↑ درباره زندگی این دو نفر نک: ابن حجر، تهذیب التهذیب، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص۴۱-۴۰؛ ج۶، ص۲۲۲.
- ↑ ذهبی، میزان الاعتدال، دارالفکر، ج۲، ص۶۳۴.
- ↑ ابوداود، سنن ابیداود، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۴۰۱.
- ↑ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، دارالکتاب العربی، ج۳، ص۳۱۷.
- ↑ امینی، الغدیر، ۱۳۶۶ش، ج۱۰، ص۱۱۲
- ↑ عبده، نهج البلاغه، خطبه۲۲، ص۵۵؛ سبحانی، فروغ ولایت، مؤسسه امام صادق، ص۴۳۷.
- ↑ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، دارالکتاب العربی، ج۳، ص۳۱۷.
- ↑ ابنداوود، سنن ابیداود، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۴۰۲-۴۰۱، ح۴۶۴۸؛ ابنماجه، سنن ابن ماجه، دارالفکر، ج۱، ص ۴۸.
- ↑ ابنداوود، سنن ابیداود، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۴۰۲-۴۰۱، ح۴۶۴۹.
- ↑ قشیری، المسند الصحيح، دار إحياء التراث العربی، ج۴، ص۱۹۳۰.
- ↑ «آیا حدیث عشره مبشره درست است؟»، سایت ولیعصر(عج).
- ↑ ابن قتیبة دینوری، الإمامة و السیاسة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۷۳.
- ↑ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۱۸۴.
- ↑ «آیا حدیث عشره مبشره درست است؟»، سایت ولیعصر(عج).
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۱۶۰؛ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۲۶۱.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۴، ص۴۵۹؛ «آيا عايشه مي توانست خون خواه عثمان باشد؟»، سایت آیتالله مکارم شیرازی؛ «عایشه و حضرت علی علیه السلام»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ متقی هندی، كنز العمال، ۱۴۰۱ق، ج۱۲، ص۵۲۸؛ ابن أبی الدنيا، المتمنين، ۱۴۱۸ق، ص۲۴.
- ↑ المتقی الهندی، كنز العمال، ۱۴۰۱ق، ج۱۲، ص۶۱۹.
- ↑ «چرا شیعیان با خلفای ثلاثه مخالف اند؟»، سایت الشیعه.
منابع
- ابن حجر، تهذیب التهذیب، دارالفکر، چاپ اول، بیروت، ۱۴۰۴ق.
- ترمذي، محمد بن عيسى، تحقيق و تعليق: إبراهيم عطوة (جـ ۴، ۵)، مصر، شركة مكتبة ومطبعة مصطفى البابي الحلبي، ط۲، ۱۳۹۵ق.
- ابن حنبل، أبو عبدالله أحمد بن محمد، مسند الإمام أحمد بن حنبل، محقق: شعيب الأرنؤوط - عادل مرشد، وآخرون، بیجا، مؤسسة الرسالة، ط۱، ۱۴۲۱ق.
- ذهبی، شمس الدین، میزان الاعتدال، تحقیق علی محمد البجاوی، دارالفکر، بیروت، بیتا.
- ابو داود، سليمان بن الأشعث، سنن ابیداود، تحقیق سعید محمد لحام، دارالفکر، بیروت، ۱۴۱۰ق.
- ابن أبي الدنيا، أبو بكر عبدالله بن محمد، المتمنين، المحقق: محمد خير رمضان يوسف، بيروت، دار ابن حزم، ط۱، ۱۴۱۸ق.
- متقي هندی، علي بن حسام، كنز العمال في سنن الأقوال والأفعال، المحقق: بكري حياني - صفوة السقا، مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۱ق.
- حاکم نیشابوری، ابو عبدالله، المستدرک علی الصحیحین بذیله التلخیص للذهبی، دارالکتاب العربی، بیروت، بیتا.
- ابن ماجه، ابو عبدالله محمد، سنن ابن ماجه، تحقیق عبدالباقی، دارالفکر، بیروت، بیتا.
- امینی، عبدالحسین، الغدیر، ۱۳۶۶ش، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
- یعقوبی، احمد بن أبی یعقوب، تاریخ یعقوبی، بیروت، دار صادر، بیتا.
- بلاذری، أحمد بن یحیی، کتاب جمل من انساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دار الفکر، ط الأولی، ۱۴۱۷/۱۹۹۶.
- عبده، محمد، نهج البلاغه، المحقق: محمّد محيى الدين عبد الحميد، مطبعة الإستقامة، بی تا، بی جا.
- قشیری، مسلم بن الحجاج، المسند الصحیح، المحقق: محمد فؤاد عبد الباقی، بیروت، دار إحياء التراث العربی.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، تحقیق: محمد أبوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
- ابن ابی الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغه، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی، ۱۴۰۴ق.
- ابن قتیبة دینوری، ابو محمد عبدالله بن مسلم، الإمامة و السیاسة المعروف بتاریخ الخلفاء، تحقیق علی شیری، بیروت، دار الأضواء، الطبعة الأولی، ۱۴۱۰ق.
- سبحانی، جعفرف فروغ ولایت، قم، مؤسسه امام صادق.
- «آیا حدیث عشره مبشره درست است؟»، سایت ولیعصر(عج)، تاریخ بازدید: ۹ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «آیا عایشه میتوانست خون خواه عثمان باشد؟»، سایت آیتالله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۹ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «عایشه و حضرت علی علیهالسلام»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج : ۱۳۹۸/۰۷/۲۴.
- «چرا شیعیان با خلفای ثلاثه مخالف اند؟»، سایت الشیعه، تاریخ انتشار: ۱۳۹۶-۰۵-۱۱.
- «حدیث «عشره مبشّره» از حیث سند از چه جایگاهى بر خوردار است؟»، سایت آیتالله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۹ شهریور ۱۴۰۵ش.