نخل‌گردانی (آیین)

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از نخل‌گردانی)
پرش به: ناوبری، جستجو
نخل‌گردانی
نخل گردانی.الف.jpg
اطلاعات آئین
زمان‌برگزاری: روز عاشورا
مکان برگزاری: حسينيه‌ها، تکایا و محل‎های برگزاری عزاداری
گستره جغرافیایی: ایران و عراق
منشأ تاریخی: دوره صفویه
اشیاء و نمادها: اتاقكی چوبی و حجیم به شكل مكعب مستطیل
وجه نمادین: تشییع نمادین تابوت امام حسین(ع)
-
آئین‌های مهم: سینه‌زنی، افطاری، تشییع جنازه، تعزیه خوانی، سایر آئین‌ها

نَخْل‌ْگَردانی، مراسمی است که شیعیان برخی مناطق به عنوان تشییع نمادین پیکر امام حسین(ع) در عزاداری روز عاشورا برگزار می‌کنند.
در این مراسم اتاقکی شبیه تابوت با پوشش سیاه و آراسته با انواع شال‎های رنگارنگ و آیینه در حسینیه‌ها، تکایا و محل‎های برگزاری عزاداری محرم توسط مردم حمل می‌شود. نخل‌گردانی بیشتر در شهرها و آبادی‌های اطراف کویر مرکز‌ی ایران‌ رواج دارد؛ از جمله جنوب خراسان، سمنان، دامغان، خمین، نواحی قم، کاشان، ابیانه، خور و بیابانک، زواره، اردستان و نائین. بیشترین و شاخص‌ترین نخل‌های ایران در استان‌ یزد‌ دیده می‌شود.

اتاقک سیاه‎پوش در این مراسم هیچ شباهت و ارتباطی با درخت نخل یا خرما ندارد و در علت نامگذاری آن نظرات مختلفی وجود دارد. اسناد تاریخی، ریشه این رسم را در ایران، مربوط به دوره صفویه می‎دانند.

پیشینه تاریخی

استفاده از واژه نخل و اطلاق این عنوان بر رسم تابوت‎گردانی امام سوم شیعیان، به دوره صفوی بازمی‎گردد. این مراسم با تشریفاتی کم و بیش شبیه به امروز در دوره صفویه و در مناطق مرکزی و کویری ایران، رواج داشته است.[۱] به همین دلیل برخی از پژوهشگران، آیین نخل‌گردانی را از بدعت‌های حکومت صفویه می‌دانند.[۲]

شکل و ساختمان نخل عزا

نخل عریان

نخل، اتاقکی چوبی و حجیم به شکل مکعب مستطیل و با بامی شیروانی مانند است. چارچوب آن، بر اساس کوچک یا بزرگی، دارای چوب‌بستی با یک کف‌بند شامل هشت تا بیست تیرچه چوبی و الوار و چهار تا دوازده ستون چوبی بلند است. تنه نخل از به هم پیوستن تعدادی ترکه و تیرک و دستک و چند قید و بست تشکیل شده؛ دو جبهه جلو و عقب نخل نیزچوبی و معمولاً مشبک است.[۳]

اسکلت نخل شبیه به یک اتاق‌ مشبک است. ارتفاع‌ قسمت‌ جلوی این اتاق بیش از‌ دیواره‌ عقبی آن است. در نتیجه، سقف اتاق از جلو به عقب، به طرف پایین‌، شیب‌دار‌ است. قسمت بالای دیواره‌های جلویی‌ و عقبی‌ نخل‌، معمولاً به شکل کمان‌ یا‌ به شکل زوایه می‌باشد‌. فاصله‌ سطح قاعده نخل تا زمین، چهل تا پنجاه سانتیمتر است. این فاصله به‌اندازه‌ای است‌ که‌ هنگام بلند کردن نخل از زمین‌، کمترین‌ فشار به‌ افراد‌ وارد‌ می‌شود. معمولا ارتفاع دیواره جلویی‌ نخل ۵/۲ تا ۵/۳ متر میباشد. فاصله پایه‌های دستگیره‌ای، به‌اندازه‌ای است که چند نفر‌ بین آن قرار گیرند و هر پایه را‌ دو‌ تا‌ چهار‌ نفر‌ به دست می‌گیرند‌.[۴]

علت نامگذاری

نخل در واقع به معنای درخت خرما‌ است و علت نام‌گذاری نخل عزا به نام این درخت چندان مشخص نیست، شاید مهم‌ترین علت رواج این نام و رسم، این باشد که در روایات و اعتقادات‌ مردم‌، پیکر‌ مقدس امام حسین(ع)، بر روی شاخه‌های درخت خرما قرار گرفته وبه محل دفن حمل شده‌ است‌.[۵]
علت دیگر ذکر شده این که ظاهرا اشکال قدیمی نخل را از چوب و برگ درخت خرما می‎ساختند.[۶]
همچنین احتمال داد که نخل به سبب تقدس و حرمت درخت خرما در فرهنگ ایران نخل نامیده شده است. زیرا همچنان که نخل در ذهن دینی مردم بر مفهوم تجدید حیات و باروری، بیمرگی و جاودانگی، قدرت و استقامت دلالت داشته، تابوت نیز متضمن مفهوم قداست، قدرت، جاودانگی، تجلی نیروی قدسی و اراده خداوند به شمار می‌رفته است.[۷]

نمادشناسی اجزا

در میان باورهای شکل گرفته در طول سالیان که ریشه در عقاید عامیانه مردم محلی دارد؛ هرکدام از عناصر به کار برده شده در نخل را، نمادی از یک حادثه و یا متعلق به شخص خاصی در حادثه کربلا‌ دانسته‌اند‌ که این نماد‌ها عبارتند از:

۱-چوب نخل به عنوان جنازه سید الشهدا(ع)،

۲-سیاه‌پوش کردن،به عنوان اعلام سوگواری و ماتم،

پیشانی نخل با طرح درخت سرو

۳-شمشیر و نیزه‌ به علامت تیر و نیزهای وارد شده بر بدن امام حسین(ع)،

۴-سرو نخل، به عنوان‌ قد‌ و قامت‌ علی اکبر(ع)،

۵-آینه به عنوان‌ نور‌ وجود‌ امام حسین(ع)،

۶-علم‌هایی که بر نخل بسته می‌شود به عنوان نشانه‎هایی که به ابوالفضل العباس(ع) اشاره دارد،

۷-پارچه‌های زینتی‌ به عنوان حجله قاسم بن حسن،

۸-زنگ‌هایی‌ که‌ قدیم می‌بستند به عنوان زنگ کاروان امام حسین(ع)،

۹-عزاداری ‌که نخل را برمی‌دارند به عنوان تشیع کنندگان،

۱۰-سر‌ طوق‌ بالای‌ نخل به عنوان کاکل علی اکبر(ع).
امروزه نخل‌هایی با‌ این مقدار تزیین کمتر وجود دارد و گاه فقط به سیاه‌پوش کردن و تزیینات ساده اکتفا می‌شود.[۸]

ساختار مراسم

طبق رسومات آیین نخل‌گردانی در واقع در دو بخش برگزار می‎گردد؛ نخست نخل‌آرایی، نخل‌بندی یا همان آماده‌سازی و به اصطلاح آرایش نخل عزا، دوم نخل‌گردانی و یا نخل‎برداری.[۹]

نخل بستن

به تزیین و آرایش نخل، نخل بستن می‎گویند. نخل را در‌ نخستین‌ دهه محرم و بیشتر در دو سه روز پیش از تاسوعا می‎بندند.

نخل آرایی

بستن وآرایش نخل بسته به کوچک و بزرگ بودن نخل، مقدار‌ اشیاء‌ ولوازم و زیورهای تزیینی و بالاخره نوع و شکل آذین‎بندی یک تا چند روز طول می‎کشد. نخل‎های بزرگ را چند روزه و معمولاً از پنجم تا نهم محرم، سیاه‎پوش و آذین‎بندی‌ می‌کنند‌.
برای بستن نخل، نخست همه سطح آن را با پارچه‌های سیاه و سبز و طاق شال و ترمه می‌پوشانند. این پوشش، به خصوص در دو سمت پیشانی و عقب با شاخه‌های گل‌، شمشاد‌، آینه و زیورهای گوناگون تزیین می‌شود. شمشیر، خنجر، دشنه، سپر و کلاه‌خود، و چند فانوس‌، چراغ‌ لاله‌ یا شمع بزرگ، چند بیرق کوچک، نظر‌ قربانی‌، چهل بسم‌اللّه و چند شمایل از امامان از دیگر زیورهای نخل است.
گاهی روی نخل یک دستار سبز و شال کمر‌ و ردایی‌ به‌ نشانه لباس امام می‌گذارند و معمولا زنگی از سقف نخل آویزان است که هنگام حمل‌ نخل‌ با به صدا در آمدن آن نخل‌کشان و افراد دسته صلوات می‌فرستند.[۱۰]

بابای‌ نخل‌

کسی که نخل را تزیین می‌کند، از کارآزمودگی و مهارت خاصی برخوردار است. این فرد را اصطلاحا «نخل‌بند»، «نخل پیوند»، «نخل آرا» ودر بسیاری از مناطق ایران، «بابا» یا‌ «بابای‌ نخل» یا «نخلی» می‌نامند.

نخل‌گردانی

حمل نخل

به طور معمول نخل سیاه‌پوش را در روز عاشورا بلند می‌کنند و با آداب خاصی‌ می‌گردانند‌. در برخی مناطق این کار در روز یازدهم محرم انجام می‎شود. نخل‌ را در حسینیه‌ها یا‌ میدان‌های شهر یا روستا یا در گذرها و محله‌های شهر می‌گردانند. داخل حسینیه‎ها یا میدان‎ها‌ نخل‌ را چند بار با فاصله زمانی‌ متفاوت‌ و در‌ هر‌ بار‌، یک تا سه‌ بار‌ در طول و عرض یا گرداگرد حسینیه و میدان حرکت می‌دهند و می‌گردانند.[۱۱] در بیرون از این دو مکان نخل راهمراه با دسته‌های سینه‎زن و زنجیرزن در‌ گذرگاه‎های‌ محله‌ می‎برند‌، و گاهی‌ به‌ زیارتگاه یا امام‎زاده محله و یا به محل مجلس عزاداری و روضه‎خوانی، یا به در خانه روحانی و مجتهد بزرگ محلی حمل می‎کنند.[۱۲] در برخی مناطق یک مرد روی چوب‎بست جبهه جلوی نخل می‌نشیند و نخل‌کشان را در حمل نخل راهنمایی می‌کند. در برخی مناطق، یک یا دو نفر‌ سیاه‌پوش‌ در دو جبهه جلو و عقب نخل می‌نشینند؛ در تمام مسیر حرکت نخل، قرآن و چاووشی می‌خوانند و سنج می‌زنند. در شهرهای دیگری، سنج‎زنان همراه با علم‎کشان و بیرق‎داران دسته در پیش دسته نخل‌گردانان حرکت می‌کنند‌ و سنج‌ می‎نوازند.
ناظم یا راهنمای نخل‎کشان چند گام پیشتر از نخل حرکت می‎کند و مسیر تعیین شده و مرسوم را به آن‌ها نشان می‌دهد و حرکتشان را در حمل نخل تنظیم و هدایت‌ می‎کند‌.[۱۳]
برای برداشتن نخل در مناطق مختلف، سنت‌های خاصی وجود دارد برخی‌ از آن‎ها همچنان رعایت می‌شود. به عنوان نمونه در بلند کردن نخل، برداشتن هر پایه آن‌، مخصوص صنف، طایفه یا اهل محل خاصی بود و معمولا‌ این حق موروثی بوده است به عنوان مثال در نصرآباد پیشکوه یزد، هر پایه مخصوص صنف‌های نجار، آهنگر، قصاب‌، دباغ‌، سراج‌، میرآب و مانند آن بوده و امروزه نیز این رسم‌ تا حدودی در این محله و همچنین میبد و تفت و برخی نقاط دیگر پابرجاست.[۱۴]

باورهای عامیانه

نخل‌گردانی در یزد، میدان امیرچخماق، ۱۲۸۰ش
نخل‌گردانی در طبس سال ۱۲۸۴ش

نخل عزا و مراسم مربوط به آن مانند دیگر مناسک دینی رایج میان مردم با باورها و سنت‌هایی همراه است که معمولا ریشه دینی و سندیت عقیدتی ندارند بلکه صرفا بر اعتقادات عمومی مردم استوار است و شاید به نوعی ریشه در تجربیات حسی آنان دارد.
برخی از این باورها درباره نخل عبارتست از:

  • زنان نازا برای فرزند‌دار شدن از زیر نخل عبور می‌کنند،
  • کودک بیمار را برای شفا یافتن از بالای نخل رد می‌کنند،
  • اگر‌ در‌ هنگام‌ حرکت در کوچهها نخل به دیوار خانهای برخورد‌ نماید‌، عقیده بر این است که اتفاق ناگوار و ناراحت کننده‌ای در آن خانه رخ می‌دهد و صاحب خانه سعی می‌کند برای رفع آن گوسفندی قربانی کند‌،
  • زنان‌ برای بر آورده شدن حاجات در شبهای تاسوعا و عاشورا تا صبح در‌ کنار‌ نخل در چراغ نفتی یا شمع روشن می‌کنند.[۱۵]

نذرهای نخل

این نذورات بسته به اعتقادات بومی صاحبان نخل عبارتند از:

  • انواع پارچه‌های قیمتی و ابریشمی قدیمی که‌ در‌ پوشاندن نخل به کار می‌رود.
  • انواع زیورهای نقره‌ای که به جلوی نخل‌ دوخته و آویزان‌ می‌کنند.
  • اگر پسر جوانی فوت کرده باشد قبای دامادی وی را نذر نخل می‎کنند.
  • گاهی‌ زنی‌ که‌ دارای فرزند نمی‎شود، لباس عروسی خود را نذر نخل می‎کند.
  • انواع میوه‎های فصل؛ انواع‌ حلواها‌؛ شربت‎های مختلف؛ نان و قند.
  • برخی قند را در پای نخل حل کرده به‌ صورت شربت بین مردم پخش می‎کنند.
  • عده‎ای کله‌ قندها را به فردی که سوارنخل است‌ می‎دهند‌ تا وی از آن برای پذیرایی از عزاداران استفاده کند. همچنین تعدادی آن‌ را‌ به بابای نخل و دیگر افراد محتاج‌ می‎دهند‌. در مورد‌ نذر‌ نان‌ نیز به این شکل عمل می‎شود‌.[۱۶]

پانویس

  1. خاکی، محمدرضا و دیگری، ریخت‌شناسی آیین نخل‌گردانی، ص۱۰.
  2. آیتی، عبدالحسین، تاریخ یزد، ص۲۴۴.
  3. بلوکباشی، علی، نخل‌گردانی...، ص۴۱.
  4. جمشیدی گوهرریزی، مهدیه، نخل و نخل‌گردانی در استان یزد، ص۶۰.
  5. سید علی زاده،سید احمد و دیگری، نخل‌گردانی، ص۴۶.
  6. جمشیدی گوهرریزی، مهدیه، نخل و نخل‌گردانی در استان یزد، ص۵۹.
  7. فهیمه زارع زاده و دیگری، تعاملات مشترک میان آفرینندگان و مخاطبان نخل ماتم، ص۴۶.
  8. قاسمی ندوشن، حمیدرضا، محرم ندوشن، ص۳۹-۴۰.
  9. خاکی،محمد رضا و دیگری، ریخت شناسی آیین نخل‌گردانی، ص۱۱-۱۲.
  10. جمشیدی گوهرریزی، مهدیه، نخل و نخل‌گردانی در استان یزد، ص۶۱-۶۲.
  11. فهیمه زارع زاده و دیگری، تعاملات مشترک میان آفرینندگان و مخاطبان نخل ماتم،ص۵۰.
  12. جمشیدی گوهرریزی، مهدیه، نخل و نخل‌گردانی در استان یزد، ص۶۴.
  13. جمشیدی گوهرریزی، مهدیه، نخل و نخل‌گردانی در استان یزد، ص۶۵.
  14. سید علی زاده،سید احمد و دیگری، نخل‌گردانی، ص۴۷.
  15. جمشیدی گوهرریزی، مهدیه، نخل و نخل‌گردانی در استان یزد، ص۶۸.
  16. جمشیدی گوهرریزی، مهدیه، نخل و نخل‌گردانی در استان یزد، ص۶۸.

منابع

  • آیتی، عبدالحسین،(۱۳۱۷)، تاریخ یزد، یزد، نشرمولف.
  • بلوکباشی، علی، نخل‌گردانی، نمایش تمثیلی از جاودانگی حیات شهیدان، تهران، دفتر پژوهشهای فرهنگی، ۱۳۸۰.
  • جمشیدی گوهرریزی، مهدیه، «نخل و نخل‌گردانی در استان یزد»، مجله معرفت، شماره ۱۵۱، قم، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، تیر ۱۳۸۹.
  • خاکی،محمد رضا، قائدی، سیاوش، «ریخت شناسی آیین نخل‌گردانی؛ نمایش نمادین جاودانگی اساطیر»، صحنه، شماره ۹۷، تهران، حوزه هنری، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ و بهار ۱۳۹۴.
  • سید علی زاده،سید احمد، ثقفی، زهره، «نخل‌گردانی»، کیهان فرهنگی، شماره ۲۷۸ و ۲۷۹، تهران، آذر و دی ۱۳۸۸.
  • فهیمه زارع زاده، رهبرنیا، زهرا، «تعاملات مشترک میان آفرینندگان و مخاطبان نخل ماتم»، دو فصلنامه مطالعات هنر اسلامی، تهران، موسسه مطالعات هنر اسلامی، شماره۱۱، پاییز و زمستان ۱۳۸۸.
  • قاسمی ندوشن، حمیدرضا، محرم ندوشن، یزد، انتشارات مصباح، ۱۳۸۰.