نخل‌گردانی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
نخل‌گردانی
نخل گردانی.الف.jpg
اطلاعات آئین
زمان‌برگزاری: روز عاشورا
مکان برگزاری: حسينيه‌ها، تکایا و محل‎های برگزاری عزاداری
گستره جغرافیایی: ایران و عراق
منشأ تاریخی: دوره صفویه
اشیاء و نمادها: اتاقكی چوبی و حجیم به شكل مكعب مستطیل
وجه نمادین: تشییع نمادین تابوت امام حسین(ع)
-
آئین‌های مهم: سینه‌زنی، افطاری، تشییع جنازه، تعزیه خوانی، سایر آئین‌ها

نَخْل‌ْگَردانی، مراسمی است که شیعیان برخی مناطق به عنوان تشییع نمادین پیکر امام حسین (ع) در عزاداری روز عاشورا برگزار می‌کنند.
در این مراسم اتاقكى شبیه تابوت با پوشش سياه و آراسته با انواع شال‎هاى رنگارنگ و آيينه در حسينيه‌ها، تکایا و محل‎های برگزاری عزاداری محرم توسط مردم حمل می‌شود. نخل‌گردانی بیشتر در شهرها و آبادى‌هاى اطراف كوير مركز‌ی ايران‌ رواج دارد؛ از جمله جنوب خراسان، سمنان، دامغان، خمين، نواحى قم، كاشان، ابيانه، خور و بيابانک، زواره، اردستان و نائين. بيشترين و شاخص‌ترين نخل‌های ایران در استان‌ يزد‌ دیده می‌شود.

اتاقک سیاه‎پوش در این مراسم هیچ شباهت و ارتباطی با درخت نخل یا خرما ندارد و در علت نامگذاری آن نظرات مختلفی وجود دارد. اسناد تاریخی، ریشه این رسم را در ایران، مربوط به دوره صفویه می‎دانند.

پیشینه تاریخی

استفاده از واژه نخل و اطلاق این عنوان بر رسم تابوت‎گردانی امام سوم شیعیان، به دوره صفوی بازمی‎گردد. این مراسم با تشریفاتی کم و بیش شبیه به امروز در دوره صفویه و در مناطق مركزی و كویری ایران، رواج داشته است.[۱] به همین دلیل برخی از پژوهشگران، آیین نخل‌گردانی را از بدعت‌های حکومت صفویه می‌دانند.[۲]

شكل و ساختمان نخل عزا

نخل عریان

نخل، اتاقكی چوبی و حجیم به شكل مكعب مستطیل و با بامی شیروانی مانند است. چارچوب آن، بر اساس كوچک یا بزرگی، دارای چوب‌بستی با یک کف‌بند شامل هشت تا بیست تیرچه چوبی و الوار و چهار تا دوازده ستون چوبی بلند است. تنه نخل از به هم پیوستن تعدادی تركه و تیرک و دستک و چند قید و بست تشکیل شده؛ دو جبهه جلو و عقب نخل نیزچوبی و معمولاً مشبک است. [۳]

اسكلت نخل شبیه به یک اتاق‌ مشبک اسـت. ارتفاع‌ قسمت‌ جلوی این اتاق بیش از‌ دیواره‌ عقبی آن است. در نتیجه، سقف اتاق از جلو به عقب، به طرف پایین‌، شیب‌دار‌ است. قسمت بالای دیواره‌های جلویی‌ و عقبی‌ نخل‌، معمولاً به شكل كمان‌ یا‌ به شكل زوایه می‌باشد‌. فاصله‌ سطح قاعده نخل تا زمین، چهل تا پنجاه سانتیمتر است. این فاصله به اندازه‌ای است‌ كه‌ هنگام بلند كردن نخل از زمین‌، كمترین‌ فشار به‌ افراد‌ وارد‌ می‌شود. معمولا ارتفاع دیواره جلویی‌ نخل ۵/۲ تا ۵/۳ متر میباشد. فاصله پایه‌های دستگیره‌ای، به اندازه‌ای است كه چند نفر‌ بین آن قرار گیرند و هر پایه را‌ دو‌ تا‌ چهار‌ نفر‌ به دست می‌گیرند‌.[۴]

علت نامگذاری

نخل در واقع به معنای درخت خرما‌ است و علت نام‌گذاری نخل عزا به نام این درخت چندان مشخص نیست، شاید مهم‌ترین علت رواج این نام و رسم، این باشد كه در روایات و اعتقادات‌ مـردم‌، پیكر‌ مـقدس امـام حسین(ع)، بر روی شاخه‌های درخت خرما قرار گرفته وبه محل دفن حمل شده‌ است‌. [۵]
علت دیگر ذکر شده این که ظاهرا اشكال قـدیمی نـخل را از چوب و برگ درخت خرما می‎ساختند.[۶]
همچنین احتمال داد که نخل به سبب تقدس و حرمت درخت خرما در فرهنگ ایران نخل نامیده شده است. زیرا همچنان که نخل در ذهن دینی مردم بر مفهوم تجدید حیات و باروری، بیمرگی و جاودانگی، قدرت و استقامت دلالت داشته، تابوت نیز متضمن مفهوم قداست، قدرت، جاودانگی، تجلی نیروی قدسی و اراده خداوند به شمار می‌رفته است. [۷]

نمادشناسی اجزا

در میان باورهای شکل گرفته در طول سالیان که ریشه در عقاید عامیانه مردم محلی دارد؛ هركدام از عناصر به كار برده شده در نخل را، نمادی از یك حادثه و یا مـتعلق بـه شخص خاصی در حادثه كربلا‌ دانسته‌اند‌ که این نماد ها عبارتند از:

۱-چوب نخل به عنوان جنازه سید الشهدا(ع)،

۲-سیاه‌پوش كردن،به عنوان اعلام سوگواری و ماتم،

پیشانی نخل با طرح درخت سرو

۳-شمشیر و نیزه‌ به علامت تیر و نیزهای وارد شده بر بدن امام حسین(ع)،

۴-سرو نـخل، بـه عنوان‌ قـد‌ و قامت‌ علی اكبر(ع)،

۵-آینه به عنوان‌ نور‌ وجود‌ امام حسین(ع)،

۶-علم‌هایی كه بر نخل بسته می‌شود به عنوان نشانه‎هایی که به ابوالفضل العباس (ع) اشاره دارد،

۷-پارچه‌های زینـتی‌ به عنوان حجله قاسم بن حسن،

۸-زنگ‌هایی‌ كه‌ قدیم می‌بستند به عنوان زنگ كاروان امام حسین(ع)،

۹-عـزاداری ‌ ‌كه نـخل را برمی‌دارند به عنوان تشیع كنندگان،

۱۰-سر‌ طوق‌ بالای‌ نخل به عنوان كاكُل علی اكبـر(ع).
امـروزه نخل‌هایی با‌ این مقدار تزیین كمتر وجود دارد و گاه فقط به سیاه‌پوش كردن و تزیینات ساده اکتفا می‌شود.[۸]

ساختار مراسم

طبق رسومات آیین نخل‌گردانی در واقع در دو بخش برگزار می‎گردد؛ نخست نخل‌آرایی، نخل‌بندی یا همان آماده‌سازی و به اصطلاح آرایش نخل عزا، دوم نخل‌گردانی و یا نخل‎برداری. [۹]

نخل بستن

به تزیین و آرایش نخل، نخل بستن می‎گویند. نخل را در‌ نخستین‌ دهـه محرم و بیشتر در دو سه روز پیش از تاسوعا می‎بندند.

نخل آرایی

بستن وآرایش نخل بـسته بـه كوچك و بزرگ بودن نخل، مقدار‌ اشـیاء‌ ولوازم و زیورهـای تـزیینی و بـالاخره نـوع و شكل آذین‎بندی یك تا چند روز طول می‎كشد. نخل‎های بزرگ را چند روزه و معمولاً از پنجم تا نهم محرم، سیاه‎پوش و آذین‎بندی‌ می‌كنند‌.
بـرای بـستن نخل، نخست همه سطح آن را با پارچه‌های سیاه و سبز و طاق شال و ترمه می‌پوشانند. این پوشش، به خصوص در دو سمت پیشانی و عقب با شاخه‌های گل‌، شمشاد‌، آینه و زیورهای گوناگون تزیین می‌شود. شـمشیر، خنجر، دشنه، سپر و كلاه‌خود، و چند فانوس‌، چراغ‌ لاله‌ یا شمع بزرگ، چند بیرق كوچك، نظر‌ قربانی‌، چهل بسم‌اللّه و چند شمایل از امامان از دیگر زیورهای نخل است.
گاهی روی نخل یك دستار سبز و شـال كمـر‌ و ردایی‌ به‌ نشانه لباس امام می‌گذارند و معمولا زنگی از سقف نخل آویزان است که هنگام حمل‌ نخل‌ با به صدا در آمدن آن نخل‌كشان و افـراد دسـته صلوات می‌فرستند. [۱۰]

بابای‌ نخل‌

كسی كه نخل را تـزیین می‌كند، از كارآزمـودگی و مهارت خاصی برخوردار است. این فرد را اصـطلاحا «نـخل‌بند»، «نـخل پیونـد»، «نـخل آرا» ودر بـسیاری از مناطق ایران، «بابا» یا‌ «بابای‌ نخل‌» یا «نخلی» می‌نامند.

نخل‌گردانی

حمل نخل

به طور معمول نخل سیاه‌پوش را در روز عـاشورا بلند می‌كنند و با آداب خاصی‌ می‌گردانند‌. در برخی مناطق این کار در روز یازدهم محرم انجام می‎شود. نخل‌ را در حسینیه‌ها یا‌ میدان‌های شهر یا روستا یا در گذرها و محله‌های شهر می‌گردانند. داخل حسینیه‎ها یا مـیدان‎ها‌ نـخل‌ را چند بار با فـاصله زمـانی‌ متفاوت‌ و در‌ هر‌ بار‌، یك تا سه‌ بار‌ در طول و عرض یا گرداگرد حسینیه و میدان حركت می‌دهند و می‌گردانند.[۱۱] در بیرون از این دو مکان نخل راهمراه با دسته‌های سینه‎زن و زنجیرزن در‌ گذرگاه‎های‌ محله‌ می‎برند‌، و گاهی‌ به‌ زیارتـگاه یا امـام‎زاده محله و یا به محل مجلس عزاداری و روضه‎خوانی، یا به در خانه روحانی و مجتهد بزرگ محلی حمل می‎كنند.[۱۲] در برخی مناطق یك مرد روی چوب‎بست جبهه جلوی نخل می‌نشیند و نخل‌كشان را در حمل نخل راهنمایی می‌كند. در برخی مناطق، یك یا دو نفر‌ سـیاه‌پوش‌ در دو جبهه جلو و عقب نخل می‌نشینند؛ در تمام مسیر حركت نخل، قرآن و چاووشی می‌خوانند و سنج مـی‌زنند. در شهرهای دیگری، سنج‎زنان هـمراه بـا علم‎كشان و بیرق‎داران دسته در پیش دسته نخل‌گردانان حركت می‌كنند‌ و سنج‌ می‎نوازند.
ناظم یا راهنمای نخل‎كشان چند گام پیشتر از نخل حركت می‎كند و مسیر تعیین شده و مرسوم را به آن‌ها نشان می‌دهد و حركتشان را در حمل نخل تنظیم و هـدایت‌ می‎كند‌. [۱۳]
برای برداشتن نخل در مناطق مختلف، سنت های خاصی وجود دارد برخی‌ از آن‎ها همچنان رعایت می‌شود. به عنوان نمونه در بلند کردن نخل، برداشتن هر پایه آن‌ ‌، مـخصوص صنف، طایفه یا اهل محل خاصی بود و معمولا‌ این حق موروثی بوده است به عنوان مثال در نصرآباد پیشكوه یزد، هر پایه مخصوص صنف‌های نجار، آهنگر، قصاب‌، دبـاغ‌، سـراج‌، مـیرآب و مانند آن بوده و امروزه نـیز این ‌ رسـم‌ تا حدودی در این محله و همچنین میبد و تفت و برخی نقاط دیگر پابرجاست.[۱۴]

باورهای عامیانه

نخل‌گردانی در یزد، میدان امیرچخماق، ۱۲۸۰ش
نخل‌گردانی در طبس سال ۱۲۸۴ش

نخل عزا و مراسم مربوط به آن مانند دیگر مناسک دینی رایج میان مردم با باورها و سنت هایی همراه است که معمولا ریشه دینی و سندیت عقیدتی ندارند بلکه صرفا بر اعتقادات عمومی مردم استوار است و شاید به نوعی ریشه در تجربیات حسی آنان دارد.
برخی از این باورها درباره نخل عبارتست از:

  • زنان نازا برای فرزند دار شدن از زیر نخل عبور می‌کنند،
  • کودک بیمار را برای شفا یافتن از بالای نخل رد می‌کنند،
  • اگر‌ در‌ هنگام‌ حركت در كوچـهها نخل به دیوار خانهای برخورد‌ نماید‌، عقیده بر این است كه اتفاق ناگوار و ناراحت كننده‌ای در آن خانه رخ می‌دهد و صاحب خانه سعی می‌كند برای رفع آن گوسفندی قربانی كند‌،
  • زنان‌ برای بر آورده شدن حاجات در شبهای تاسوعا و عاشورا تا صبح در‌ كنار‌ نـخل در چراغ نـفتی یا شمع روشن می‌كنند.[۱۵]

نذرهای نخل

این نذورات بسته به اعتقادات بومی صاحبان نخل عبارتند از:

  • انواع پارچـه‌های قـیمتی و ابریشمی قدیمی كه‌ در‌ پوشاندن نخل به كار می‌رود.
  • انواع زیورهای نقره‌ای كه به جلوی نخل‌ دوخته و آویزان‌ می‌كنند.
  • اگر پسر جـوانی فـوت كرده بـاشد قبای دامادی وی را نذر نخل می‎كنند.
  • گاهی‌ زنی‌ كه‌ دارای فرزند نـمی‎شود، لباس عروسی خود را نذر نخل می‎كند.
  • انـواع مـیوه‎های فـصل؛ انواع‌ حلواها‌؛ شربت‎های مختلف؛ نان و قند.
  • برخی قند را در پای نخل حل كرده بـه‌ صورت شربت بین مردم پخش می‎كنند.
  • عده‎ای كله‌ قندها را به فردی كه سوارنخل است‌ می‎دهند‌ تـا وی از آن برای پذیرایی از عـزاداران اسـتفاده كند. همچنین تعدادی آن‌ را‌ به بابای نخل و دیگر افراد محتاج‌ می‎دهند‌. در مورد‌ نـذر‌ نـان‌ نـیز به این شكل عمل می‎شود‌.[۱۶]

پانویس

  1. خاکی، محمدرضا و دیگری، ریخت‌شناسی آیین نخل‌گردانی، ص ۱۰.
  2. آیتی، عبدالحسین، تاریخ یزد، ص۲۴۴.
  3. بلوکباشی، علی، نخل‌گردانی...، ص ۴۱.
  4. جمشیدی گوهرریزی، مهدیه، نخل و نخل‌گردانی در استان یزد، ص۶۰.
  5. سید علی زاده،سید احمد و دیگری، نخل‌گردانی، ص۴۶.
  6. جمشیدی گوهرریزی، مهدیه، نخل و نخل‌گردانی در استان یزد، ص۵۹.
  7. فهیمه زارع زاده و دیگری، تعاملات مشترک میان آفرینندگان و مخاطبان نخل ماتم، ص ۴۶.
  8. قاسمی ندوشن، حمیدرضا، محرم ندوشن، ص ۳۹-۴۰.
  9. خاکی،محمد رضا و دیگری، ریخت شناسی آیین نخل‌گردانی، ص۱۱-۱۲.
  10. جمشیدی گوهرریزی، مهدیه، نخل و نخل‌گردانی در استان یزد، ص۶۱-۶۲.
  11. فهیمه زارع زاده و دیگری، تعاملات مشترک میان آفرینندگان و مخاطبان نخل ماتم،ص۵۰.
  12. جمشیدی گوهرریزی، مهدیه، نخل و نخل‌گردانی در استان یزد، ص۶۴.
  13. جمشیدی گوهرریزی، مهدیه، نخل و نخل‌گردانی در استان یزد، ص۶۵.
  14. سید علی زاده،سید احمد و دیگری، نخل‌گردانی، ص۴۷.
  15. جمشیدی گوهرریزی، مهدیه، نخل و نخل‌گردانی در استان یزد، ص۶۸.
  16. جمشیدی گوهرریزی، مهدیه، نخل و نخل‌گردانی در استان یزد، ص۶۸.

منابع

  • آیتی، عبدالحسین،(۱۳۱۷)، تاریخ یزد، یزد، نشرمولف.
  • بلوکباشی، علی، نخل‌گردانی، نمایش تمثیلی از جاودانگی حیات شهیدان، تهران، دفتر پژوهشهای فرهنگی، ۱۳۸۰.
  • جمشیدی گوهرریزی، مهدیه، «نخل و نخل‌گردانی در استان یزد»، مجله معرفت، شماره ۱۵۱، قم، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، تیر ۱۳۸۹.
  • خاکی،محمد رضا، قائدی، سیاوش ، «ریخت شناسی آیین نخل‌گردانی؛ نمایش نمادین جاودانگی اساطیر»، صحنه، شماره ۹۷، تهران، حوزه هنری، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ و بهار ۱۳۹۴.
  • سید علی زاده،سید احمد، ثقفی، زهره، «نخل‌گردانی»، کیهان فرهنگی، شماره ۲۷۸ و ۲۷۹، تهران، آذر و دی ۱۳۸۸.
  • فهیمه زارع زاده، رهبرنیا، زهرا ، «تعاملات مشترک میان آفرینندگان و مخاطبان نخل ماتم»، دو فصلنامه مطالعات هنر اسلامی، تهران، موسسه مطالعات هنر اسلامی، شماره۱۱، پاییز و زمستان ۱۳۸۸.
  • قاسمی ندوشن، حمیدرضا، محرم ندوشن، یزد، انتشارات مصباح، ۱۳۸۰.